Кіріспе

Елдің жылжымайтын мүлігінің немесе жер учаскесінің шекаралары мен мөлшерін анықтайтын толық тізім кадастр болып табылады. Кадастр – елдің жылжымайтын мүлігінің шекаралары мен мөлшерін толық жазып алу жүйесі. Ол көбінесе кадастрлік карта түрінде графикалық бейнеленеді. Көптеген елдерде заң жүйелері бастапқы әкімшілік жүйелер негізінде қалыптасқан және құқықтық құжаттамада сипатталған жер учаскелерінің өлшемдері мен орналасқан жерін анықтау үшін кадастрды пайдаланады. Жер учаскесі немесе кадастрлік учаске – "біртекті меншік құқықтарының бірегей жиынтығымен анықталатын, үздіксіз аумақ немесе одан да орынды көлем" деп анықталады. Кадастрлық іздестірулер жер меншігінің шекараларын құжаттар, схемалар, эскиздер, жоспарлар (АҚШ-та – plats), кестелер және карталар арқылы рәсімдейді. Бұлар бастапқыда жерді бағалау және салық салу үшін сенімді деректерді қамтамасыз ету мақсатында қолданылған. 1086 жылғы Англияның "Соңғы сот кітабы" осыған мысал бола алады. Наполеон Францияда қазіргі заманғы жүйелердің алдағысы саналатын толыққанды кадастрлық жүйені құрды. Кадастрлық іздестіру ақпараты көбінесе жерді және құрылыс нысандарын бағалау мен басқаруға қолданылатын Геоақпараттық жүйелердің (ГИС) немесе Жер туралы ақпараттық жүйелердің (ЖІЖ) негізгі құралы болып табылады. Мұндай жүйелер геологиялық немесе экологиялық зерттеулер үшін уақыт өте келе болатын өзгерістерді қадағалау сияқты басқа да көптеген мақсаттарда қолданылады, онда жер иеленуі маңызды рөл атқарады. Кадастр жер иелері арасындағы даулар мен сот істеріндегі маңызды дереккөз болып табылады. Жер тіркеуі және кадастр – бұл жерді тіркеудің екі түрі және олар бір-бірін толықтырады. Олар жердің мөлшері (және ауданы), егістік жерлердің болуы (егер олар ауылдық болса) және жеке жер учаскелерінің құнын қамтиды. Кадастрлар әлемнің көптеген елдерінде қолданылады, кейбіреулері оларды басқа тізілімдермен, мысалы, меншік тізілімімен бірге пайдаланады. Халықаралық геодезиялық зерттеушілер федерациясы кадастрды былай анықтайды: Кадастр – бұл жер учаскелеріне негізделген және жер туралы ақпараттың жаңартылған жүйесі, онда жер үлестеріне қатысты мәліметтер (мысалы, құқықтар, шектеулер және міндеттемелер) тіркеледі. Ол әдетте жер учаскелерінің геометриялық сипаттамасын, осы үлестердің сипатын, меншік құқығын немесе оларды басқару құқығын сипаттайтын басқа тізілімдермен байланыстырады, сондай-ақ жер учаскесінің құны мен оның жақсартуларын қамтиды.

Этимология

Кадастр сөзі ағылшын тіліне француз тілі арқылы грек тілінен (κατάστιχον) – тізім немесе реестр деген сөзден келген, ал ол (κατὰ στίχον) – сөзбен тікелей "жол-жолға реттелген" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Алғашқы кадастрлардың кейбіреулерін Рим императорлары жеке тұлғалар иеленген мемлекеттік жерлерді қайтару және осылайша осы иеліктерден түскен кірісті қалпына келтіру үшін тапсырды. Мұндай кадастрлардың бірі 77 жылы Кампанияда жасалды, сақталған тас белгісінде былай деп жазылған: "Император Веспасиан, өзінің трибун өкілеттігінің сегізінші жылында, император Август II Галика легионының әскерлеріне берген, бірақ кейбір жылдар бойы жеке тұлғалар басып алған мемлекеттік жерлерді қалпына келтіру үшін, жылдық жалдаудың әрбір "жүзі" туралы жазбасы бар зерттеу картасын жасауға бұйрық берді". Осылайша Веспасиан осы жерлерге бұрын жиналмаған салықты қайтадан енгізе алды. Құжаттаманың мазмұны мен нысаны, сондай-ақ құжаттарды дайындауға және қол қоюға уәкілетті тұлғалар – мүдделі тараптар (меншік иесі және т.б.), лицензияланған жерөлшеушілер және заң кеңесшілері туралы мәліметтерді заңнамалық актілер мен қосымша ережелер нақтылайды. Тиісті орган ұсынылған ақпаратты қарастырады; егер құжаттама белгіленген талаптарға сәйкес келмесе, орган өтініш берушіге толық құжаттаманы ұсыну үшін мерзім белгілей алады. Кадастрлық құжаттама туралы түсінік ағылшын тілінде кеш пайда болды, өйткені кадастр институты ағылшын тілді елдерден тыс жерлерде дамыды. Даниялық оқулықтың он бес тарауының бірі жерді бөлу және басқа да жер мәселелеріне қатысты құжаттардың нысаны мен мазмұнына арналған. Халықаралық ауқымдағы алғашқы оқулықтар жерді тіркеу және кадастрлық зерттеудің техникалық аспектілеріне назар аударды, бірақ "кадастрлық зерттеулер заңнаманың қатаң шеңберінде жүргізілді" деп атап өтті. Кадастрлық құжаттама, мысалы, Финляндия үшін былай сипатталған: "8. Жерөлшеуші кадастрлық картаны және кадастрлық құжаттарды жасайды. 10. Жерөлшеуші кадастрлық құжаттарды кадастр органына жібереді". Австралияда осыған ұқсас іс-әрекеттер "жер учаскесін бөлу жоспарларын жер тіркеу кеңселеріне тапсыру" деп аталады.

Менеджмент

Кадастрлық басқару 2005 жылдан бері бағдарламалық жасақтама индустриясында қолданылып келеді. Ол, ең алдымен, географиялық ақпараттық жүйелерде, кеңістіктік деректер инфрақұрылымы мен бағдарламалық жасақтама архитектурасында кадастрлық және жер туралы ақпаратты басқару үшін технологияны пайдалануға қатысты, ал емес кадастрлық және басқа жер туралы ақпарат агенттіктерінің жалпы басқару мәселелеріне.

Ұлыбритания

1836 жылы Корольдік инженерлер полкінінің полковнигі Роберт Доусон, ондық комиссиясындағы қызметтік сапарда алған тәжірибесін ескере отырып, кадастр жүйесін енгізуді ұсынды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында Жерді басқару бюросының (BLM) құрамындағы кадастрлық зерттеу барлық мемлекеттік жерлердің тізімін ұстап тұрады. Мұндай зерттеулер көбінесе жерді пайдалану тарихын, заңдық есептерді және басқа да құжаттарды егжей-тегжейлі зерттеуді қажет етеді. Мемлекеттік жерлерді зерттеу жүйесі – 1785 жылғы заңнамада пайда болған және АҚШ-тың халықаралық деңгейде мойындалғаннан кейін құрылған АҚШ-тың кадастрлық зерттеуі. Доминион жерін зерттеу – 1867 жылы құрылған Канада Доминионынан кейін, 1871 жылы Батыс Канадада жүргізілген ұқсас кадастрлық зерттеу. Екі кадастрлық зерттеу де негізгі меридиан мен бастапқы сызықтарға сүйеніп жасалады. Бұл кадастрлық зерттеулер зерттелген аумақтарды шамамен 36 шаршы мильді (алты мильге алты миль) құрайтын қалашықтарға бөледі (Огайодағы алғашқы зерттеулердің кейбіреулері жүйе дизайны пысықталған кезде 25 шаршы мильді қалашықтар құрды). Бұл қалашықтар әрқайсысы шамамен бір шаршы мильді құрайтын бөлімдерге бөлінеді. Еуропадан айырмашылығы, бұл кадастрлық зерттеу көбінесе жерді игеруден бұрын жүргізілді және осының нәтижесінде елді мекендердің орналасуына үлкен әсер етті. Жер участалары әдетте тіктөртбұрышты болып келеді, шекаралары көбінесе бағыттар бойынша жүргізіледі, ал учаскелердің өлшемдері тізбектердің бөлшектері немесе еселіктері түрінде болады. Солтүстік Американың батысындағы жер сипаттамалары негізінен осы жер зерттеулеріне негізделген.