Кіріспе

Касситеридтер (Κασσιτερίδες, "Қыштал аралдары" дегенді білдіреді, κασσίτερος, kassíteros "қалайы") – дәл орналасқан жері белгісіз, бірақ Еуропаның батыс жағалауына жақын орналасқан деп саналатын аралдар тобын атау үшін қолданылатын ежелгі географиялық атау.

Ежелгі география

Геродот (б.з.д. 430 ж.) Касситеридтер туралы "біздің қалайымыз бар деп айтылған" естіген, бірақ аралдарды аңыз ретінде жоққа шығармаған. Кейінгі авторлар – Посидоний, Диодор Сицилий, Страбон және басқалар – оларды Пиреней түбегінің солтүстік-батыс жағалауынан ("біршама алыс", – дейді Страбон) жатқан шағын аралдар деп сипаттайды, онда қалайы кен орындары немесе, Страбонның сөзімен айтқанда, қалайы мен қорғасын кен орындары болған. Диодордың бір тұсы олардың атауын Солтүстік-Батыс Иберияның қалайыға бай аймақтарына жақындығымен байланыстырады. Птолемей мен Дионисий Перигетес оларды атап өткен – біріншісі Иберияның солтүстік-батысындағы жағалаудан алыс орналасқан он кішкентай арал деп, олардың орналасуын сақина тәрізді символдық түрде бейнелеген, ал екіншісі оларды мифтік Гесперидтермен байланыстырған. Помпоний Мела оларды қорғасынға бай деп сипаттаған; олар туралы жазғанда Кадис пен Лузитания аралдары туралы айтқан, және оларды Келтикада орналастырған. Келесі абзацтарда Иль-де-Сен және Ұлыбритания туралы мәліметтер келтіріледі. Б.з.д. бірінші ғасырда жазылған «Псевдо-Скимн» деп аталатын анонимді автордың «Әлемді айналып өту» атты өлеңінде Адриатика теңізінің жоғарғы бөлігінде екі қалайы арал орналасқандығы айтылады, сондай-ақ Cres аралындағы Осор сауда орталығында ерекше жоғары сапалы қалайының сатылатындығы көрсетілген. Ал Платоний Үлкен Касситеридтерді Селтиберияға қарап жатқандай көрсетеді. Батыс туралы географиялық білім жетілмеген және қалайы саудасының құпиясын Гад (қазіргі Кадис) теңізшілері мен осы металлмен айналысқан басқалар қатаң сақтаған кезде, гректер қалайының алыс батыстан теңіз арқылы келгенін ғана білген, сондықтан қалайы өндіретін аралдар туралы идея туған. Кейін, Батыс жақсы зерттелгенде, қалайының негізінен екі аймақтан келетіні анықталды: Иберияның солтүстік-батысындағы Галисия және Ұлыбританияның оңтүстік-батысындағы Девон мен Корнуолл. Диодор былай деп хабарлайды: «Люзитанияның үстіндегі жерде және Иберияның жағалауынан шығысқа қарай мұхиттың аралында қалайының көптеген кен орындары бар, сондықтан оларды Касситеридтер деп атайды». Диодордың сөзіне сүйенсек, қалайы Британиядан Галлияға, содан кейін Массилия мен Нарбоға жеткізілген. Бұл аралдардың ешқайсысы шағын аралдар деп сипатталмаған және Иберияның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан деп нақты айтуға болмайды, сондықтан грек және рим географтары оларды Касситеридтер деп санамаған. Олардың орнына, олар Иберия немесе Британиядан ерекшеленетін, түсініксіз үшінші қалайы көзіне айналды. Страбон Публий Красс Касситеридтерге алғаш рет сапар шеккен және оның туралы жазба қалдырған римдік екенін айтады. Бұл Красс 90-шы жылдары Испаниядағы провинцияның әкімі болған Публий Лициний Красс немесе б.з.д. 57–56 жылдары Арморикада (Британия) Юлий Цезардың әскерлеріне басшылық еткен оның немересі болуы мүмкін, бұл оны Луара өзенінің сағасына жақын орналастырады.

Қазіргі кездегі сәйкестендіру әрекеттері

Қазіргі заманғы жазушылар оларды анықтауға көптеген әрекеттер жасады. Пиреней түбегінің солтүстік-батыс жағалауындағы шағын аралдар, сондай-ақ осы жағалаудың мүйістері, Силли аралдары, Корнуолл және Британ аралдарының барлығы да қарастырылды, бірақ ешқайсысы қажетті шарттарға сай келмеді. Иберия аралдарында да, Силли аралдарында да, кемінде маңызды көлемде қалайы жоқ. Сондықтан, «Касситеридтер» деген атау гректердің қалайының Батыс Еуропаның ішінде, жанында немесе теңіз арқылы алыс жерлерде табылатыны туралы алғашқы, тұманды білімін көрсетеді деп есептеуге болады. Гавин де Бер Роджер Дионның Авиенийдің кейінгі поэмасы «Ora maritima»-дағы ерте деректерге негізделген кездейсоқ айту арқылы осы жұмбақты шешкенін ұсынды: қалайы аралдары кең жазықтарға, қалайы мен қорғасынға бай кен орындарына жақын және екі аралдың – одан әрі, Гибернияның және жақын, Британияның – қарсы жағында орналасқан. «Луар өзенінің сағасы кейінгі Рим дәуірінде толып кеткенге дейін Бискай шығанағы кең шығанаққа алып келді, қазір Бривет өзенінің төменгі ағысы және Пембоэф пен Сен-Назер арасындағы Бриер батпақтарымен бейнеленеді, онда көптеген аралдар болды. Қазір балшықпен біріктірілген осы шығанақтың аралдары мен жағалаулары қола дәуірінде қалайы мен қорғасынды өңдеген көптеген құйма зауыттарымен толы; Пенестин және қалайы мүйісі олардың солтүстігінде жатыр, және осы танымал қалайы аралдарының осы жерде болғанына еш күмән жоқ». Де-Бир Страбоннан алынған орналасқан жерін растайды: Касситеридтер – бұл Испанияның солтүстік-батыс бұрышындағы Артабрийлер жерінің солтүстігінде теңіздегі он арал. Француз BRGM-нен Э. Томас 2004 жылғы есебінде римдіктер Плоэрмельге жақын Ла-Хиеде қалайы кенін өндірген болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл қалайы Оуст және Вилен өзендері арқылы теңізге жеткізіліп, онда теңіз кемелеріне, мүмкін Пенестинге ауыстырылған, бұл де Бердің жоғарыдағы ұсынымын қолдайды.

Негізгі дереккөздер

Геродот, Тарихтар 3.115
Диодор Сицилий, Тарихи кітапхана V. 21, 22, 38
Страбон, География 2.5.15, 3.2.9, 3.5.11
Плиний Ескі, Табиғи тарих IV. 119, VII. 197, XXXIV. 156–158