Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жергілікті нәресте тасымалдағыш
Indigenous baby carrier
Бесік (қазақша: бесік, қырғызша: бешік) – Солтүстік Американың көптеген жергілікті мәдениеттерінде, Скандинавияның солтүстігіндегі саам халқы арасында және Орталық Азияның дәстүрлі көшпелі мәдениеттерінде қолданылатын дәстүрлі қорғаныш құрылғы. Бесіктердің әртүрлі стилдері жергілікті мәдениеттердің сан алуан қолөнер шеберлігін көрсетеді. Орталық Азияның көптеген қауымдастықтары мен Солтүстік Американың кейбір жергілікті қауымдастықтары осы күнге дейін бесіктерді пайдаланады.
Cradleboards (, , , , , Kazakh: бесік, Kyrgyz: бешік) are traditional protective baby carriers used by many indigenous cultures in North America, throughout northern Scandinavia among the Sámi, and in the traditionally nomadic cultures of Central Asia. There is a variety of styles of cradleboard, reflecting the diverse artisan practices of indigenous cultures. Many Central Asian communities and some indigenous communities in North America still use cradleboards.
Құрылымы
Бала күтуге арналған орынды қажет болған кезде, балабақшалар нәрестенің өмірінің алғашқы бірнеше айында қолданылады. Кейбір балабақшалар, мысалы, апачилердікі сияқты тоқылады. Тоқылатын балабақшалар сабан, иттің ағашы, туль немесе қамыс талшықтарынан жасалады. Ирокездер мен Пенобскоттар ағаштан жасалған балабақшаларды жасайды. Навахо балабақшалары Пондероса қарағайының ағаш қаңқасынан және оның айналасына оралған бұғы терісінен жасалған баулардан тұрады. Балабақша жасау үшін қандай материал қолданылса да, олардың құрылымдық элементтері бірдей болады. Балабақшалар нәрестенің омыртқасын қорғайтын кең және берік қоршаумен жасалады. Балабақшаның астыңғы жағында аяқ тірегі орналасқан, сондай-ақ нәрестенің басынан сыртқа қарай иілген дөңгелек жапқыш болады, ол қазіргі заманғы бала арбасының капотына ұқсас. Бұл бас киімнің мақсаты – нәрестеге көлеңке беру, себебі оны жануар терісімен немесе қыста суықтан қорғау үшін жамылғымен жабуға болады. Бас киім сондай-ақ, балабақшаға бірдеңе тиіп кетсе, басты қорғауға да мүмкіндік береді. Баланың көңілін көтеру және оның көру қабілетін дамытуға көмектесу үшін бас киімге әшекейлер мен қасиетті амулеттер бекітіледі, мысалы, "мұрындағы шеміршектері, арман ұстағыштар немесе емдік дөңгелектер". Балабақшаның ішкі жағы жаңа өсімдік талшықтарымен, мысалы, шпагнум мүсігі, қамыс пухы немесе қайың немесе клифрозадан жасалған ұсақталған қабықпен төселген. Бұл төсеме бір рет қолданылатын бейнеленген қызметті атқарады, бірақ навахолар ұсақталған қарағай немесе клифроза қабығынан жасалған төсенішті тазалап, қайта пайдалана алады. Бұл өсімдік талшықтары антисептикалық қасиеттерге ие, сондықтан нәрестенің терісінің сау болуына көмектеседі. Орталық Азияда қолданылатын балабақшалар әртүрлі биіктіктегі болып келеді және көбінесе жаңғақтан жасалады. Ағаш қаңқалар көбінесе әдемі ою-өрнекпен өрнектелген және боялған, ал нәрестені жарықтан қорғау үшін матадан жасалған жамылғымен жабылған.
Cradleboards are used for the first few months of an infant's life, when a portable carrier for the baby is a necessity. Some cradleboards are woven, as with the Apache. Woven cradleboards are made of willow, dogwood, tule, or cattail fibres. Wooden cradleboards are made by the Iroquois and Penobscot. Navajo cradleboards are made with a Ponderosa pine frame with buckskin laces looped through the frame. Whatever materials are used to make cradleboards, they share certain structural elements. Cradleboards are built with a broad, firm protective frame for the infant's spine. A footrest is incorporated into the bottom of the cradleboard, as well as a rounded cover over the infant's head that arcs out from the cradleboard, similar to a canopy or a modern day baby carriage hood. The purpose of this headpiece is to provide shade for the infant, since it could be covered with an animal skin, or a blanket in winter to protect against the elements in colder climates. The headpiece also provides extra head protection in case anything bumps against the cradleboard. Ornaments and sacred amulets are often attached to the headpiece as well, for example "beaded umbilical cord cases, and dream catchers or medicine wheels", to amuse and help the infant develop his or her eyesight. The inside of the cradleboard is padded with a lining of fresh plant fibres, such as sphagnum moss, cattail down, or shredded bark from juniper or cliffrose. The lining serves as a disposable diaper, although the Navajo could clean and reuse the lining made of shredded juniper or cliffrose bark. These plant fibres have antiseptic properties, and thus nurture healthy skin in the infant. Cradleboards used in Central Asia are often freestanding of varying heights and often made of walnut. The wood frames are often ornately carved and painted, with a cloth drape to shield the infant from light.
Қолдану
Cradleboards қазіргі Канаданың субарктикалық аймақтарынан бастап Мексика мен Орталық Америкаға дейін түрлі мәдениеттерде қолданылған. Арктикалық аймақтарда суық ауа райы нәрестенің тірі қалуына қолайлы жағдай туғызбайды, сондықтан нәрестелерді анасының паркасының астына кигізілген сәлдеге салып көтереді. Cradleboards қазіргі Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтар арасында кеңінен таралған. Cradleboards Мексикадағы Кикапу тайпасымен қатар, ацтектер, Сери тайпасы және Белизге дейінгі Майя қауымдары да қолданған. Қазіргі Оңтүстік Америкада көптеген жергілікті халықтар нәрестелерді тақташаға емес, ребозо деп аталатын шұңғырға салып көтереді. Cradleboards Америкада Патагония аймағына дейін оңтүстікке қарай қолданылған. Егер нәресте кішкентай болса, бишек тақтасын үлкен ағашқа немесе тасқа тіктеп қоюға болады, немесе бағанаға (мысалы, ирокездердің ұзын үйінің ішінде) немесе тіпті берік ағаш бұтағына іліп қоюға болады. Олар ұзақ сапар кезінде де қолданылған, себебі тақтаны жылқыға бекітіп, тасымалдауға мүмкіндік болған. АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігіндегі Хопи және Апачи сияқты мәдениеттерде нәрестелер күні мен түнінің көп бөлігін бишекте өткізеді, одан күн сайынғы бес ретке дейін ұзақ уақытқа шығарылады. Нәресте өздігінен отыра алатын жасқа жеткенде, оны бишекке жатқызу уақыты біртіндеп азаяды, содан кейін бірінші тақтаның орнына үлкен тақта қолданылады. Бала бір жасқа толғанда және жүре бастағанда, әдетте бишек тақтасын қолдану тоқтатылады. Навахо қауымдарында бишек тақтасын қолданудың ана мен бала арасындағы өзара әрекетке тигізетін әсері зерттелді. Бұл дамуға ешқандай теріс әсері жоқ екені анықталды. Нәрестелік шағының алғашқы айларында бишек тақтасы нәрестеге тыныштандыру әсерін тигізеді. 6 айдан асқан немесе одан да үлкен нәрестелер, олардың қозғалу қабілеті жақсарған сайын, бишекке жатқызуға қарсылық білдіре бастайды, сондықтан оларды көбінесе қолдары мен аяқтары бос күйде бишекке жатқызады, осылайша олар бишекке ілінген заттармен ойнай алады. Қырғызстан Республикасындағы қырғыз бесігін қолдану туралы қазіргі пікірлер жиналды. Елорда Бишкекте, рустану деңгейі мен дәстүрлі бесікті қолдану мүмкіндігі арасында тікелей байланыс бар, яғни үйде орыс тілінде сөйлейтін үй шаруашылықтары оны пайдалануға көбірек бейім. Қырғызстанның оңтүстік аймақтарындағы, мысалы, Жалалабад пен Ош қалаларындағы жағдайды салыстырған қосымша зерттеуде алғашқы нәтижелер расталды, үйде орыс тілінде сөйлемейтін отбасылар дәстүрлі бесікті көбірек қолданатыны туралы қосымша дәлелдер келтірілді.
Cradleboards have been used in cultures ranging from the sub Arctic regions of present day Canada, down to Mexico and Central America. In Arctic regions, cold weather does not make a cradleboard feasible for the infant's survival, and infants are carried by being placed in a sling worn under the mother's parka. Cradleboards were widely used by indigenous people across present day North America. Cradleboards are used by the Kickapoo people in Mexico and were used by Aztecs and the Seri people and Mayan communities as far south as Belize. In present day South America, most indigenous cultures used slings or pouches, sometimes called a rebozo, for carrying infants rather than cradleboards. Cradleboards were used as in the Americas as far south as the Patagonia region. The cradleboard can also be stood up against a large tree or rock if the infant is small, or hung from a pole (as inside an Iroquois longhouse), or even hung from a sturdy tree branch. They were also used when longer travel was required, as the cradleboard could be attached to a horse for transportation. In the southwest United States and northern Mexico, among cultures such as the Hopi and Apache, infants would spend most of their day and night in the cradleboard, being taken out of it for progressively longer periods, for up to five times per day. When the infant reaches the age when it can sit up unsupported, it is then gradually weaned from the use of the cradleboard, and spends progressively less time in it. At this time, the infant may use a second, larger cradleboard that replaces the first. By the time the infant is a year old and begins to walk, they are generally finished with cradleboard use. Cradleboard use and its effect on mother infant interaction has been studied in Navajo communities. It has been shown that cradleboard use has no significant negative effect on this development. In the first few months of infancy, cradleboards have a soothing effect on babies. After 6 months of age or more, infants begin to resist being placed in cradleboards more vigorously as they become more mobile, and they are often placed in the cradleboard with their arms and hands free, so that they can play with objects hung from the cradleboard for their amusement. Contemporary opinions on the usage of the Kyrgyz beshik have been collected in the Kyrgyz Republic. In the capital city of Bishkek, there was a direct correlation between the level of Russification and the likelihood to use the traditional cradleboard where households who spoke Russian at home were least likely to use it. In an additional study comparing these attitudes to the southern regions of Kyrgyzstan, such as Jalalabad and Osh, the initial findings were supported with further evidence showing families who did not speak Russian at home were much more likely to use the traditional cradleboard.
Бүйірдің даму дисплазиясы
Cradleboard қолдану жамбас дисплазиясының даму қаупінің артуымен байланысты. Бұл техника аяқтарды түзуді қажет етеді, бұл жамбас сүйегінің орнынан жылғанын және жамбас ойығының деформациялануын күшейтеді. Мұны болдырмау үшін баланың аяқтарының арасына жұмсақ төсем салып, тізелерін сәл бүгіп, жамбасын сыртқа қарай бұру керек. Кейбір заманауи cradleboard қолданушылары 1968 жылғы Навахо нәрестелері туралы шағын зерттеудің дәстүрлі мәдени амалға қарапайымдықпен қарау үшін әдейі жасалғанын айтады, бірақ 2012 жылғы зерттеуде зертханадағы егеуқұйрықтарға ұқсас жағдайлар жасау арқылы жамбас дисплазиясы тудырылды. Қырғыз Республикасының Жалалабад және Ош облыстарында жүргізілген сауалнамаға қатысушылардың ешқайсысы дәстүрлі cradleboard-ты пайдаланбау себебін жамбас дисплазиясының қаупі деп атамады. Қырғыз Республикасының оңтүстік облыстарында сауалнамаға қатысқан аналардың 90%-дан астамы дәстүрлі cradleboard қолданған.
Cradleboard use has been associated with increased incidence of developmental dysplasia of the hip. The technique requires straightening the legs, which encourages dislocation of the femur and malformation of the acetabulum. This can be avoided by placing padding between the baby's legs to keep the knees slightly bent with the hips angled outward. Some modern cradleboard users contend that the small 1968 study of Navajo babies was intentionally designed to denigrate a traditional cultural practice, although a 2012 study produced hip dysplasia in laboratory rats by subjecting them to similar conditions. Among all survey participants in Jalalabad and Osh provinces in the Kyrgyz Republic who gave reasons for not using the traditional cradleboard, not one mentioned the risk of developmental dysplasia of the hip. More than 90% of mothers surveyed in the southern provinces of the Kyrgyz Republic had used the traditional cradleboard.