Кіріспе

Абака (испанша) (/ɑː//b//ə/'/k//ɑː/ ah bəKAH';), Musa textilis, Филиппинге өндірілетін бананның бір түрі. Өсімдік шамамен 9 метрге дейін өседі және орташа биіктігі 4 метрді құрайды. Манила қыры деп те аталатын бұл өсімдіктің экономикалық маңызы зор, себебі одан жапырақ сабағынан алынатын талшық жиналады. Бұл жарқыраған талшық дәстүрлі түрде Филиппиндегі әртүрлі халықтардың маталарын (абака матасы немесе медриняке) қолмен тоқып жасау үшін қолданылады. Ол әлі де Филиппиннің ұлттық ерлер киімі – баронг тагалогтың дәстүрлі материалы ретінде маңызды, сондай-ақ киімнің әртүрлі бөліктерінде қолданылатын, жіңішке кружевка сияқты нипис матасында да қолданылады. Т'боли халқының т'налак және Багобо халқының дагмай сияқты әртүрлі этникалық топтардың арасында абакадан жасалған дәстүрлі маталар қазіргі күнге дейін сақталған. Абака филиппинше дәстүрлі бас киімдерінде, сондай-ақ сөмкелерде, шальдарда және басқа да сәндік бұйымдарда қолданылады. Манила қырынан жасалған шапанға арналған сабанға тагал немесе тагал сабаны деп аталады. Талшығы өте мықты, қарасорадан да мықты және табиғи түрде тұзға төзімді, сондықтан ол жіп және арқан жасауға өте қолайлы (әсіресе теңіз тасымалы үшін). Осы себепті ол отарлық дәуірде маңызды сауда тауарына айналды. Абака өнеркәсібі 20-ғасырдың ортасында күрт төмендеді, себебі екінші дүниежүзілік соғыс пен өсімдік ауруларынан абака плантациялары қирады, сондай-ақ 1930-жылдары нейлонның пайда болуы (соның салдарынан абака теңіз арқандарын жасауда нейлонмен алмастырылды). Бүгінде абака көбінесе әртүрлі арнайы қағаз өнімдерінде қолданылады, оның ішінде шай қапшықтары, сүзгі қағазы және банкноттар бар. Манила конверттері мен Манила қағазы осы талшықтан алынған. Абаканың диаметрі шамамен 1 метр болатын "жалған сабағы" немесе псевдостемі бар. Жапырақ сабақтары (петиольдер) негізінде кеңейіп, псевдостемді құрайтын тығыз оралған жапырақ қабықшаларын жасайды. Онда 12-ден 25-ке дейін жапырақтар болады, үстіңгі жағы қою жасыл, ал астыңғы жағы ашық жасыл, кейде үлкен қоңыр дақтармен. Олардың пішіні сопақ, негізі үшбұрышты. Олар бірінен соң бірі өседі. Петиольдердің ұзындығы кемінде 1 метрге жетеді. Өсімдік пісіп жетілгенде, гүл сабағы псевдостемнің ішінде өседі. Аталық гүлде 5 қабаттан тұратын, әрқайсысы шамамен 2,5 см ұзындықтық гүлшошалар болады. Жапырақ қабықшаларында құнды талшықтар бар. Орылғаннан кейін талшықтардың ұзындығы әртүрлі болады. Олар негізінен целлюлоза, лигнин және пектиннен тұрады. Жемісі жеуге жарамсыз және жинау кезінде піспейтін болғандықтан, оны көру сирек, оның ұзындығы шамамен 30 см, ал диаметрі 15 см. Оның диаметрі 1 см болатын қара түсті тұқымдары бар.

Жүйелілік

Абака банан тұқымдасына, Musaceae жатады; ол банан тұқымдасына жақын, жапайы тұқымды банан түрлері Musa acuminata және Musa balbisiana-ға ұқсас. Оның ғылыми атауы – Musa textilis. Musa тұқымдасы ішінде ол Callimusa бөліміне (бұрынғы Australimusa бөлімін де қамтиды) жатқызылады, оның мүшелерінің диплоидты хромосома саны 2n = 20-ға тең.

Генетикалық әртүрлілік

Филиппинде, әсіресе Лусонның Бикол аймағында, абаканың ең көп генотиптері мен сорттары кездеседі. Жай реттілік қайталау (SSR) маркерлерін пайдалана отырып жүргізілген генетикалық талдау, Филиппиннің абака тұқымдық плазмасы генетикалық тұрғыдан алуан түрлі екенін көрсетті. Лусон аймағындағы абака генотиптерінің генетикалық әртүрлілігі Висаялар мен Минданаоға қарағанда жоғары болды. Қазіргі абаканың ата-тегі жыл бойы мол жауын-шашын жауатын Филиппиннің шығыс бөлігінен бастау алған деп саналады. Абаканың жабайы түрлерін өңделмеген жерлерден шалқап, Катандуанес аралдық провинциясының ішкі орманды аймақтарында кездестіруге болады. Бүгінде Катандуанесте бәсекеге қабілетті көптеген жаңа абака түрлері өседі. Ұзақ жылдар бойы әртүрлі ғылыми-зерттеу институттарының селекционерлері Катандуанесте өсірілген сорттарды жергілікті және халықаралық нарықтарда бәсекеге бейім етуде. Бұл аралдың өнімділігін жоғарылатып, архипелаг бойынша тұрақты түрде ең жоғары өнімді қамтамасыз етті.

XVI ғасыр

1521 жылы Фердинанд Магеллан Филиппинге келген кезде еуропалықтар алғаш рет абака талшығымен танысты, себебі жергілікті халық оны бұрыннан өсіріп, тоқыма өндірісінде кеңінен қолданып келген. Шындығында, 1850 жылдан бастап 19 ғасырдың соңына дейін Филиппиннің ең маңызды экспорттық тауары қант пен абака кезекпен болды.

20 ғасыр

1900 жылдардың басында Данаодан Аргаоға қарай жүретін пойыз филиппин абакасын плантациялардан Себу қаласына экспортқа тасымалдайтын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теміржол жүйесі қиратылды; қазірге дейін абака Себуге автомобильмен тасымалданады. Филиппинді есептемегенде, абака алғаш рет 1925 жылы Суматрада голландтардың басшылығымен ірі көлемде өсірілді, олар 19 ғасырдан бері Филиппинде оны арқан жасау үшін өсіріп келе жатқандарын байқаған, ал 1929 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің қолдауымен Орталық Америкада да отырғызылды. Сондай-ақ, ол Үндістан мен Гуамға да көшірілді. Филиппин өндірісі 85% құрайды.

Қолданылуы

Өзінің беріктігіне байланысты, бұл өнімге жоғары сұраныс бар және ол табиғи талшықтардың ең мықтысы болып табылады. Одан декоративтік қағаздар, қаптар, кілемдер, киім және жиһаз жасалады. Лупис – абаканың ең жоғары сапалы түрі. Синамай абакадан тоқылады.

Тоқыма бұйымдары

Абака талшықтары Филиппинде ежелгі заманнан бері берік маталар мен киімдерге тоқылып келген. Мақтамен бірге, олар колониялық Филиппинде киім үшін қолданылатын тоқыма талшықтарының басты көзі болды. Абака матасы текстурасы тұрғысынан каликоға ұқсас келіп, колониялық теңіз саудасында және испан отарлық кезеңінде маңызды сауда тауары болды. Филиппиннің әр түрлі этникалық топтарында абака матасының көптеген дәстүрлі түрлері мен атаулары бар. Абаканың жіңішке талшықтарынан тоқылған, боялмаған қарапайым абака матасы көптеген аралдарда синамай деп белгілі. Абаканың нәзік матасы тинампипи деп аталады. Ал ерекше жіңішке, кружевоға ұқсас абака матасы нипис немесе люпис деп аталады. Абаканың жіңішке талшықтары пина, жібек немесе жіңішке мақтамен бірге тоқылып, жюси деп аталатын мата жасалады. Испан отарлық кезеңінде абака матасы испан тілінде медриняке деп аталды (жергілікті Себуано атауынан шыққан болуы мүмкін). Олар 16 ғасырдан бері басқа испан колонияларына экспортталды. 1584 жылы Перудегі кечуа халқының адамының белбеуінің медринякеден жасалғаны тіркелген. Абака матасы ағылшын жазбаларында да кездеседі, олар медринакс, медрианакс, медрианак және медринакл сияқты әртүрлі атаулармен жазылған. Олар желкендерге арналған канвас ретінде және юбка, жаға және дублет сияқты киімдерді нығайту үшін қолданылды. Филиппиннің аборигендер тайпалары әлі күнге дейін Оңтүстік Котабатоның Тиболи тайпасы жасаған t'nalak және Багобо халқы жасаған dagmay сияқты абака негізіндегі маталарды тоқиды. Абака матасын Бостон көркем өнер мұражайы және Канада тоқыма мұражайы сияқты әлемнің көптеген мұражайларында табуға болады.

Манила арқан

Манила арқаны – манила өсімдігінің талшығынан жасалған арқанның бір түрі. Манила арқаны өте берік, иілгіш және тұзды судың әсеріне төзімді, сондықтан оны арқан, қаушаптар, кемелік сызымдар және балық аулау торларында пайдалануға болады. Абака талшығы бұрын негізінен арқан жасауға қолданылған, бірақ қазір бұл қолданыс аз маңызға ие.