Кіріспе

Майн штатының солтүстік-шығысындағы бұрынғы АҚШ Әуе күштері базасы

Loring Әуе күштері базасы – Арусток округінің Лаймстоун және Карибу қалаларының жанында, Майн штатының солтүстік-шығысында орналасқан АҚШ Әуе күштерінің әскери орны. Ол бар болған кезеңде АҚШ Әуе күштерінің Стратегиялық әуе қолбасшылығының ең ірі базаларының бірі болды және 1992 жылы жаңа құрылған Әуе жауынгерлік қолбасшылығына берілді. Базаның құрылысы 1947 жылы АҚШ Армиясының Инженерлер корпусының Жаңа Англия бөлімшесінің әуеайлақ салу туралы бұйрығымен басталды. Таңдалған орын, Майн штатының солтүстік-шығысында, Лаймстоун қалашығы мен Касвелл плантациясы аумағында, континенттік АҚШ-тың Еуропаға ең жақын нүктесі болып табылды, бұл Суық соғыс кезінде үлкен стратегиялық маңызға ие болды. База алғашқыда Лаймстоун армиясының әуеайлағы деп аталды, ал 1947 жылы Әуе күштері құрылғаннан кейін Лаймстоун Әуе күштері базасы болып қайта аталды. 1954 жылы Корея соғысының батыры және «Құрмет медалімен» марапатталған майор Чарльз Дж. Лоринг, USAF, Jr. құрметіне оның аты берілді. 1951 жылдан 1962 жылға дейін база Caribou Әуе күштері станциясымен бірге орналасқан. Лорингте азаматтық тұрғындар да тұрды, олардың көпшілігі әскери қызметшілермен бірге жұмыс істеді. Базада аурухана, мектеп және шаңғы трассасы сияқты көптеген ыңғайлы жағдайлар болды, бұл азаматтардың Майн штатының өміріне бейімделуіне көмектесті. 1991 жылғы Базаны қайта құру және жабу комиссиясы Лорингті жабуды және оның ұшақтары мен міндеттерін елдің басқа базаларына бөлуді ұсынды. База 40 жылдан астам қызмет еткеннен кейін 1994 жылдың қыркүйегінде жабылды. Лоринг дамуы билігі оны Лоринг сауда орталығы – өнеркәсіптік және авиациялық парк ретінде қайта құрды; әуеайлақ Лоринг халықаралық әуежайы ретінде жұмыс істейді.

Шолу

Операциялық өмірінің көп бөлігінде Лоринг әскери ұшақтар, жабдықтар мен жарақаттарды ауыр бомбалауға, әуеде жанармай құюға және ұстауға арналған база болды. Алдымен Стратегиялық әуе қолбасшылығы (SAC) (1947–1992) құрамында, содан кейін оның ізбасары – Әуе шайқасы қолбасшылығы (ACC) (1992–1994) құрамында. Лоринг 1947 жылы «Лаймстоун» әскери әуе алаңы ретінде жоспарланған және 100-ден астам B-36 «Тыныштық жасаушы» стратегиялық бомбалаушы ұшақтарын орналастыруға есептелген. Бұл жоспар бюджеттік шектеулерге байланысты толық орындалмады. Кейіннен Лоринг SAC-тің ең ірі әуе базаларының біріне айналды. B-36 ұшақтары қолданыстан шығарылғаннан кейін, B-52 Stratofortress Лорингте орналастырылды, алдымен D үлгісі, содан кейін B-52G. Boeing KC-97 Stratofreighter да бірнеше жыл бойы онда орналасқан, бірақ кейін KC-135A Stratotanker ұшағымен ауыстырылды. Double Cantilever Hangar – базадағы ең үлкен ангар, онда 6 B-52 немесе 5 B-36 ұшағын тоқтатуға болатын. Тағы бір жақын орналасқан нысан – Перхэм қаласындағы GLOBECOM Communications Annex #2. 1955 жылдан 1962 жылға дейін оны 2192-ші байланыс эскадрильясы басқарды, ол Лоринг әуе базасынан жұмыс істеді. Лорингтің маңызды қосымша міндеттерінің бірі – 1954 жылдың 8 қазанынан 1958 жылдың 18 қаңтарына дейін және 1958 жылдың 20 қарашасында 45-ші әуе дивизиясының штабы ретінде қызмет ету болды. Лорингтің негізгі эскадрильясы 42-ші бомбалау эскадрильясы болды, оның өмірінің басындағы шағын бөлігін қоспағанда. Лорингте негізінен әрекеттегі бөлімшелер орналасқан, бірақ 1980-ші жылдары бұл өзгерді, Массачусетс әуе ұлттық гвардиясының 101-ші истребитель эскадрильясы Лорингке жасақ жіберді. База АҚШ-та Еуропаға ең жақын болғандықтан, ол маңызды тоқтау орны ретінде де қызмет етті.

42-ші бомбалаушы бөлім

42-ші бомбалаушылық қанат 1953 жылдан 1994 жылға дейін Лоринг әуе базасында орналасқан және миссияға дайын B-52G Stratofortress және KC-135 Stratotanker ұшақтарымен ұлттық қауіпсіздік мақсаттарын қолдады. Қанат кез келген уақытта SAC, ал кейіннен ACC миссияларын қолдау үшін жылжуға дайын болды. Ол 1953 жылдан 1994 жылға дейін Лорингте операциялық қызмет атқарды. 42-ші операциялық топ (OG) бұрын Біріккен штабтар комитетінің нұсқауымен B-52 және KC-135 ұшақтарын пайдалана отырып, ұлттық қауіпсіздік мақсаттарын қолдаған. Лорингтегі операциялық кезеңдегі операциялық эскадрильялар: Қанаттың қалған барлық эскадрильялары деактивацияланды және 2009 жылы Минот әуе күштері базасында қайта жандандырылған 69-шы эскадрильяны қоспағанда, белсенді емес күйде қалды.

Тарих

Loring AFB 1954 жылы Корея соғысы кезінде Мәрттік медалімен марапатталған АҚШ Әскери Әуе Күштерінің майоры Чарльз Дж. Лоринг, кіші, үшін аталды. 1952 жылдың 22 қарашасы таңында ол F 80 Shooting Stars ұшақтарының Кунхуа үстіндегі күзеттік рейсін басқарды. Шабуылға ұшырап, бомбалауға кіріскен кезде, ол басқарылатын құлауға өтіп, Біріккен Ұлттар Ұйымының әскерлерін мазалаған Снайпер қырқасындағы қытайлық қару-жарақ орнын жойды. Лимстоун әуе базасы оның құрметіне қайта аталды. Лоринг кең аумаққа салынды, бұл оны елдегі ең ірі SAC базасына айналдырды. Бұл өз кезегінде, оған SAC-тегі барлық базалардың ішінде қару-жарақ пен отынды сақтауға ең көп сыйымдылыққа ие болуға мүмкіндік берді. (Жалпы сыйымдылығы бойынша 21 SAC базасының арасында екінші орында тұрды). Қару-жарақ сақтау сыйымдылығы SAC-тегі барлық базалардың арасында ең жоғары болды – 10,247,882 NEW (таза жарылғыш салмағы), ал отын сақтау сыйымдылығы бойынша бірінші болды (9,193,374 галлон). Лорингтегі ұшу-қону жолағының алаңы 1,1 миллион шаршы метрден асты, бұл оны SAC базаларының арасында жалпы алаңы бойынша екінші орынға, ал қосымша алаңы бойынша бірінші орынға қойды. Сонымен қатар, ол SAC-тің құрлықтағы (CONUS) екі толыққанды, стандартты қару-жарақ сақтау орталығының бірі болды. 1955 жылы B 52 Stratofortress ұшақтарының 1956 жылы келуіне дайындықпен ұшу-қону жолағы қайта жабылды. 1956 жылы ұшу-қону жолағының солтүстік-батысына, негізгі тұрақ орнына жақын, осы ангарларға арналған тұрақтар мен такси жолдарымен бірге он сегіз қосымша «мұрын док» ангары (ұшақтың мұрыны мен қанаттарын сақтауға арналған, экипажға үлкен ангарларды пайдаланбастан, кабинаға техникалық қызмет көрсетуге мүмкіндік беретін ангарлар) салынды. Рейс аяқталғаннан кейін ұшақтар «Достық» халықаралық әуежайына қонды. Операция жұртшылықтың назарын тілшінің хабарламасынан аударды. Сол жылы «Ароусток патшайымы» деп аталған алғашқы KC 135 Stratotanker Лорингке келді. Желтоқсан айына қарай барлық KC 97 ұшақтары кетіп, 1958 жылдың сәуірінде 20 KC 135 ұшағы келді, бұл 42-ші әуежайлық жанармай құю эскадрильясына мамыр айында толық жедел қабілетке жетуге мүмкіндік берді. Кейін сол жылы Лорингте алты B 52 ұшағынан тұратын жедел әрекет тобы құрылды. Келесі жылы Ливандағы қақтығысқа жауап ретінде бүкіл қанат жедел әрекетке келтірілді. Лоринг Аржентия әскери-теңіз базасының Грин Пайн байланыс тобының әкімшілік қолдау базасына да ие болды. Топ ресми түрде базада тіркелмеген, бірақ ол Бакалавр офицерлерінің жатақханасының жоғарғы қабатында орналасқан және алты адамнан тұрды.

Тағайындалған әуе кемесі

Әртүрлі ұшақтар базаға тағайындалды, соның ішінде B-36 Peacemaker, ол 1 сәуірден 1953 жылдың 6 қыркүйегіне дейін 42-ші бомбалаушылық қанатына тағайындалды; KC-97G Stratotanker, ол 15 ақпаннан 1955 жылдың 16 желтоқсанына дейін тағайындалды; B-52C Stratofortress, ол 1956 жылдың 16 маусымынан 1957 жылдың қаңтарына дейін тағайындалды; KC-135A Stratotanker, ол 1957 жылдың 16 қазанынан 1990 жылдың 7 мамырына дейін тағайындалды; B-52G, ол 1957 жылдың қаңтарынан 1993 жылдың 16 қарашасына дейін тағайындалды; және KC-135R, ол 1990 жылдан 1994 жылдың наурызына дейін тағайындалды. Базаның жұмыс істеу кезеңінде базаға истребительдер де тағайындалды. F-102 Delta Dagger, 27-ші истребитель-перехватшы эскадрильясына тағайындалды, ол 1957 жылдан 1960 жылға дейін базада орналасқан, ал F-106 Delta Dart 1959 жылдың 16 қазанынан 1971 жылдың 1 шілдесіне дейін және 83-ші истребитель-перехватшы эскадрильясына 1971 жылдың шілдесінен 1972 жылдың маусымына дейін тағайындалды.

Қару-жарақ қоймасы

Лорингтегі ядролық қару сақтау аймағы бір кезде жеке, аса құпия нысан ретінде жұмыс істеді. Бастапқыда Солтүстік өзен қоймасы деп аталған, Лорингтің жерінің солтүстік-шығысындағы шалғай аймақ атом қаруын сақтау, құрастыру және сынау үшін арнайы салынған АҚШ-тың алғашқы операциялық орны болды. 1951 жылы Қорғаныс министрлігі (DOD) Лоринг әуе базасында қару-жарақ сақтау орнын салуға қаржы бөлді. Жобалар "адамзаттың ең жетілген қаруларын сақтау үшін" өзін-өзі қамтамасыз ететін "жоғары қауіпсіздік аймағын" қажет етті. Бұл нысанның міндеті – SAC қолданатын қару-жарақты қорғау және күтіп ұстау болды. Құрылыс базаның солтүстік-шығыс бұрышында басталды және 1951 жылдың 4 тамызында қолға алынды. 28 сақтау "иглуынан" және басқа да қару-жарақ сақтау құрылыстарынан өзге, нысанға қару-жарақтарды күтіп ұстау ғимараттары, казармалар, демалыс орындары, қойма және кеңселер кірді. Армия инженерлік корпусының Жаңа Англия бөлімшесі осы нысандардың құрылысын басқарды. Бұл орындарды 3-ші зымыран батальонының 61-ші әуе қорғанысы артиллерия полкінің әскерлері күзетті және Лорингті, сондай-ақ АҚШ-қа солтүстік-шығыстан жасалатын шабуылдардан қорғады. 1960 жылы L 13 және L 58 нысандары Ajax зымырандарынан MIM 14 Nike Hercules зымырандарына ауыстырылды. Бұл нысандар 1966 жылға дейін жұмыс істеді, бірақ Лаймстондағы нысан 1958 жылдың қыркүйегінде жабылды. Әрбір ұшу алдында брифинг өткізіліп, экипаж мүшелеріне әлемдегі негізгі оқиғалармен қатар қауіпсіздік талаптары туралы хабар берілді. Ұшуға кем дегенде 15 сағат бұрын экипаж ұшақты ұшып шығуға мұқият дайындады. Бұл техникалық қызмет көрсету және басқа да ұшуға дайындық шараларының тиімділігін де арттырды. Chrome Dome операциясы – бұл бомбалаушылардың үнемі әуеде дайын күйде болуы және Кеңес Одағының шекарасынан тыс жерлерде күтіп отыруы.

Салқын соғыстың екінші жартысы

Лоринг қашан ашылғаны белгісіз болса да, онда ұшу-қону жолағына іргелес орналасқан, стандартты күшейтілген босату оқу бомбалық полигоны болған. Лоринг осындай типтегі полигоны бар төрт стратегиялық әуе қолбасшылығының бірі болды және осы полигонды жиі пайдаланды. База сондай-ақ Кондор 1 және Кондор 2 әуе кеңістігіне жақын орналасқан, бұл төмен қабатта оқу мүмкіндіктерін ұсынды. Шектелген әуе кеңістігіндегі маршруттар мен оқу мүмкіндіктері оқуды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Лорингтің орналасуының бір кемшілігі – оның Стратегиялық оқу маршруты кешенінен және Невада мен Ютадағы бомбалау полигондарынан алыс болуы еді. Батыс полигондарында ғана B-52 ұшақтары тірі оқтарды тастауға рұқсат етілді. SAC оқулары экипаждардың осы полигондарда жылына екі рет тірі оқтарды тастауын талап етті. Екі қабатты ангарда 5000 адамның алдында сөйлеген сөзінде ол келісімнің маңыздылығы туралы айтты. Президент және ханым Никсон Вашингтондан келген вице-президент Джеральд Фордпен қарсы алынды. Оның қызы Джули Никсон Эйзенхауэр де қатысты. Никсон бесеу аптадан кейін қызметінен кетті. 1976 жылдың 11 наурызында SAC штабы 42-ші бомбалаушы қанатының Лорингтің жағдайы нашар болғандықтан таратылатынын хабарлады. 1976 жылы Лорингтің құрылысын жақсартуға 300 миллион долларға дейін қажет болды деп есептелді. 1976 және 1979 жылдар аралығында Лорингтің стратегиялық маңыздылығы туралы кең пікірталас болды, нәтижесінде әуе күштері Лорингті жабу туралы шешімін кері қайтарды. 1979 жылы Лоринг әуе базасын ашық ұстау туралы шешім қабылданған кезде Конгресс Лорингтің құрылысын жаңартуға міндеттенді. 1981 жылдан кейін әскери құрылысқа және техникалық қызмет көрсетуге 300 миллион долларға жуық қаражат жұмсалды. Лорингтің жабылуы ұсынылған кезде аймақ экономикалық белгісіздікке ұшырады. 1976 жылы әуе күштері өз ниетін білдіргеннен кейін мүлік құны күрт төмендеді және адамдар үй сатып алуды кейінге қалдырды, өйткені олар көшіруге тура келуі мүмкін деп қорқынышты. Округ лауазымды тұлғаларының мәлімдемесіне сәйкес, базаның 80%-ға жуығы қысқартылса, Арусток округіның 60%-ы көшіруге қажет болуы мүмкін. Еңбек департаментінің тапсырысымен Солтүстік-Шығыс университетінде жүргізілген 25 000 долларлық зерттеуде аймақ осы экономикалық белгісіздіктің үш жылында 14 миллион доллардан астам шығынға ұшырағаны анықталды. 1981 жылы Лорингтің бомбалаушылары аймақтың жағалауында совет су асты кемелері байқалғаннан кейін дайындыққа алынды. База 1983 жылғы «Соғыс ойындары» фильмінде қысқаша айтылған, бірақ фильмде Лоринг қате түрде 43-ші бомбалаушы қанатының үйі ретінде көрсетілген. 1982 жылы базада екі жер сілкінісі болды, олар базалық ауруханаға зақым келтірді және басқару мұнарасының қабырғаларында жарықтар пайда болды. 1983 жылдың 5 қыркүйегінде 42-ші әуелік жанармай құю эскадрильясының мүшелері қозғалтқышы бұзылған F-4E Phantom II ұшағын Атлант мұхиты үстінде алып жүрді. Осы әрекеті үшін E-113 экипажы төрт рет жанармай құю және оны жанармай құю бумасымен сүйрегені үшін Маккей трофейін алды. Солтүстік Дакотадағы Минот әуе базасында орналасқан 5-ші истребитель-перехватчик эскадрильясы Лорингте үш F-15 Eagles жасағын ұстады. 1987 жылы 5-ші дивизия таратылғаннан кейін Миннесота әуе ұлттық гвардиясының 148-ші истребитель-перехватчик тобының 179-шы истребитель-перехватчик эскадрильясының F-4 Phantom II ұшақтары Лорингке жасақ жіберді. Отряд кеткеннен кейін Массачусетс әуе ұлттық гвардиясының 102-ші истребитель-перехватчик қанатының 101-ші истребитель-перехватчик эскадрильясы базаға F-15 ұшақтарын орналастырды, олар 5-ші дивизияның бір бөлігі болды. Лорингтің бастапқы жоспарларында болған екінші солтүстік-оңтүстік ұшу-қону жолағы Такси J жолында «ұшырылуға дейінгі аман қалу» ұшу-қону жолағы ретінде салынды. Бұл Лорингті екі ұшу-қону жолағына ие үш SAC базасының біріне айналдырды. Сол жылы Лорингтің 1988 жылғы базаны қайта құру және жабу комиссиясының тізімінде болатынына қатысты алаңдаушылықтар пайда болды. Нәтижесінде, қауым базаның айналасына бірікті, онда 3800 әскери қызметкер, 1000 азаматтық қызметкер жұмыс істеді, өткен жылы 80 миллион доллар жалақы төленді және 34 миллион доллар құрылыс қызметтері жүргізілді. 1989 жылы Лорингті Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ұлттық басымдықтар тізіміне енгізу ұсынылды. Бұл топырақтағы қалдық мұнай, отын, еріткіштер мен пестицидтердің болуымен байланысты. Сонымен қатар, қалдықтарды өртеу және жергілікті қиыршық тас карьерлерінде полигондарды пайдалану да проблема тудырды. 1974 жылға дейін материалдарды өртеген өрт оқу алаңын да жаңарту қажет болды. Лоринг 1990 жылдың ақпанында ресми түрде тізімге енгізілді. «Desert Storm» операциясы кезінде Лорингтің жанармай құюшылары Атлант мұхитын кезіп өтетін ұшақтарға жанармай құюға жауапты болды. Ол сонымен қатар Парсы шығанағы аймағына баратын ұшақтар үшін тоқтау орны ретінде пайдаланылды, өйткені оның маңызды орны болды. База маңызды болды, өйткені ұшақтарға техникалық қызмет көрсетуге мүмкіндік берді, кейбіреулері техникалық қызмет көрсетілмесе, мақсатына жете алмайтын еді. 1990 жылдың 2 тамызы мен 1991 жылдың 10 мамыры аралығында Америка мен Парсы шығанағы аймағы арасында жүріп өтетін 1700-ден астам ұшақ Лорингке қонды. Оларға C-141 Starlifter, C-5 Galaxy, C-130 Hercules, C-21A, A-4 Skyhawk, A-10 Thunderbolt II, Boeing 707, F-16 Fighting Falcon, F/A-18 Hornet, F-111 Aardvark, P-3 Orion, TR-1A Dragonlady, U-2 Dragonlady, B-52 Stratofortress, KC-10 Extender, KC-135 Stratotanker, E-3A Sentry, EA-6B Mercury және E-8A Joint Stars ұшақтары кірді.

Негізгі мәдениет және азаматтық өмір

Лорингтегі өмірдің бәрі әскери емес болғандықтан, базадағы отбасылар оларға ұсынылған көптеген мүмкіндіктерді пайдалана алды. Лоринг аурухана, шіркеу және мектептер сияқты қолдау орталықтарымен салынған болса да, жылдар өте азаматтық өмірдің басқа да түрлері қосылды. Базада ішкі медицина, оптометрия, жалпы хирургия, педиатрия, психикалық денсаулық және радиология қызметтері де көрсетілді, 24 сағаттық шұғыл жәрдем қызметтерінен басқа. База қызметкерлері мен олардың отбасыларына жеке ғимаратта ветеринарлық қызметтер ұсынылды. Бұл шаледе жарықтандырылған коньки алаңы бар еді және оны жергілікті шаралар үшін пайдалануға болады. База аймақтық шаңғы курорттарына мерзімді сапарларды ұйымдастырды, ал жергілікті гольф алаңында жарыс шаңғысымен шұғылдануға болады. Базаны қайта дамытудың алғашқы идеяларының бірі оны федералды түрмеге айналдыру болды, бұл бұрын Техастағы бұрынғы Карсвелл әуе базасында жасалған, Карсвеллдегі Федералды медициналық орталық ашылған кезде. Көптеген бұрынғы Әуе күштерінің базаларында да түрмелер ашылды. Бастапқыда қала тұрғындары Лаймстонда түрме мәдениетін құруға қарсы болды, бірақ үкімет онда федералды түрме салмайтындығын шешкеннен кейін бұл қарсылық азайды. 1998 жылдың 15-16 тамызында Phish тағы бір демалыс күндері концерт ұйымдастырды, оны Lemonwheel деп атады. 60 000 адам қатысып, жанкүйерлер қауымын құрды, бұл Лимстоунды Мэн штатының ең ірі қалаларының біріне айналдырды. Phish 2003 жылдың 2-3 тамызында базада IT фестивалі деп аталған үшінші демалыс күндері концерт өткізді. 60 000 адам қатысты және Phish бұл іс-шараға қатысқан жалғыз топ болды, екі түндік концерттерде жеті бөлім орындады, соның ішінде бірінші түннің концертінен кейін таңғы 2:30-да әуе қозғалысын бақылау мұнарасының үстінде атмосфералық жиын өткізді. Лоринг даму басқармасы базаның бір бөлігінде Лоринг сауда орталығын құрды. Ол «бизнестің жылжымайтын мүлік қажеттіліктері үшін өте қолайлы бағамен тамаша шешім» ретінде таныстырылды. Бигелоу Эйроспейс Лорингте байланыс орталығын ұстап тұр. Sitel сайтынан (қазіргі уақытта жоқ) басқа, бұрынғы базада басқа да байланыс орталықтары, сондай-ақ азық-түлік өңдеу, орман шаруашылығы, жеңіл өндіріс және авиациялық қызметтер бар. Әскерилер Қорғаныс Қаржы және Бухгалтерлік Қызметінің Лаймстоун кеңсесі арқылы жылдар бойы Лорингке оралды, ол Қорғаныс Қаржы және Бухгалтерлік Қызметінің маңызды бөлігі болып табылады. 2005 жылғы Базаны қайта құру және жабу комиссиясы DFAS-тың 26 кеңсесін 5 кеңсеге біріктірді, Лоринг біріктіру орталықтарының бірі болды. Бұл нысан бұрынғы базалық ауруханада орналасқан. Базада тазалау жұмыстары жалғасты, оның ішінде қауіпті материалдарды жою, бұл жақын маңдағы Гринлоу бұрқағына қосымша қалдықтардың енуіне жол бермеді, өйткені ол ұшу жолағы және мұрындық аймақтарынан суды қабылдады. 1970 жылдары базаның жабылу мүмкіндігі және Вьетнам соғысынан әскерлердің азайтылуына байланысты база халқы азайды. 1972 жылы база халқы шамамен 12 000 адамды құрады, ал 1975 жылы 10 758 адамды құрады. 1978 жылы базада 9 233 адам тұрды, ал келесі жылы 8 116 адамға дейін азайды. 2000 жылғы халық санауы бойынша бұрынғы базада 225 адам, 82 үй шаруашылығы және 57 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 27,4 адам/км² (10,6 адам/миль²) болды. Орташа тығыздығы 43,2 үй/км² (16,7 үй/миль²) 355 тұрғын үй бірлігі болды. Базаның нәсілдік құрамы: 81,33% ақ, 10,22% афроамерикандық, 2,22% азиялық, 5,33% басқа нәсілдер және 0,89% екі немесе одан көп нәсілдер. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 13,78% құрады.