Кіріспе

Кута, Кутах, Кут немесе Кута (كُوثَا, шумерлік: Gû.du8.aki, аккад: Kûtu), қазіргі Телл Ибрахим (сондай-ақ Телл Хабл Ибрахим) (تَلّ إِبْرَاهِيم), – Ирактың Вавилон облысында орналасқан археологиялық ескерткіш. Телл-Укаир (көне Урум) ескерткіші солтүстікке қарай жатыр. Қала Ежелгі Аккад дәуірінен бастап Эллинистік дәуірге дейін қоныстанған. Кута қаласының қасиетті құдайы Месламтея болған, ол Нергалмен байланысты, ал оның ғибадатханасы Е-Меслам деп аталған.

Археология

Кута Жоғарғы Евфрат өзенінің шығыс тармағының оң жағалауында, Ниппурдың солтүстігінде және ежелгі Вавилон қаласынан шамамен 25 миль солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Қоныс жайы екі төбеден тұрады. Ірі, негізгі төбе 0,75 мильге созылып, жарты ай пішіндес. Кішірек төбе батыста, жарты айдың ішіне орналасқан. Аймаққа тәндей, екі төбе бұрынғы арнаның құрғақ жатысымен бөлінген, бұл Шатт-эн-Нил немесе, мүмкін, Ирнинна каналы болуы мүмкін, қандайда болса да Евфраттан бастау алатын. 1845 жылы бұл жерді зерттеген алғашқы археолог Генри Роулинсон, Жаңа Вавилон империясының патшасы Набуходоносор II-нің Кута (Ку-ту) қаласын атап көрсеткен кірпішін тапты, бірақ оның нақты сол жерде табылып-табылмайтыны белгісіз. Ол бірнеше рет осы жерге қайта оралды. 1873 жылы Джордж Смит пен Эдгар Джеймс Бэнкс та бұл жерді зерттеді. Телл Ибрагимді 1881 жылы Хормузд Рассам төрт апта бойы қазды. Қазба жұмысынан еврей және арамей тілінде жазылған бірнеше ыдыс және аздаған тақташалар табылды. Ол кішкентай төбеде ұмытылған "Абырайым мазарынан" да кездесті және оны жұмысшыларына тазартты. Набуходоносор II-нің тағы бірнеше кірпіштерін тіркеп, олардың бастапқыда осы жерден шықпағанын көрсетті. Рассам қазған және Британ мұражайында сақталатын (BM 42261, BM 42494, BM 42264, BM 42275, BM 42379 және BM 42295) клинопись мәтіндерінен басқа, осы жерден мәтін табылмады. Алайда, кейбіреулері 1881 жылы Рассам қазған, орналасқан жері әлі анықталмаған Телл Эграинехтен келген болуы мүмкін екені айтылады. Соңғы жылдары сатылымға шығарылған мәтіндердің көпшілігі Ахеменид кезеңіне жатса, үш мәтін Ежелгі Аккад кезеңінен және біреуі Ежелгі Вавилон кезеңінен табылған.

Тарих

2200 жылы шамасында бірнеше қала көтеріліс шығарғаннан кейін, ол өзін құдай деп жариялады. «Агад патшасы, күшті Нарам-Син, төрт жақтың бірігіп оған қарсы бүлік көтергенде, Астар құдайының оған көрсеткен қамқорлығы арқасында, ол бір жылдың ішінде тоғыз шайқаста жеңіске жетті және олар (көтерілісшілер[?]) оған қарсы көтерген патшаларды тұтқынға алды. Өз қаласының негізін қауіптен сақтағандықтан, (оның қала тұрғындары Эаннадағы Астардан, Ниппурдағы Энлильден, Туттулдағы Даганнан, Кестегі Нинхурсагтан, Эридадағы Эадан, Урдағы Синнен, Сиппардағы Самастан және Куттағы Нергалдан (Нарам-Синнің) қалаларының құдайы болуын сұрады және олар Агадеде оған арналған ғибадатхана салды». Ниневиден табылған тақташада Ур III империясының екінші билеушісі Шулгидің Куттада Нергалдың Е-Меслам ғибадатханасын салғаны жазылған. Ол әлі құдайлық дәрежеге көтерілмегендіктен, бұл оның билігінің басында болған. «Шулги, күшті, Урдың және төрт жақтың патшасы, Э-Меслам («Үй, Әлем асты жауынгері») ғибадатханасының құрылысшысы, құдай [Нергал]дің құдайы, [Кут]ада». Оның тұсында Туммалда үлкен сарай салынды. Құрылыс материалдары Бабыл, Кута және Адаб қалаларынан жеткізілді. Ежелгі Вавилон дәуірінің басында Кутаның билеушісі Илум-насир болды. Бірінші Вавилондық әулеттің патшасы Суму-ла-Эль Кута қаласының қабырғаларын қайта жаңартты. Кейін қала Вавилонның Хаммурапиінің билігінің 39-шы жылында жеңіліске ұшырады. Оның жылдық атауы «Ан мен Энлильдің берген күшімен Хаммураби патша Кута мен Субарту елін толығымен жеңген жыл» деп оқылады. Хаммурабидің 40-шы жылында Куттағы Е-Меслам ғибадатханасы туралы айтылады. Адад-шума-усурдың (б.з.д. 1200 ж. шамасындағы) фрагменттік дастанында ол былай дейді: «Ол оның бетін, оның мекенін, [ ] толық айдың ғибадатханасын қуантты, ол айтқан есімді, оның жарты айын [ ] қала көшелерін толтырып тұрғызды, мейрамның басталуы ол [ ] Патша Борсиппадан шығып, Куттаға қарай бет бұрды [ ] Ол Е-[Месл]амға кірді, ол үнемі жермен жамылып тұрады [ ] Кутта [ ] '[ ]сенің [көмегің], Нергал, [ ]'». Байланысты, көп зақымдалған мәтінде, BM 45684, Адад-шума-усур былай дейді: «Түнде [е] мен келдім, Кута қабырғасына сәлемдестім, Е-[Месл]аммен сөйлестім». Шалманеср III-тің (б.з.д. 859–824) Неоассириялық Қара обелискісінде Кута 82-жолда еске алынады, яғни «Мен ұлы қалаларға аттандым (және) Вавилон, Борсипа, (және) Кутада құрбандықтар шалдым, ұлы құдайларға сый-тартулар ұсындым». Неоассириялық билеуші Ашурбанипалдың жазбаларында б.з.д. 651 жылы Шамаш-шума-укин Кутаны басып алғаны жазылған. Шамаш-шума-укин – Неоассириялық патша Есархаддонның ұлы және Есархаддонның мұрагері Ашурбанипалдың ағасы. Бабылда бағана тәрізді және призма түрінде табылған Невавилондық билеуші Набуходоносор II-нің (б.з.д. 605–562) жазуында Кута туралы айтылады. «Мен әр күні 8 қойды Нергал мен Лас құдайларына, Е-Меслам мен Кутаның құдайларына арнап құрбандыққа шалдым, үлкен құдайларға арналған құрбандықтарды молынан ұсындым». Қала Ахеменидтер империясының билеушісі Ұлы Кирдің 539–530 жылдар аралығындағы басқару кезеңінде бірнеше әкімдер белгілі болды. Олар: Нергал-табни-усур, Нергал-сар-усур және Набу-кесир. Диадохи хроникасына сәйкес, Селевкид билеушісі Александр IV Македонскийдің билігінің жетінші жылы, б.з.д. 311/310 жылы, генерал Антигон I Монофталм генерал Селевк I Никатормен соғысты, одан кейін ол Кута ғибадатханасының әкімшісімен бірге бүлік көтерді. «Ол былай деді [Селевкке?], «Антигонның 7-ші жылында Селевк генералға тағайындалды». Сол айда Е-Меслам ғибадатханасының әкімшісі [Куттада] Селевкке қарсы бүлік көтерді, бірақ ол сарайды (яғни гарнизонды) басып алмады. Сол айда қырық талант күміс [ ] Абиб айында, [Бабыл бекінісін басып алмағандықтан] Селевк қашып кетіп, Евфрат өзенін тоқтатып қоймады [ ]».