Кіріспе

Аналитикалық химия техникасы

Сұйық хроматография–масс-спектрометрия (LC–MS) – сұйық хроматографияның (немесе HPLC) физикалық бөлу қабілеттерін массалық спектрометрияның (MS) массалық талдау қабілеттерімен біріктіретін аналитикалық химия техникасы. Біріктірілген хроматография – MS жүйелері химиялық талдауда кең таралған, себебі әр техниканың жеке қабілеттері синергиялық түрде күшейеді. Сұйық хроматография көп компонентті қоспаларды бөліп көрсетсе, массалық спектрометрия әр бөлек компонентті анықтауға (немесе күдікті сәйкестігін растауға) көмектесетін спектрлік ақпаратты ұсынады. MS тек сезімтал ғана емес, сонымен қатар таңдамалы анықтауды қамтамасыз етеді, бұл толық хроматографиялық бөлу қажеттілігін азайтады. LC–MS метаболомика үшін де қолайлы, өйткені ол көптеген химиялық заттарды жақсы қамтиды. Бұл тандемдік техника биохимиялық, органикалық және органикалық емес қосылыстарды талдау үшін қолданылады, олар қоршаған орта мен биологиялық материалдардың күрделі үлгілерінде жиі кездеседі. Сондықтан LC–MS биотехнология, қоршаған ортаны мониторинг, тамақ өңдеу, фармацевтикалық, агрохимиялық және косметикалық өнеркәсіптерді қоса алғанда, көптеген салаларда қолданылуы мүмкін. 2000 жылдардың басынан бері LC–MS (немесе нақтырақ LC–MS–MS) клиникалық қолдануда да қолданыла бастады. Сұйық хроматография және массалық спектрометрия құрылғыларынан басқа, LC–MS жүйесі LC бағанасынан MS ион көзіне бөлінген компоненттерді тиімді түрде жеткізетін интерфейске ие. Интерфейс қажет, себебі LC және MS құрылғылары негізінен үйлесімсіз. LC жүйесіндегі жылжымалы фаза қысыммен ұсталатын сұйықтық болса, MS анализаторлары көбінесе жоғары вакуумда жұмыс істейді. Осылайша, LC бағанасынан алынған элюатты тікелей MS көзіне сору мүмкін емес. Жалпы алғанда, интерфейс – LC–MS жүйесінің механикалық жағынан қарапайым бөлігі, ол аналиттердің максималды мөлшерін жеткізеді, LC-де қолданылатын жылжымалы фазаның маңызды бөлігін жояды және хроматографиялық өнімдердің химиялық сәйкестігін сақтайды (химиялық инертті). Интерфейс МС жүйесінің иондау тиімділігі мен вакуумдық жағдайларына кедергі келтірмеуі керек. Газ хроматографиясында (GC) аналиттер бөлгіш бағанадан газ күйінде элюатталады және MS жүйесіндегі электрондық иондау (EI) немесе химиялық иондау (CI) ион көздерімен байланыс техникалық жағынан қарапайым мәселе болды. Осы себепті GC MS жүйелерінің дамуы LC–MS-ке қарағанда жылдам болды және мұндай жүйелер алғаш рет 1970 жылдары коммерцияландырылды, олар алғаш рет LC бағаналарын EI көзіне қосу үшін капиллярларды қолданды, бұл көзден сұйықтықтың көп ағынын қамтамасыз етті. Бұл LC-ді MS-пен байланыстырудың алғашқы және ең қарапайым тәсілі болды және капиллярлық кіріс интерфейсі деп аталды. LC–MS-тің бұл алғашқы интерфейсі GC MS-тің талдау қабілеттерімен бірдей болды және ұшпалы аналиттермен және төмен молекулалық массасы бар (400 Да-дан төмен) полярлы емес қосылыстармен шектелді. Капиллярлық кіріс интерфейсінде капиллярдың ішіндегі жылжымалы фазаның булануы басты мәселелердің бірі болды. LC–MS-ті дамытудың алғашқы жылдарында желілік және желіден тыс баламалар ұсынылды. Жалпы, желіден тыс байланыс фракцияларды жинауды, еріткішті буландыруды және зондтарды пайдалана отырып, аналиттерді MS-ке беруді қамтыды. Аналиттерді желіден тыс өңдеу процесі көп уақытты қажет етті және үлгінің ластану қаупі болды. Көп ұзамай күрделі қоспаларды талдау үшін LC–MS-те толық автоматтандырылған желілік байланыс шешімін әзірлеу қажеттігі анықталды. LC–MS-тің сәттілігі мен оны әдеттегі талдау құралы ретінде кеңінен пайдалануының кілті – сұйық негіздегі LC мен вакуумдық негіздегі MS арасындағы интерфейс және ион көзі. Келесі интерфейстер қазіргі заманғы атмосфералық қысымды иондау интерфейстеріне қадамдар болды және тарихи қызығушылық үшін сипатталған.

Жылжымалы белдік интерфейсі

Жылжымалы белдік интерфейсі (MBI) McFadden және басқалармен 1977 жылы әзірленді және Finnigan компаниясымен коммерцияландырылды. Бұл интерфейс LC бағанасының элюенті жолақ түрінде орналастырылатын үздіксіз қозғалатын белдіктен тұрды. Белдікте еріткіш жұмсақ қыздыру арқылы буландырылып, екі вакуумдік камерада төмен қысымда тиімді түрде шығарылды. Сұйық фаза алынғаннан кейін белдік қыздырғыш арқылы өтіп, аналиттерді MS ион көзіне десорбциялады. MBI-дің маңызды артықшылықтарының бірі – оның хроматографиялық жағдайлардың кең ауқымымен үйлесімділігі болды. 1988 жылы бөлшектер сәулелі интерфейстер LC–MS үшін MBI-дің кең қолданылуын алмастырды. PBI гелий газының тұмандатқышын пайдаланып элюентті вакуумға шашыратып, тамшыларды кептіріп, еріткіш буын (жеткізу сепараторын пайдалану арқылы) сорғылап, аналиттерді қамтитын монодисперс кептірілген бөлшектер ағыны көзге енгізілді. Оны Vestec және бірнеше ірі массалық спектрометр өндірушілері коммерцияландырды. Интерфейс жоғары жылдамдықтарды (1 мл/мин) өңдей алатын және DLI интерфейстеріндегі ағынды бөлуді болдырмайтын LC–MS интерфейсін табу мақсатындағы ұзақ мерзімді зерттеу жобасының нәтижесі болды. TSP интерфейсі қыздырылған зондтан, десольватация камерасынан және ионды фокустауға арналған скиммерден тұрды. LC элюенті қыздырылған зонд арқылы өтіп, бу және кішкентай тамшылардың ағыны төмен қысымдағы десольватация камерасына түсті. Бастапқыда иондар көзі ретінде (соның ішінде буланған аналиттің CI көзі ретінде) филамент немесе разрядпен жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай филамент немесе разряд өшірілген кезде де иондар байқалатыны анықталды. Бұл сұйық тамшылардан иондардың тікелей эмиссиясына байланысты болуы мүмкін, бұл электроспрей иондануы немесе ионды буландырумен байланысты процесс, немесе буферлік иондардан (мысалы, аммоний ацетаты) буланған аналит молекулаларының химиялық иондануына байланысты болуы мүмкін. Кейбір ірі аналиттерден көп зарядталған иондардың байқалуы кем дегенде кейбір жағдайларда аналиттен иондардың тікелей эмиссиясы орын алатынын көрсетеді. Массалық спектрометрдің негізгі компоненттері – ион көзі, массалық анализатор, детектор және деректерді өңдеу және вакуум жүйелері. Ион көзі – бұл MS жүйесіне енгізілген үлгі компоненттерінің электрондық сәулелер, фотон сәулелері (көк сәулелер), лазерлік сәулелер немесе короналық разрядтар арқылы иондалатын жері. Электроспрей иондануында ион көзі сұйық ерітіндідегі иондарды газ фазасына көшіреді. Ион көзі бейтарап үлгі молекулаларын газ фазасындағы иондарға түрлендіреді және фрагменттейді, олар массалық анализаторға жіберіледі. Массалық анализатор иондарды олардың массасы бойынша сұрыптау үшін электр және магнит өрістерін қолданады, ал детектор әрбір массалық ионның мөлшерін есептеу үшін ион тогын өлшейді және күшейтеді. Адам көзі оңай тани алатын массалық спектрді жасау үшін деректер жүйесі деректерді компьютерде тіркейді, өңдейді, сақтайды және көрсетеді. MS қазір физикалық, химиялық немесе биологиялық қасиеттерін зерттейтін көптеген түрлі қосылыстарды зерттейтін талдау зертханаларында кеңінен қолданылады. LC–MS жүйелерінде қолданылатын массалық анализаторлардың көптеген түрлерінің ішінде төртполюс, ұшу уақыты (TOF), иондық тұзақтар және гибридтік төртполюс TOF (QTOF) анализаторлары бар. Даму үстіндегі жаңа тәсіл – тікелей EI LC–MS интерфейсі, нано HPLC жүйесі мен электрондық иондаумен жабдықталған массалық спектрометрді біріктіреді.

Электроспрейлік иондау (ESI)

LC–MS жүйелері үшін ESI интерфейсін 1988 жылы Fenn және оның әріптестері әзірледі. Бұл иондық көз/интерфейсі орташа және тіпті өте полярлы молекулаларды (мысалы, метаболиттер, ксенобиотиктер, пептидтер, нуклеотидтер, полисахаридтер) талдау үшін қолданылуы мүмкін. LC бағанасынан шығатын сұйық элюат 3–5 кВ кернеуде ұсталатын металл капиллярға бағытталады және капилляр ұшында газдың жоғары жылдамдықты коаксиалды ағынымен тұмандырылады, нәтижесінде вакуум камерасының алдында зарядталған тамшылардың ұсақ шашырауы пайда болады. Вакуумдық жүйенің буферлер мен тұздармен ластануын болдырмау үшін бұл капилляр әдетте MS жүйесінің кіреберісіне перпендикуляр орналастырылады, кейбір жағдайларда кіреберіс алдында құрғақ азоттың қарсы ағынымен, иондарды электр өрісі арқылы бағыттау үшін. Кейбір көздерде тамшылардың жылдам булануы және, демек, иондардың максималды эмиссиясы вакуум кіреберісінің алдындағы шашырау ағынына қосымша ыстық газ ағынын қосу арқылы жүзеге асырылады. Басқа көздерде тамшылар вакуумға кіргенде қыздырылған капиллярлық түтік арқылы тартылады, бұл тамшылардың булануын және иондардың эмиссиясын ынталандырады. Тамшылардың булануын арттырудың осы әдістері қазір 1–2 мл/мин сұйық ағыны жылдамдығын пайдалануға мүмкіндік береді, әлі де тиімді иондау мен жоғары сезімталдықты қамтамасыз етеді. Осылайша, 1–3 мм микробортты бағаналарды және 50–200 мкл/мин төменгі ағын жылдамдықтарын пайдалану оптималды жұмыс үшін қажет деп есептелгенмен, бұл шектеу енді соншалықты маңызды емес, және үлкен бортты бағаналардың жоғары сыйымдылығын ESI LC–MS жүйелерімен тиімді пайдалануға болады. Полярлықты ауыстыру арқылы оң және теріс зарядталған иондарды жасауға болады, және бір LC жүрісінде оң және теріс режимдердегі спектрлерді жылдам алуға болады. Көптеген үлкен молекулалар (MW 1500–2000-нан асатын) ESI көзінде көп зарядталған иондарды тудырса, көптеген кіші молекулалар бір зарядталған иондарды тудырады. Алайда, оның коммерциялық қолданылуы 1986 жылы Henion және оның әріптестері LC–APCI–MS интерфейсін жетілдіргеннен кейін 1990 жылдардың басында енгізілді. Бүгінгі таңда LC–MS химиялық талдаудың ең көп қолданылатын әдістерінің біріне айналды, себебі табиғи химиялық қосылыстардың 85% -тен астамы полярлы және термиялық тұрақсыз болып табылады, ал GC MS осы үлгілерді өңдей алмайды.

Протеомика/метаболомика

LC–MS протеомикада күрделі қоспаның құраушыларын анықтау және сәйкестендіру әдісі ретінде қолданылады. Төменнен жоғары протеомикалық LC–MS тәсілі, әдетте, трипсин протеазасын, үшіншілік құрылымды денатурациялау үшін мочевинаны және цистеин қалдықтарын модификациялау үшін йодоацетамидті пайдалана отырып, протеазалық қорыту мен денатурациялауды қамтиды. Қорытудан кейін LC–MS пептидтік массалық іздерді алу үшін немесе жеке пептидтердің тізбектерін анықтау үшін LC–MS/MS (тандемді MS) қолданылады. LC–MS/MS көбінесе пептидтік массалар тіпті жоғары ажыратымдылықты массалық спектрометриямен де қабаттасатын күрделі үлгілердің протеомиялық талдауы үшін қолданылады. Қазіргі заманғы LC–MS/MS жүйелерінде күрделі биологиялық үлгілерді (мысалы, адам сарысуын) талдауға болады, олар 1000-нан астам белокты сәйкестендіре алады. Дегенмен, бұл белокты анықтаудың жоғары деңгейі тек SDS-PAGE гелі немесе HPLC SCX арқылы үлгіні бөлуден кейін ғана мүмкін болады. LC–MS биологиялық тіндердің (мысалы, қан плазмасы, сарысу, зәр) жаппай метаболиттік профильдеуінде ең көп қолданылатын техникалардың біріне айналды. LC–MS табиғи өнімдерді талдау және өсімдіктердегі екіншілік метаболиттерді профильдеу үшін де қолданылады. Осыған байланысты MS негізделген жүйелер күрделі биологиялық үлгілерден алынған қосылыстардың кең спектрі туралы толыққанды ақпарат алуға көмектеседі. LC–ядролық магниттік резонанс (NMR) өсімдік метаболомикасында да қолданылады, бірақ бұл техника тек ең көп кездесетін метаболиттерді анықтап, мөлшерлеуге мүмкіндік береді. LC–MS өсімдік метаболомикасы саласын дамытуға үлкен үлес қосты, ол өсімдік жүйесін молекулалық деңгейде зерттеуге, қоршаған ортаға жауап ретінде өсімдік метаболомын бейтарап түрде сипаттауға бағытталған. LC–MS-тің өсімдік метаболомикасындағы алғашқы қолданылуы Cucurbita maxima флоэма тіндерінен жоғары полюсті метаболиттердің, олигосахаридтердің, аминоқышқылының, аминоқанттардың және қант нуклеотидтерінің кең ауқымын анықтау болды. Өсімдік метаболомикасындағы LC–MS-тің тағы бір мысалы – Arabidopsis thaliana жапырақтарынан алынған глюкоза, сахароза, рафиноза, стахиоза және вербаскозаны тиімді бөлу және сәйкестендіру.

Дәрілік препараттарды әзірлеу

LC–MS дәрі-дәрмектерді әзірлеуде жиі қолданылады, себебі ол молекулалық салмақты жылдам растауға және құрылымды анықтауға мүмкіндік береді. Бұл мүмкіндіктер әлеуетті қолданысы бар өнімдердің кең спектрінен басталатын жаңалықтарды жасау, тестілеу және тексеру процесін үдетеді. Дәрі-дәрмектерді әзірлеудегі LC–MS қолданбалары – пептидтік карта жасау, гликопротеин карта жасау, липодомика, табиғи заттарды қайта анықтау, биоаффиниттік скрининг, тірі организмдегі (in vivo) дәрілік препараттарды скринингтеу, метаболикалық тұрақтылықты скринингтеу, метаболиттерді анықтау, қоспаларды анықтау, сандық биоанализ және сапаны бақылау үшін қолданылатын жоғары автоматтандырылған әдістер.