Кіріспе

Көбелектің түрлері

Капуста көбелегі (Mamestra brassicae) негізінен көптеген өсімдік түрлеріне ауыр зиян келтіретін зиянкес ретінде белгілі. Атауына қарамастан, "капуста көбелегі" деген атау шатастырады, өйткені бұл түр Brassica туысына жататын көптеген жемістерді, көкөністерді және дақылдарды (мысалы, капуста, брокколи, брюссель капустасы) жейді. Басқа да маңызды қоректік өсімдіктерге темекі, күнбағыс және помидор жатады, бұл осы зиянкес түрін экономикалық тұрғыдан ерекше зиянды етеді. Көбелек Палеарктика аймағының барлық бөлігін қамтитын кең географиялық ареалға ие. Осы кең географиялық ареал мен әлемдегі түрлі популяциялардың болуына байланысты, жергілікті бейімделулер әртүрлі популяцияларда өмір сүру тарихы мен мінез-құлқында жоғары айырмашылықтарға әкелді.

Географиялық ауқым

Кабаж күбәләгі Еуропа мен Азияның бір бөлігінде, шамамен 30° солтүстік ендіктен 70° солтүстік ендікке дейін кеңінен таралған.

Таксономия

Кабаж күбәләгі (Mamestra brassicae) кәбіз бұрандасы (Trichoplusia ni) немесе кәбіз көбелегі (Pieris rapae) сияқты ұқсас аттары бар, бірақ әртүрлі таксономиялық топтарға жататын жәндіктермен шатастырылмауы керек. Mamestra brassicae Lepidoptera (көбелектер мен құмырсқалар) отрядына жатады. Бұл отряд ішінде түрлер Ditrysia кладына кіреді, ол Lepidoptera түрлерінің 98% -ын қамтиды және аналығының жұптасу және жұмыртқа салу үшін екі жеке тесігі бар екенін көрсетеді. Бұл түр Noctuidae тұқымдасына жатады, бұл Lepidoptera-дағы екінші ірі тұқымдас. Бұл тұқымдас ішінде кабаж күбәләгі Hadeninae кіші тұқымдасына жатады. Mamestra тұқымдасы көптеген зиянкестерге толы және бүкіл әлемде кең таралған.

Техникалық сипаттама және өзгеруі

B. brassicae L. (= albicolon Stph., nec Hbn., ochracea Tutt) Алдыңғы қанаты сұр қоңыр, қараңғы түсті өрнектермен; сызықтары ақшыл, қара жиекті; орбикулярлы стигма дөңгелек, үлкен, ақ дақты немесе ақ түспен толтырылған; артқы қанаты қоңыр, 2-ші тамырдың соңында ақшыл белгісі бар. Жәндіктер пішіні бойынша әртүрлі болады; ab. albidilinea Haw. – қара түсті пішін, рениформ стигмасы мен субмаргиналды сызығы ақ, Еуропа мен Ұлыбританияда сирек кездеседі; — scotochroma Rob., Германиядағы жергілікті пішін, қара түсті, альбидилинаға ұқсас, бірақ ақ субмаргиналды сызығы жоқ; — unicolor Tutt – барлық өрнектері, ақ және қара түстері, қараңғы түстің арасында бірте-бірте жоғалып кетеді, рениформ стигмасы тек ақшыл жиекті; — керісінше, andalusica Stgr. (Испаниядан, (? = straminea Failla Ted., Сицилия мен Италиядан) – ақшыл сұр қоңыр, әлсіз ақшыл сары реңімен, аналықтарында қараңғы сұр, барлық өрнектері 3 стигмадан басқа жасырылған, олар жарқыраған ақ түсті, қара жиекті, әсіресе төменгі жағында, клавиформ кейде сұр; — decolorata Stgr. (Ысықкөл және Орталық Азияның басқа жерлерінен) – ақшыл сұр қоңыр, стигмалары andalusica-дағыдай, бірақ өрнектері, әсіресе субмаргиналдылары, тозған емес; — canescens Moore (Яркандтан, мен көрген жоқпын) – сурет бойынша қарағанда, decolorata-ға өте жақын, мүмкін бірдей, және одан 10 жыл бұрын пайда болған. Личинкасы көп жейтін, денесінің түсі жасылдан қоңырға және қараға дейін өзгереді, кең ақ спиракуляр сызығы бар; 11-ші сегментінде арқалық дөңес.

Өмірбаян

Өмір тарихы популяцияның орналасқан жеріне қарай қатты өзгереді. Кейбір популяциялар бір күнтізбелік жыл ішінде екі-үш ұрпақ тудыра алады. Ал басқа популяциялар, қолайсыз климатта, бір жылда тек бір ғана ұрпақ береді. Диапауза – бұл түрдің ең өзгермелі өмірлік сатысы, қажет болған жағдайда қыс бойы 80 күннен алты айға дейін созылуы мүмкін.

Шақыру орны

Әйелдер жұптасу тізбегін бастады. Ол үшін аналық дауыс береді, антенналарын алға қарай бағыттайды, қанаттарын көлденеңге көтереді және оларды жылдам қағайды. Егер аталықтан жауап келмесе, аналық орнын ауыстырып, аталықты тарта алатынша осы дауыс беру әрекетін қайталай береді. Аналық көбелектердің қонақүйін табу әрекетіне қонақүй өсімдігіне келтірілген зиянның әсерін түсіну үшін тағы бір зерттеу жүргізілді. Күтпегендей, бұл түрдің аналық көбелектері жұмыртқа салу үшін зақымдалған қонақүй өсімдіктерін таңдауға бейім. Бұл жағдай таңғажайып, себебі аналықтардың зақымдалмаған өсімдіктерді таңдап, осымен ұрпақтарының өсімдікпен бұрыннан тамақтанған түрлермен ресурстар үшін бәсекелесуіне жол бермеуі күтілген. Дегенмен, зерттеушілер бұл аналықтарды тартатын ұшқыш заттардың шығарылуынан болуы мүмкін деп болжайды.

Көші-қон

Шығыс Азияда M. brassicae түрі бойынша жүргізілген зерттеулер оның көшіп-қонушы екенін көрсетті. Зерттеушілер жыл сайынғы көші-қонның 40–60 км енді боғаз арқылы жүзеге асатынын анықтады. Деректер сонымен қатар аналықтарының еркектерге қарағанда көбірек көшіп-қонатынын, мамыр мен қыркүйек айларындағы ұсталған дарақтардың арасында аналықтарының үлесі популяциядағы жыныс қатынасынан едәуір жоғары екенін көрсетеді. Бұл көшіп-қону кезінде аналықтарының жұмыртқалықтарының даму деңгейі мен жұптасу мүмкіндігі жоғары болғандықтан, зерттеушілер бұл көші-қонның жұптасу алдында аналықтардың жыныстық пісілуіне ықпал ететінін қорытындылады. Бұл аналықтарға жаңа келген территорияларында жұптасып, жұмыртқа салуға мүмкіндік береді.