Кіріспе
1983 жылы Лондондағы қате тану оқиғасы
Стивен Уолдорф 26 жастағы ер адам болатын. 1983 жылдың 14 қаңтарында Лондонда полиция қызметкерлері оны қашып кеткен қылмыскер Дэвид Мартин деп жаңылысып, атып, ауыр жарақаттар келтірді. Оқиға кең жұртшылықтың наразылығын тудырып, Ұлыбританияда қарулы полиция қызметкерлерін даярлау және оларға қару беру ережелеріне қатысты бірқатар реформаларға әкелді. Мартин – әйел киімі киетін ұры және алаяқ, ол қару-жарақ алып жүретін және бұрын полиция қызметкерін атқан адам ретінде танымал болған. 1982 жылдың желтоқсанында ол қашқаннан кейін полиция оның сүйіктісін бақылауға алды. Оқиға болған күні олар Мартинге ұқсайтын жолаушысы (Уолдорф) бар көлікпен келе жатқан оны қудалап бақты. Көлік тоқтаған кезде, Мартинмен кездескен жалғыз офицер, детектив констебль Финч, жолаушының кім екенін анықтау үшін жаяу алға жүрді. Қарулы офицер Финч Уолдорфты Мартин деп жаңылысып, оның танылғанын ойлады. Ол алты оқ атты, біріншісі көліктің дөңгелектеріне, содан кейін жолаушыға. Тағы бір офицер Финчке оқ атылып жатыр деп ойлап, артқы терезекіден атып жіберді. Жүргізуші орындығына құлап, көліктен шығып бара жатқанда үшінші офицер, детектив Джардин, атыс ашты. Оқ-дәрісі бітіп қалған Финч ер адамды тапаншамен ұрып-соға бастады. Ол есінен танығаннан кейін ғана офицерлер бұл адам Мартин емес екенін түсінді. Уолдорфқа он төрт оқтың бесеуі тиіп, бас сүйегі сынып қалды. Финч пен Джардинге адам өлтіруге талпыну және дене күшіне зиян келтіру айыптары тағылды. Олар 1983 жылдың қазанында ақталды және кейін жұмысқа қайта орналастырылды, бірақ олардың қару-жарақ қолдануға рұқсаты алынып тасталды. Уолдорф жазылып, қалалық полициядан өтемақы алды. Мартин оқиғадан екі апта кейін Лондон метросының туннелінде аяқталған қудалаудан кейін ұсталды. Оқиға бірнеше деректі фильмдердің тақырыбы болды және 1994 жылы "Ашық от" атты телефильмге негіз болды. Оқиғадан екі ай өткен соң, барлық британдық полиция күштері үшін қару-жарақ қолдану жөніндегі жаңа нұсқаулар шығарылды, олар қару беруге рұқсат беретін офицердің шенінің көтерілуіне әкелді. 1983 жылдың қарашасында жарияланған Dear Report психологиялық бағалауды және қарулы офицерлердің дайындығын арттыруды ұсынды. Бірнеше ғалымдар мен сарапшылар бұл реформалар саясатты жасауға оқиғаға негізделген тәсілдің мысалы екенін және британдық полицияда қару-жарақ саясатын дамыту үшін біртұтас стратегияның болмағанын айтты. 1980 жылдардағы бірнеше басқа да полицияның қате ату оқиғалары полиция органдарының процедураларын стандарттауға және қару-жарақ операцияларын жақсы оқытылған, уәкілетті қару-жарақ офицерлері деп аталатын, әсіресе полиция органдарының арнайы топтары жүргізуге мүмкіндік берді.
Өмірбаян
1983 жылы Метрополитен полициясында (Мет) таңдалған офицерлер, соның ішінде жасырын жұмыс істейтін кейбір детективтер пистолеттерді қолдануға оқытылды (британдық полиция қызметкерлерінің басым көпшілігі оттық қару ұстамайды). Қарулар белгілі бір полиция бөлімшелерінде сақталды және инспектор шенінен жоғары офицердің рұқсатымен, уәкілетті офицерлер оларды алуға құқылы болды. Меттің арнайы қару-жарақ бөлімі (D11 деп белгіленген) де болды – қарулы операцияларға маманданған, күрделі немесе ұзаққа созылған жағдайларда қолданылатын ауыр қаруға қол жеткізе алатын офицерлер. Уолдорфты атқан полиция қызметкерлері қашқан, өте қауіпті қылмыскер Дэвид Мартинды іздеп жүрді. Мартин тұтқындалғанда бірнеше рет зорлық-зомбылық көрсетіп қарсылық танытқан, бұрын бірнеше рет қамаудан қашып кеткен немесе қашуға тырысқан. Ол 1973 жылдан бастап алаяқтық пен ұрлық жасағаны үшін тоғыз жылға бас бостандығынан айырылды. Бастапқыда оған сегіз жыл жаза берілген, бірақ қашуға қатысқандығы үшін бір жыл қосылды. 1981 жылы босатылып, қылмыстық жолын қайта бастады. Ол бірнеше тонау жасады, соның ішінде 1982 жылдың шілде айында қару жасау шеберінің дүкенінен 24 револьвер мен 1000-ға жуық оқ-дәрі ұрлады. Осыдан кейін Мартин қайда барса да екі қарумен жүрді. Ұрланған қарулармен бірнеше қарулы тонау жасады, олардың бірінде күзетші атылып жарақаттанды. 1982 жылдың тамызында полиция Мартинді дыбыс жазу студиясын тонау кезінде ұстады, бірақ ол атып шығып, бір офицерді ауыр жарақаттады. Келесі үш айда Мартин Марлбороу-стрит сотында кісі өлтіруге талпыныс және басқа да қылмыстар бойынша бірнеше рет сотқа тартылды. Ол Брикстон түрмесінде қамауға алынып, сотқа қатаң күзетпен жеткізілді. 24 желтоқсанда, сот отырысын күтіп отырғанда, Мартин өзінің камерасынан қашып, сот ғимаратының шатырынан секіріп кетті, бұл арнайы топ жүргізген кең ауқымды іздеуге себеп болды.
Атыс
Оперативтік топ C11 (мамандандырылған бақылау офицерлерінің бөлімі) көмегімен Мартиннің қатынының ізінен қайта түсті, ол оларды оған жеткізеді деп үміттенді. Егер олар Мартинге кездессе, жоспар бойынша оны бір ғимаратқа дейін еріп, D11 тобының келуін күту еді, бірақ бірнеше детектив және бақылау офицерлері ашық жерде қақтығыс болған жағдайда қаруланған күйде болды. 1983 жылдың 14 қаңтарында полиция Мартиннің қатынының досының машинасына отырғанын көрді, олар оны Батыс Лондон арқылы жасырын түрде ұстап бақты. Шамамен бір сағаттан кейін ол көліктен түсіп, сары түсті «Мини» машинасына отырды. Полиция «Мини» машинасының артында отырған қатынын Эрлс-Корт ауданындағы Пемброк көшесі бойымен ұстап бақты. Алдыңғы орындықта полиция қызметкерлерінің пікірінше, Мартинге ұқсайтын белгілі емес ер адам отырды. «Мини» машинасы қозғалыста тоқтағанда, детектив-констебль Финч алдыңғы орындықтағы жолаушының кім екенін анықтау үшін алға жіберілді. Финч Мартиннің бұрынғы ұсталуына қатысқан және конвойдағы Мартинмен жеке кездескен жалғыз офицер болды; қалған офицерлер оны тек суреттерден ғана тани алатын. «Мини» машинасынан екі машина артта қалған Финч күдікті машинаға жақындағанда револьверін шығарды. Финч жолаушыны Мартин деп жаңылыстырды және Мартин оны таныды деп ойлады. Жолаушы артқы орындыққа қолын созды, Финч мұны Мартиннің қаруға қол соққандығы ретінде қате түсінді. Ескертусіз, Финч қаруынан алты оқ атты, біріншісі машинаның артқы дөңгелегіне, содан кейін жолаушыға бағытталды. Көлік жүргізушісі машинадан секіріп түсіп, қашып кетті. Финч оқ атқанда, екінші офицер, детектив Дийн, артқы терезе арқылы жолаушыға оқ атты. Кейін Дийн Финч пен жолаушы арасында атыс болып жатқандай сезілгендіктен оқ атқанын айтты. Үшінші детектив Джардин жолаушының жүргізуші орындығына құлап, машина есігінен шығып жатқанын көрді. Джардин жолаушының қаруға қол созуда деп ойлап, үш рет оқ атты. Келесі тергеу көрсеткендей, офицерлер барлығы 14 оқ атқан. Жолаушы бірнеше рет жарақаттанып, ауыр халде болды. Оқтары бітіп қалғаннан кейін, Финч оны ауызбен қорлап, есінен айырылғанша тапаншамен ұрып-соқты. Мартиннің қатыны оқтан сырғалды. Екеуі де Санкт-Стефан ауруханасына жеткізілді. Бір сағаттан кейін Скотленд-Ярдтың жоғары лауазымды өкілі қоғамға кешірім сұрап, Полицияның Шағымдарды Тергеу Бюросының (CIB) дереу тергеу жүргізуге уәде берді. Ол оқиғаны «қате түсінік салдарынан туған қайғылы жағдай» деп сипаттады.
Салдары
CIB тергеуі дерлік бірден басталды, оны бас инспектор-детектив Нил Диккенс жүргізді. Диккенс және оның командасы оқиғаға қатысқан барлық офицерлермен бірнеше сағат ішінде, содан кейін келесі күні алғашқы сұхбаттар жүргізді. Оқиға журналистер мен жұртшылықтың қызығушылығын тудырды, олар офицерлердің ұстамсыздығына, олардың әрекеттерінің жұртшылыққа қауіп төндіруіне және атыс қаруын қолдану жөніндегі полиция ережелерінің бұзылуына алаңдаушылық білдірді. Бұл мәселе парламентте көтерілді. Ішкі істер министрі Уильям Уайтлоу CIB есебін тәуелсіз полиция шағымдар кеңесі (PCB) қарап шығатынын және бас прокурорға (DPP) офицерлерге қарсы қылмыстық айыптаулар қою қажеттігін қарастыруға жіберетінін уәделеді. Уайтлоу сондай-ақ мұндай оқиғаның қайталанбауын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдайтынын уәделеді. Финч пен Джардинді сотқа беру туралы шешімге наразылық білдіріп, бірнеше қарулы офицерлер қару-жарақтарын қайтарды. Полиция федерациясы, қатардағы офицерлерді өкілдік ететін ұйым, қарулы полиция қызметкерлеріне қызметтік міндеттерін орындау кезінде жасаған әрекеттері үшін белгілі бір деңгейде заңдық иммунитет беруді ұсынды. Соттан кейін CIB есебі PCB және Меттің тәртіптік мәселелерді қадағалайтын комиссарының орынбасары тарапынан қарастырылды, олар офицерлерге тәртіптік шаралар қолданылмайды деген қорытындыға келді. Олар қызметке қайта оралды, бірақ олардың қару-жарақтарына рұқсаттары алынып тасталды және Финч полицияның жедел қызметіне қайта оралды. Уолдорф ақырында толыққанды жазылып кетті. Ол полицияға шағымданып, олар іске қарсы шықпады, нәтижесінде 1984 жылдың басында соттан тыс келісім бойынша өтемақы (120 000 және 150 000 фунт стерлинг аралығында) төленді. Мартиннің қарындасы да Метрополитенді сотқа берді және оған 10 000 фунт стерлинг төленді. Мартиннің қарындасына ұрланған мүлікті ұстағаны үшін айып тағылып, кепілдікпен босатылды. Ол жеңілдікке қол жеткізу үшін полицияға Мартинді қайта ұстауға көмектесуге келісті және 1983 жылдың 28 қаңтарында Хэмпстедтегі мейрамханада онымен кездесуді ұйымдастырды. Оның қасында 40-тан астам офицер, олардың көпшілігі қарулы күтіп тұрды. Мартин офицерлерді байқап, аяқпен қуу басталды, ол Хэмпстед метро станциясына кірді. Мартин рельске секіріп, Белсайз паркіне қарай туннельге жүгірді. Ол туннельдегі ойыққа тығылып, қарулы офицерлермен ұсталды. Мартинге полиция офицерін өлтіруге талпыну, сондай-ақ бірнеше тонау және ұрлық фактісі бойынша 14 қылмыс тағылды. 1983 жылдың қыркүйегінде Олд-Бейлиде сотталып, кінәлі деп танылып, 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Мартин 1984 жылдың наурыз айында түрмеде өз-өзіне қол жұмсады. Оқиға туралы бірнеше деректі фильм түсірілді. Біріншісі 1983 жылдың 14 желтоқсанында ITV телеарнасында көрсетілген "TV Eye" эпизоды болды, онда оқиғалардың реконструкциясы көрсетілді. Уолдорф бағдарламаға қатысып, оны оқиғалардың әділ бейнесі деп сипаттады. Полиция федерациясы оны "теледидардағы сот" деп атап, бұл офицерлерге қарсы тәртіптік шараларға кедергі келтіретінін мәлімдеді. 1994 жылы сол арнада Пол Гринграстың "Ашық от" телефильмі көрсетілді. Дэвид Мартин рөлін Руперт Грейвс сомдаған фильмде Мартинге аң ауру, Уолдорфты ату және одан кейінгі тергеу оқиғасы көрсетілді. 2001 жылдың желтоқсанында "Бі-Би-Си" телеарнасының "Панорама" бағдарламасында "Қайыршылық күш" атты эпизод көрсетілді, онда Уолдорфпен сұхбат алынды.
Полиция қызметіне әсері
Бұл оқиға көпшіліктің қатты алаңдаушылығын тудырып, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен талқыланды. Зейнеткер полиция қызметкері және полиция тарихын зерттеуші Дик Кербидің айтуынша, "Волдорфтың атысынан кейін халықтың наразылығы соншалық болғандықтан, үкімет полицияның қару қолдануын оқыту мәселесінде бір шара қолдану қажеттігін түсінді". 1983 жылғы Метрополитен полиция комиссарының жылдық есебінде "кәсібиліктің жетіспеуі, қабылданған саясат пен оқытудың нәтижесіздігі" оқиғаны болдырмауға себеп болды деп жазылған. Наурыз айында, атыс болғаннан кейін екі ай өткен соң, Уайтлоу Англия мен Уэльстегі барлық полиция күштеріне "Полиция қызметкерлерінің қару қолдануына қатысты нұсқаулар" деген тақырыптағы айналымдық хат жіберді. Бұрын әр күш өз саясатын қалыптастырған, бірақ енді жаңа ұлттық нұсқауларды міндетті түрде енгізуге мәжбүр болды. Нұсқауларда қару беруге рұқсат беретін офицердің ең төменгі шені инспектордан әлдеқайда жоғары лауазымды офицерге (Лондонда командир, ал қалған күштерде бас констебльдің орынбасары) көтерілді. Суперинтендант өмірге қауіп төнген жағдайда төтенше жағдайларда рұқсат бере алады, бірақ жоғары лауазымды офицерге мүмкіндігінше тезірек хабарлау қажет, сондай-ақ жоғары лауазымды офицерге бұл рұқсатты кері қайтару құқығы берілді. Оқытуға қатысты нұсқауларда былай делінген: <blockquote>Қару берілген әрбір офицерге оны тек соңғы шара ретінде, дәстүрлі әдістер қолданылып, сәтсіз аяқталған жағдайда ғана қолдануға болады, немесе оларды қолданған жағдайда сәттілікке жетпеуі мүмкін екеніне қатаң ескерту жасалуы тиіс. Мысалы, полиция офицерінің өмірді сақтау немесе одан әрі жоғалтудың заңды мақсатына басқа жолмен қол жеткізе алмайтыны анық болғанда қолданылуы мүмкін. Метрополитен полициясы алғашқы екі ұсынысты жүзеге асырды, бірақ үшінші ұсыныс бюджеттік мәселелерге байланысты мерзімсіз кешіктірілді, өйткені Метрополитен полициясы ірі қайта құру процесінде болды. Күшейтілген оқыту 1967 жылғы Қылмыстық кодекстің 3-бабына, яғни өзін-өзі қорғау немесе қылмыстың жасалуын болдырмау үшін орынды күш қолдануды регламенттеуге баса назар аударды. "The Independent" газетінде бұл оқиғадан он жыл өткен соң, бұл жағдай "өзгеріске күштеп итермелеудің қателігі" деп сипатталды. Олардың пікірінше, атыс, әсіресе алғашқы оқтар естілгеннен кейін басқа офицерлердің атыс ашуы, "кәсібиліктен мүлдем алшақ, қару қолдануға деген "гунг хо" көзқарасты" көрсетеді, бұл пікірді полицияны зерттейтін тағы бір ғалым Морис Панч та бөліседі. Панч оқиғаның "кәсіби емес, хаостық" сипаты операцияның басқаруы мен бақылауы туралы "маңызды сұрақтар" тудырады деп қорытындылады. Сквайрс пен Кеннисонның пікірінше, Ұлыбританияда полицияның қару саясатын әзірлеуге жүйелі тәсіл жоқ, ал Волдорфтың атысы британдық полицияның оқиғаларға ден қою арқылы саясат қабылдауының мысалы болды. Олар Dear Report-тан туған реформалар ұқсас оқиғалардың алдын алмағанын атап өтті және "әрбір оқиға полицияның төтенше жағдайларды басқару мен орындаудың бірнеше деңгейіндегі кемшіліктерді ашыққа шығарды" деп сенді. Полицияның қару қолдануы Ұлыбританияда ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келді. Кейбір офицерлер белгілі бір міндеттерді орындау үшін қару-жарақпен жүргенімен, көптеген саясаткерлер мен жоғары лауазымды шенеуніктер қарусыз полиция күштерінің бейнесін сақтауға ұмтылды. Бұл пікірталас 1980-ші жылдары, бірқатар саяси өзгерістер мен бірнеше күмәнді атыстар, соның ішінде Волдорфтың атысынан кейін одан да қызу болды. 1986 жылы Ішкі істер министрлігі Dear Report-қа негізделген тағы бір жұмыс тобын құрды, себебі екі полиция офицерінің қате атысы болды - 1985 жылғы Брикстон көтерілісіне себеп болған Черри Гросе және Бирмингемде кездейсоқ атып өлтірілген бес жасар Джон Шортхаус. Полиция күшін қолдану саясатын зерттейтін социолог Питер Уоддингтон бұл оқиғалар, Волдорфтың атысымен бірге, қарулы полицияға қатысты халықтың көзқарасын өзгертіп, полицияның қару қолдануы - тіпті қарулы қылмыскерлерді ату және полиция процедурасының дұрыс орындалуы жағдайында да - одан әрі даулы болды деп болжады. Есеп Dear Report-тың оқыту және АФО-ны іріктеу жөніндегі ұсыныстарын мақұлдады. Оның негізгі ұсынысы полиция күштері қарулы офицерлердің мамандандырылған топтарына, мысалы, Меттің D11 бөліміне көбірек назар аудару және атыс қаруын пайдалануды кішірек, бірақ жақсы оқытылған офицерлер тобына шоғырландыру болды. Сондай-ақ 1990 жылдары қарулы жауап беру көліктеріне айналған қарулы патрульдерді зерттеу ұсынылды. 2023 жылғы кітапта Сквайрс Волдорфтың атысының салдары әлі де сезіліп жатқанын және одан алынған сабақтар басқа да оқиғалармен бірге маңызды болып қалатынын айтты.
<blockquote>Every officer to whom a weapon is issued must be strictly warned that it is to be used only as a last resort where conventional methods have been tried and failed, or must [ ] be unlikely to succeed if tried. They may be used, for example, when it is apparent that a police officer cannot achieve the lawful purpose of preventing loss, or further loss, of life by any other means. The Metropolitan Police implemented the first two recommendations but the third was indefinitely postponed because of budgetary concerns, partly because the Met was in the middle of a major restructuring. The increased training focused in particular on Section 3 of the Criminal Law Act 1967, which codified the use of reasonable force in self defence or to prevent the commission of a crime. An article in The Independent ten years after the incident described the incident as "the error to force change". They believed that the shooting, particularly the way that other officers opened fire after hearing the initial shots, suggested "a 'gung ho' attitude to firearms discharge falling well short of professionalism", a view shared by Maurice Punch, another academic specialising in policing. Punch concluded that the "unprofessional, almost chaotic" nature of the incident raised "critical questions" about the command and control of the operation. Squires and Kennison's thesis was that there is no coordinated approach to the development of police firearms policy in Britain, and that the response Waldorf's shooting was an example of the British police's event driven policy making. They noted that the reforms emanating from the Dear Report did not prevent similar incidents, and believed that "each incident exposed failings at several levels of police critical incident management and execution". The use of firearms by police had long been the subject of debate in Britain. Although officers carried weapons for certain duties, many politicians and senior officers were keen to preserve the image of an unarmed police force. The debate was particularly intense throughout the 1980s, fuelled by a series of policy developments and several questionable shootings, including Waldorf's. In 1986, the Home Office established another working group to build on the Dear Report, following two more mistaken police shootings—those of Cherry Groce, which sparked the 1985 Brixton riot, and John Shorthouse, a five year old boy accidentally shot dead in Birmingham. Peter Waddington, a sociologist specialising in police policy on the use of force, suggested that these incidents, taken together with Waldorf's shooting, caused a permanent shift in the public's perception of armed policing and that police shootings—even of armed criminals and where police procedure had been followed correctly—became much more controversial from then on. The report endorsed Dear's recommendations on training and selection of AFOs. Its main recommendation was that police forces place greater emphasis on specialist teams of armed officers, such as the Met's D11, and concentrate the use of firearms on a smaller, but better trained, group of officers. It also suggested research into roving armed patrols, which in the 1990s became armed response vehicles, In a 2023 book chapter, Squires argued that the effects of Waldorf's shooting continued to be felt and that the lessons from it and other incidents remained relevant.