Кіріспе
Сириядағы археологиялық орын Қатна (қазіргі: تل المشرفة, Tell al Mishrifeh; сондай-ақ Tell Misrife немесе Tell Mishrifeh) – Сирияның Хомс провинциясында орналасқан ежелгі қала. Оның қалдықтары Хомстан солтүстік-шығысқа қарай, әл-Мишрифе ауылының жанында орналасқан төбешік құрайды. Қала б.з.д. екінші мыңжылдықтың көп бөлігінде және б.з.д. бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында маңызды орталық болды. Онда қола дәуірі Сириясының ең ірі патша сарайларының бірі және сол кезеңдегі жерлеу салты туралы мол археологиялық мәліметтер берген толық сақталған патшалық қабірі бар. Б.з.д. төртінші мыңжылдықтың екінші жартысында қысқа мерзімге қоныстанғаннан кейін, б.з.д. 2800 жылдары қайта қоныстанды және дамуын жалғастырды. Б.з.д. 2000 жылға қарай, ол аймақтық патшалықтың астанасы болды, ол өзінің билігін Орталық және Оңтүстік Леванттың кең аумақтарына таратты. Патшалық Маримен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ Ямхадқа қарсы үздіксіз соғыстарда болды. Б.з.д. 15 ғасырында Қатна гегемониясын жоғалтып, Митаннидің билігіне көшті. Кейіннен ол бұрынғы және Египет арасында ауысып отырды, содан кейін б.з.д. 14 ғасырының соңында Хеттер шапқынына ұшырап, қирады. Қирағаннан кейін қала кішірейіп, б.з.д. 13 ғасырына дейін тастап кетеді. Б.з.д. 10 ғасырында қайта қоныстанды, Палестина патшалықтарының, содан кейін Хаматтың орталығы болды, 720 ж.б.д. Ассириялықтармен жойылды, ол кішкентай ауылға айналды, ол б.з.д. 6 ғасырында жоғалып кетті. 19 ғасырдың аясында бұл орында 1982 жылы жаңа салынған әл-Мишрифе ауылына көшірілген ауыл тұрғындары қоныстанды. Орын 1920 жылдан бері қазба жұмыстары жүргізіліп келеді. Қатнада түрлі халықтар тұрды, ең маңыздысы – аморлықтар, олар патшалықты құрды, одан кейін арамейлер; Хуррилер б.з.д. 15 ғасырында қоғамның бір бөлігі болды және Қатнаның жазба тіліне әсер етті. Қаланың өнері ерекше және айналасындағы түрлі аймақтармен байланыс белгілерін көрсетеді. Қатнаның артефакттары жоғары сапалы шеберлікпен жасалған. Қаланың діні күрделі және көптеген культтарға негізделген, оларда ата-бабаларға табыну маңызды рөл атқарды. Қатнаның Таяу Шығыс сауда желілерінің ортасында орналасуы оған байлыққа және гүлденуге қол жеткізуге көмектесті; ол Балтық және Ауғанстан сияқты алыс аймақтармен сауда жасады. Қатнаның айналасындағы жерлер құнарлы, суға бай болды, бұл оларды мал өсіруге қолайлы етті және қаланың гүлденуіне үлес қосып, көптеген халықты қамтамасыз етті.
Qatna (modern: تل المشرفة, Tell al Mishrifeh; also Tell Misrife or Tell Mishrifeh) was an ancient city located in Homs Governorate, Syria. Its remains constitute a tell situated about northeast of Homs near the village of al Mishrifeh. The city was an important center through most of the second millennium BC and in the first half of the first millennium BC. It contained one of the largest royal palaces of Bronze Age Syria and an intact royal tomb that has provided a great amount of archaeological evidence on the funerary habits of that period. First inhabited for a short period in the second half of the fourth millennium BC, it was repopulated around 2800 BC and continued to grow. By 2000 BC, it became the capital of a regional kingdom that spread its authority over large swaths of the central and southern Levant. The kingdom enjoyed good relations with Mari, but was engaged in constant warfare against Yamhad. By the 15th century BC, Qatna lost its hegemony and came under the authority of Mitanni. It later changed hands between the former and Egypt, until it was conquered and sacked by the Hittites in the late 14th century BC. Following its destruction, the city was reduced in size before being abandoned by the 13th century BC. It was resettled in the 10th century BC, becoming a center of the kingdoms of Palistin then Hamath until it was destroyed by the Assyrians in 720 BC, which reduced it to a small village that eventually disappeared in the 6th century BC. In the 19th century AD, the site was populated by villagers who were evacuated into the newly built village of al Mishrifeh in 1982. The site has been excavated since the 1920s. Qatna was inhabited by different peoples, most importantly the Amorites, who established the kingdom, followed by the Arameans; Hurrians became part of the society in the 15th century BC and influenced Qatna's written language. The city's art is distinctive and shows signs of contact with different surrounding regions. The artifacts of Qatna show high quality workmanship. The city's religion was complex and based on many cults in which ancestor worship played an important role. Qatna's location in the middle of the Near East trade networks helped it achieve wealth and prosperity; it traded with regions as far away as the Baltic and Afghanistan. The area surrounding Qatna was fertile, with abundant water, which made the lands suitable for grazing and supported a large population that contributed to the prosperity of the city.
Этимология
Үшінші мыңжылдық мәтіндерінде Қатна атауы кездеспейді; Эбла архиві "Гудаданум" (немесе "Га да ну") топонимін айтады, оны Джованни Петтинато және Майкл Астур сияқты кейбір ғалымдар Қатнамен байланыстырған, бірақ бұл мәселе даулы. Б.з.д. 20 ғасырдағы египеттік Синухе әңгімесіндегі түсініксіз бір бөлігінен басқа, онда Қатна атауы нақты айтылмаған, атаудың ең алғашқы кездесуі Орта қола дәуіріндегі Мари архивінен табылды, онда қала "Катанум" деп аталған – бұл акад тіліне бейімделген түрі (ālQa ta nimki). Алалахта "Qa ta na" атауы қолданылған, ол аморлық түрі, кейіннен Қатыр дәуірінде Қатна деп қысқартылған. Аталған есім семит тобына жатады; ол акад, сирия және эфиопия тілдерінде "жіңішке" немесе "тар" мағынасын беретін q ṭ n түбірінен туындаған. Эбла архивіндегі "Ga da nu" да осы түбірден шыққан болуы мүмкін. "Қатна" топонимі су арналары мен көлдермен тығыз байланысты; бұл қаланың оңтүстік-батысындағы бұлақтардан жасалған көлге айналған тарылуға сілтеме болуы мүмкін, себебі Қатна құрғап қалған көлдің шығыс жағалауында дамыған.
Сайт
Қала Хомстың солтүстігінде, елді мекендердің арасында орналасқан. Ол әк тасты үстіртте салынған, ал оның кең аумақты қалдықтары қазіргі кезде бай емес, бірақ бұрын құнарлы және суы мол жер екенін көрсетеді. Оронт өзенінің солтүстікке ағатын үш саласы (Мыдан, Зорат және Слик) Катна аймағынан өтіп, солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағытта кең аумақты қамтиды. Қала орталық вади (Зорат) бойында салынған, оның төңірегінде кем дегенде жиырма бес кіші елді мекен болған, олардың көпшілігі Мидан (аймақтың шығыс шекарасын көрсететін) және Слик (аймақтың батыс шекарасын көрсететін) салаларының бойында орналасқан. Бұл салалар қазір жылдың көп бөлігінде құрғақ, бірақ жаңбырлы маусымда олардың су ағыны өз аңғарларының өлшеміне қарағанда артық, бұл аймақ бұрын ылғалды және суға толы болғанын көрсетеді. IV ерте қола дәуіріне (б.з.д. 2200–2100 жылдар) жататын алғашқы қала дөңгелек жоспармен салынған; бұл дөңгелек орналасқан жер Катнаның кейінгі кезеңдеріндегі жоғарғы қалаға (акропольге) айналған және төменгі тіктөртбұрышты қаламен қоршалған.
Сарайлар
8-үй. Құрылысы б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықтар арасындағы кезеңге жатады және II орта қола дәуірінің соңында (1800–1600 б.з.д.) тасталды. Оның әлі күнге дейін сақталған қабырғалары биік және кең. Ғимараттың мақсаты белгісіз, бірақ оның монументалдығы, жоғарғы қаланың ең биік жерінде орналасқандығы және ішіндегі екі патша мүсіні оның патша сарайы болуы мүмкін екенін көрсетеді, әсіресе ол Катнаның бас сарайы салынғанға дейін болғандықтан. 1970 жылдары әл-Мөшрифа ауылын сумен қамтамасыз ету үшін бетон су мұнарасы салынды; бұл жаңа құрылым ғимараттың шығыс және солтүстік қабырғаларын қиратты. Патша сарайы. Оның ауданы – [аудан мөлшері], ол сол кездегі Леванттың ең ірі сарайы болды. Сарайдың солтүстік-шығыс бөлігі мен солтүстік-батыс қанаты екі қабаттан тұрды. Бірінші қабатта кем дегенде сексен бөлме болды. Аймақтағы басқа сарайлармен, мысалы, Мари патша сарайымен салыстырғанда, Катна сарайы өте үлкен болды, оның ішінде үлкен залдар бар еді. Бұрын Белет Экаллим (Нинегал) храмы деп белгілі болған C залының көлемі – [зал көлемі], ал A залының көлемі – [зал көлемі] болды. Сарай орта және соңғы қола дәуірінің арасындағы кезеңде, шамамен б.з.д. 1600 жылы, акропольдің солтүстік бөлігінде, тасталған некропольдің үстінде салынды. Оңтүстік сарай. Патша сарайының оңтүстігінде орналасқан, кем дегенде жиырма бөлмесі және бетон едендері бар. Құрылысы қирағандықтан, оның салыну мерзімін анықтау қиын. Шығыс сарай. Жоғарғы қаладағы патша сарайының шығысында орналасқан, II орта қола дәуіріне жатады және кем дегенде бір үлкен аула мен он бес бөлмеден тұрады. Төменгі қала сарайы. Төменгі қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан, б.з.д. 16 ғасырында салынды. Онда кем дегенде алпыс бөлме бар.
Қабірлер
IV қабір. Бұл қабір 1920 жылдары Роберт дю Меснил дю Буйсон тапқан; ол оны б.з.д. 2500–2400 жылдарға, ал Клод Фредерик Арман Шеффер б.з.д. 2200–1900 жылдар аралығына жатқызды. Бұл қаланың жалғыз көп камералы шахталық қабірі. Орта қола дәуіріне жататын некрополь жоғарғы қаланың солтүстік жиегінде орналасқан, бірақ үстіне салынған патша сарайынан қираған. Некропольде үш түрлі жерлеу кездеседі: кірпішпен шегенделген қарапайым қабірлер, ыдыстар немесе таста қазылған шұңқырлар. Ең ірі шахталар – I, II, III және V қабірлер. Патшалық гипогей (VI қабір). Бұл қабір патша сарайының солтүстік жиегінде, жер астында орналасқан. Ол патша сарайының іргесіндегі тасқа қазылған төрт бөлмеден және сарайдың А залымен байланыстыратын ұзын дәлізден тұрады. Дәлізді төрт есік бөліп тұрады, ол шығысқа бұрылып, кенеттен тоқтап қалады; дәліз еденінің астындағы кіріспе бөлме және ағаш баспалдақ арқылы оған түсіп, содан кейін қабір камераларына апаратын есікке жетеді. Гипогей шамамен 350 жыл бойы қолданылған, онда әртүрлі жастағы және әр жыныстағы адамдар жерленген; қабірде кем дегенде 19–24 адамның денесі табылды. VII қабір. Бұл қабір патша сарайының солтүстік-батыс қанатының астында орналасқан. Ол кіріспе бөлмеден және бүйрек пішіндес екі бөлмеден тұрады. Бұл қабірде кем дегенде 79 адамның денесі табылды, бұл көптеген қалдықтары бар, әлдеқайда үлкен VI қабірден күрт өзгеше. Питер Пфелзнер VII қабірдің қайта жерлеу орны болғанын болжады; Патшалық гипогейдің ұзақ қолданылуы жаңа жерлеу үшін оны тазалау қажеттігін білдірді, сондықтан ескі денелер VII қабірге көшірілді.
The Royal Hypogeum (tomb VI). This is located beneath the royal palace, at the northern edge. The tomb consists of four chambers cut in the bedrock beneath the palace's foundations, and a corridor, long, that connects it to hall A of the royal palace. Four doors divide the corridor, which then takes a turn to the east and stops abruptly; an antechamber beneath the floor of the corridor follows and a wooden stair is used to descend to it, after which a door leads to the burial chambers. The hypogeum was in use for around 350 years, and bodies of both genders and different ages were interred in it; a minimum of 19–24 individuals were found in the tomb. Tomb VII. This is located beneath the northwest wing of the royal palace. It consists of an antechamber, and a double chamber shaped like a kidney. The tomb contained at least 79 individuals, in a striking contrast with the much bigger tomb VI that contained far fewer remains. Peter Pfälzner suggested that tomb VII was a place for re burial; the very long period of the Royal Hypogeum's usage, meant that it needed to be cleared sometimes to make room for new interments and the older remains were thus transferred to tomb VII.
Басқа ескерткіштер
Қабырғалар. Қатнаны биіктігі мен негізіндегі ені жағынан үлкен қамал қоршап тұрды. Қамалдың көптеген қақпалары болды, және Қатнадан табылған тақташада олардың біреуі "(қала) сарай қақпасы" деп аталған; патша сарайы батыс қамалдың қақпасынан шығысқа қарай орналасқан, және бұл тақташада аталған сарай болуы мүмкін. Мишрифе көлі. Қатна қола дәуірінің соңында, шамамен б.з.д. 1200 жылы толығымен құрғаған көлдің жағасында өркендеген. Қорғаныс құрылыстары салынып жатқанда, қамалдың солтүстік және батыс бөліктері көлдің ішінде салынды, осылайша жоғарғы қаланың солтүстік бөлігіндегі бұлақпен толығатын ішкі көлге бөлінді, ал қабырғалардың сыртындағы үлкен бөлігі тұрғындарға су қоймасы болды.
Кальколитті
Бұл жер алғаш рет Кейінгі Халколит IV кезеңінде (б.з.д. 3300–3000 жж.) мекенделген. Бұл ерте мекен орталық қаланың жоғарғы бөлігінде орналасқан; оның мақсаты белгісіз және б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңында тоқтатылған.
Ерте қола
Бірнеше ғасырлық үзілістен кейін бұл жер III ерте қола дәуірінде б.з.б. 2800 жылдары қайтадан қоныстанды. Б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңғы екі ғасырында Сирияда қалалық елді мекендердің кеңінен бұзылуы және көптеген қалалардың тасталуы болды; алайда, Қатна ерекшелік болып көрінеді, себебі ол дамуын жалғастырды. IV ерте қола дәуірінде Қатнаның аумағы; оның ішінде тығыз тұрғын үй кварталы және астық сақтау мен өңдеуге арналған нысандар, әсіресе Телл Бейдардағы сияқты үлкен көп бөлмелі астық қоймасы болды. Қала Ибал конфедерациясының қалалық орталықтарының бірі болған болуы мүмкін, тіпті патшаның немесе әмірдің резиденциясы болған жосық бар. Алғашқы қала акропольде орналасқан, ал төменгі қалада оның қалдықтары табылған жоқ. Қатнаны қоршаған көптеген шағын елді мекендер осы кезеңде пайда болды; бұл қаладағы орталық институттың құрылуымен байланысты болуы мүмкін.
Қатна патшалығы
Орта қола дәуірінде Қатна патшалығы шамамен б.з.д. 2000 жылы құрылды. Орта қола дәуірі I-нің басында қала кеңейіп, белгілі бір аумақты алып жатты. Бұл өсім халық кеңейген қалаға тартылғанда, шағын елді мекендердің санын азайтты. "Қатна" атауының ең алғашқы кездесуі осы кезеңге жатуы мүмкін. Томас Шнайдердің пікірінше, Синухе тарихындағы (б.з.д. 20-ғасырдың басында) Мысырдың он екінші династиясының басына жататын, дау тудыратын бір бөлімде айтылған Кедем есімді қала, әлдебір болжам бойынша, Қатнамен сәйкес келуі мүмкін. Мысыр мәтініндегі Qedem "Qdm" деп жазылса, ал египет тілінде Қатна "Qdn" деп жазылады. Егер Шнайдердің түсіндірмесі дұрыс болса, онда бұл қала туралы алғашқы жазбаша мәлімет болар еді. Сондай-ақ, мәтінде билеушінің лақабы Меким (немесе Мекум) екені айтылады, бұл лақап Ебладан белгілі. Шнайдердің теориясы пікірталас тудырады: Синухе әңгімесінде басты кейіпкер Библосқа жеткен соң Кедемге қайта оралған; Йоахим Фридрих Куак мәтінде қолданылған "ḥs ̯i" египет етістігінің белгілі бір экспедицияның соңғы пунктіне жеткенін және енді Мысырға қайтып келе жатқанын көрсететінін атап өтті, бұл Кедем Библостан оңтүстікке, ал Қатна Библостан солтүстікке орналасқандығын білдіреді.
Зенит
Синухе тарихынан кейін Катна туралы келесі мәлімет Мариден б.з.д. 18 ғасырында, Катнаның Ишхи Адду билігі кезінде келген. Алайда, б.з.д. 19 ғасырдың соңында Туттулда табылған, Мари патшасы Яхдун Лимнің билігінің басындағы тақташада Амут пиʾел есімді патша туралы айтылады, ол Ишхи Аддудың әкесі болуы мүмкін; бұл оны Катнаның алғашқы белгілі патшасы етеді. Яхдун Лим билігі кезінде Алепподағы Ямхад патшалығы мен оның патшасы Суму Эпух Мари мәтіндері арқылы тарихи жазбаға енді. Тарихының басында Катна мен Ямхад арасында жауынгерлік қарым-қатынас болды; Амут пиʾел I, Яхдун Лим мен Хамму Наби (вероятно Туттул патшасы)мен одақтасып, Алеппо патшалық отбасының жеке меншігі болған Ямхадтың Туба қаласына шабуыл жасап, көптеген олжа алды. Кейін Яхдун Лим Жерорта теңізіне экспедиция ұйымдастырды, ол идеологиялық мақсаттар үшін қолданылды, өйткені ол Гилгамеш ерліктерін қайталауға бағытталған еді; сапардың Катнамен одақ аясында саяси мотивтері де болуы мүмкін. Мари-Катандық одақ, әулеттік неке арқылы бекітілген болуы керек, Ямхадты алаңдатқан болуы мүмкін, ол Яхдун Лимді өзінің мәселелерімен айналыстыру үшін Мариде көтерілістерді қолдады. Қарым-қатынастың шиеленісіп, шайқастар болғанына қарамастан, Ямхадпен толыққанды соғыс болмай қалды. Катна Ишхи Адду билігі кезінде өркендеді. Мариді Ассирия патшасы Шамши Адад I басып алып, оның ұлы Ясма Ададты патша етіп тағайындады. Ишхи Адду Шамши Ададпен одақтасып, б.з.д. 1783 және 1778 жылдар аралығында алты жыл бойы Маримен хат алмасып тұрды. Өркендеген кезеңінде патшалық Оронт өзенінің жоғарғы ағысынан батыстағы Кадеш қаласына дейін созылды, ал Пальмира Катнаның ең шығыс қаласы болды. Солтүстікке қарай Ямхад, ал оңтүстікке қарай Хазор, Катнаның вассалы орналасқан. Библос пен Угарит арасындағы Леванттың орталық жағалауын бақылаған Амурру патшалықтары батыстан Катнамен шектесіп, Ишхи Аддудың вассалдары саналды. Сондай-ақ, Катна билігі астында Бекаа аңғарындағы түрлі қалалар мен қазіргі Дамаск оазисіндегі Апум аймағындағы қалалар болды. Патшалыққа көшпелілерден кейде қауіп төндірілді; Ясма Ададқа жіберілген хатта 2000 сутеандықтардың Катнаға шабуыл жасағаны туралы хабарланды. Ишхи Адду билігі кезінде Ямхадпен қарым-қатынас нашарлап, қақтығыс шекаралық соғысқа ұласты; Катна Хамат аймағындағы Парга қаласын Суму Эпух қайтарып алғанша біраз уақыт басып алды. Оңтүстікте Ишхи Адду жалпы көтеріліске тап болды; Ассириямен одақ Ишхи Аддудың қызының б.з.д. 1782 жылы Ясма Ададқа үйленуімен нығайтылды. Келесі жылы, Катнаның өтініштерінен кейін Шамши Адад Ишхи Аддуға көтеріліске қарсы күресуге көмектесу үшін әскер жіберді. Ассириялық әскерлер Ямхадқа қарсы соғыстан аулақ болды және Катнамен соғысқа қатыспады, ал Ишхи Адду Кадеш қаласына көтерілісті басуды қадағалау үшін көшті, оны Ямхад қолдады. Катнаға төрт жыл қызмет еткеннен кейін Шамши Адад әскерлеріне қайта оралуға бұйрық берді. Бұл Ассирия мен Суму Эпухтың ұлы Ярим Лим I арасындағы бейбіт келісімге байланысты болуы мүмкін. Ишхи Адду, бұрын "Шамши Адад Суму Эпухпен татуласса да, мен өмір бойы Суму Эпухпен татуласпаймын!" деп мәлімдеген, ауыр соққыға ұшырады, бірақ Мари деректері патшаның жағдайды қалай шешкені туралы айтпайды. Олар б.з.д. 1772 шамасында Катна туралы қайтадан мәлімет берген кезде Ишхи Адду қайтыс болды және оның орнына ұлы Амут пиʾел II келді.
Құлдырау
Амут пил II билік құрған кезде аймақтағы саяси және әскери тепе-теңдік күрт өзгерді; Шамши Адад I шамамен б.з.д. 1775 жылға дейін қайтыс болды, ал оның империясы ыдырады, ал Ясмах Адад тағынан алынып, Зимри Лиммен ауыстырылды. Ярим Лим I үстемдікке ие болып, өз патшалығын Леванттағы ең қуатты мемлекетке айналдырды; Катна Ямхадтың шекаралары мен мүдделерін құрметтеуге мәжбүр болды. Мариде Ярим Лимнің қолдауында болған Зимри Лим, Амут пил II-нің қарындасы және Ясмах Ададтың жесірі Дам Ḫuraṣi-ге үйленді, бұл Катна патшасын қанағаттандырған сияқты, өйткені оның Маримен қарым-қатынасы ешқашан жауласқан емес. 1772 жылы біздің заманымыздан бұрын Бану Ямина тайпалары Зимри Лимге қарсы көтерілді, ол Катнадан көмек сұрады; Амут пил II өзінің әскерін Мариді қолдауға Дур Яхдун Лимге (вероятно, қазіргі Дейр-эз-Зор) жіберді, бірақ кейіннен Мариден әскери қолдау сұрағанда, Зимри Лим тартынды, өйткені Ярим Лим I мұндай жөнелтуге қарсы болды. Катна Ешнунамен одақ құруға тырысқанда, Ешнунамен соғысып жатқан Мари елшілерді Зимри Лимнің қауіпсіздігі үшін қорқады деген сылтаумен тұтқындады; шын мәнінде Мари патшасы, мүмкін, Катнаның осындай одақ құруына жол бермеу үшін Ямхад атынан әрекет еткен. Мари мұрағаты Кархемиш патшасы Зимри Лим мен Эшнуна патшасының (Маримен келісімге келген) Катнаға шабуыл жасау жоспарын баяндады. Мұндай одақ Мари мен Кархемиштің билеушісі Ямхадтың қатысуынсыз жүзеге асырылмас еді; ақырында, жоспар жүзеге асырылмады және Катна мен Ямхад арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас Ярим Лимнің билігінің соңғы жылдарында жеңілдеді. Зимри Лимге жазған хатында Ярим Лим I Амут пил II Алеппоға өзі келсе, Катнамен татуласуға келісті, осылайша Ямхадтың үстемдігін мойындады; екі патшаның кездесуі туралы дәлелдер жоқ. 1765 жылы қайтыс болғанға дейін Ярим Лим өзінің вассалдарымен кездесу өткізді, ал Зимри Лим Алеппоға барды, онда ол Катна мен Хазордан келген елшілермен кездесті, бұл Амут пил II Ярим Лимнің үстемдігін мойындауға кіріскенін және Катнаның вассалы Хазор енді Ямхадқа бағынғанын көрсетті. Ярим Лимнің мұрагері Хаммурапи I Катнамен бейбіт келісім жасады, бұл Катна патшасының жеке Алеппоға баруын талап етпеді, бірақ Катнаның Ямхадтың үстемдігін қабылдағанын көрсетті. Бұл сырттай ғана жасалған икемдеу, Катна билікке деген ұмтылысын жалғастырғанын көрсетті, бұл Зимри Лим билігінің оныншы жылы Месопотамияға Еламдықтардың басып кіруі кезінде оның мінез-құлқынан көрінді. Елам елшісі Эмарға жетіп, үш қызметшісін Катнаға жіберді. Ямхадтың Хаммурапи I бұл туралы біліп, олардың қайтып оралған кезде оларды тосқауылға алу үшін әскер жіберді. Қызметшілер тұтқындалып, жауапқа тартылды, Амут пил II оларға монархқа "Ел сізге берілді, маған келіңіз! Егер жоғары көтерілсеңіз, сізді ешкім таңғалдырмайды" деп айтуды тапсырды. Катна патшасы Еламға екі елші жіберді, бірақ олар Бабылда тұтқындалған болуы мүмкін. Ямхадтың үстемдігі Катнаның экономикасына әсер етті; Месопотамия мен Мариді Пальмира арқылы Катнаға жалғастыратын сауда жолы маңыздылығын жоғалтты, ал Жерорта теңізі мен Месопотамия арасындағы сауда жолдары Алеппоның толық бақылауына түсті, бұл Катнаның байлығын жоғалтуға себеп болды. Б.з.д. 1761 жылы Вавилонның Хаммурапиі Мариді жойғаннан кейін Катна туралы ақпарат азаяды; 17 ғасырдың аяғында Ямхад Ярим Лим III билігі кезінде Катнаға басып кіріп, оны жеңді. Катнаның саяси және коммерциялық маңызы Бронза дәуірінің соңында (LB I), шамамен б.з.д. 1600 жылы, египеттік және Митандық ықпалдың күшеюі салдарынан тез төмендеді. Аймақта көптеген шағын мемлекеттер пайда болды және Катнадан бөлініп шықты.
Шетелдік үстемдік
Қатнаның тәуелсіздігін қашан жоғалтқаны белгісіз. Ол б.з.б. 16 ғасырда Митанның бағынышты мемлекетіне айналды, бірақ Қатна мұрағаты оның б.з.б. 14 ғасырында да белгілі бір дәрежеде автономиясын сақтап қалғанын көрсетеді. Мысырдың бұл аймаққа алғашқы әскери шабуылдары Тутмос I тұсында болды. Кедем деген ат Карнактан табылған, фрагментті қақпадағы жазуда кездеседі, ол Тутмос тұсындағы әскери жорық туралы айтады. Жазуда аталған қалалар патшаға бағынғандығы көрсетілген. Жазудағы географиялық рет – Кедем ("Qdm"), Тунип ("Twnjp") және "Ḏj3 wny" (болжам бойынша Сиянну); Қатна (ежелгі египет тілінде Qdn) географиялық тізбекке дұрыс келеді және Александр Аренс бұл жазудың Қатнаны білдіруі мүмкін деген пікірді айтты. Левант билеушілерінің Мысырға берген адалдық серті Тутмос I-нің қайтысынан кейін ұмытылды. Мысырлықтар Тутмос III басшылығымен қайта оралды, ол б.з.б. 1446 шамасында Қатнаға жетті. Тутмос III Қатнада тікелей билік жүргізбеді, бірақ бағынышты байланыс орнатты және Қатанелік патшамен садақ тартысқа қатысты. Тутмос III билігінің соңында және Митанның ықпалымен Сирия мемлекеттері адалдығын өзгертті, бұл Тутмос мұрагері Аменхотеп II-ні таққа отырғаннан кейін жетінші жылы солтүстікке жорық жасауға мәжбүр етті, онда ол Қатнадан келген әскерлермен қала маңында шайқасты. Хеттердің қаупі Митан патшасын бейбітшілікке келуге итерді: Артатама I Аменхотеп II-ге одақ туралы келісімдер жасау үшін жүгінді және ұзақ келіссөздер басталды. Келіссөздер Аменхотептің қайтысынан кейін, оның орнын басып алған Тутмос IV-нің Левантты екі держава арасында бөлісетін шартқа қол қоюымен аяқталды. Қатна және Нухашше сияқты оның солтүстігіндегі мемлекеттер Митанның ықпалына көшті. Төмендеген мәртебесіне қарамастан, Қатна б.з.б. 14 ғасырында Ливан тауларын бақылауын сақтап қалды.
Нугашеге қосылуы мүмкін
Б.з.д. 14 ғасырда Нухашшеде Адад Нирари билік еткен кезде Қатна оның мемлекетінің құрамына кірген болуы мүмкін. 1977 жылы Астур Қатнаны Нухашше жерлерінің бөлігі деп есептеді және Қатнаның Адад Нирари есімді патшасын Нухашше патшасымен теңестірді. 2002 жылы Астурдан кейін Томас Рихтер Қатнаны Нухашше патшасының иелігіндегі екінші дәрежелі қала деп санады. Қатна тақталарында Луллу есімді шаканнакку (әскери губернатор) туралы мәлімет бар, ал Рихтер оны Нухашше шенеунігі деп есептеді. Рихтердің бұл гипотезасы пікірталас тудырып отыр; көптеген ғалымдар оны қабылдады, мысалы, Пфелзнер Нухашше патшасы Қатнаның патша сарайында тұрған болуы мүмкін деген болжам жасады. Рихтер Нухашше патшасының билігін хетт патшасы Шоппилулиума І-нің бірінші Сирия соғысына дейінгі кезеңге жатқызды. Осы соғыс барысында Нухашше патшасы Адад Нирари хеттерге қарсы тұрып, жеңіліске ұшырады және Рихтердің сөзіне сүйенсек, оның мемлекеті әртүрлі хетт марионеттерінің, соның ішінде Қатнаның Идандасының арасында бөлінді. Гернот Вильгельм Нухашше монархын және Қатна патшасын теңестіру туралы Рихтердің пікіріне келіспеді. Бұл теңестіру Қатнаның географиялық жағынан Нухашше аймағына жататындығы туралы теорияға негізделген, бірақ бұл болжамды нақты дәлелдер растамайды. Хеттер мен Митандықтар арасындағы Шаттиваза шарты бірінші Сирия соғысында Нухашше патшасы билік еткен кезде Қатнаны Нухашшеден бөлек мемлекет ретінде нақты көрсеткен. Егер Қатна Нухашше мемлекетінің бір бөлігі болғанда, оның хеттерге бағынуы туралы мәлімет шартта бөлек айтылмаған болар еді. Бірінші соғыста Қатна Иданда билік еткендігі белгілі, ал хетт құжаттары Шоппилулиуманың Қатнада билеушілерді ауыстырғаны туралы ештеңе айтпайды, сондықтан Иданда соғыстың нәтижесінде таққа отырды деп есептеуге негіз жоқ. Жак Фрей де Рихтердің гипотезасын қабылдамады. Әртүрлі аргументтер келтіре отырып, ол Нухашшедегі Адад Нираридің Қатналық Адад Нираридің мұрагері Иданданың замандасы болғанын тұжырымдады.
І Шұппиллюма жорықтары
Хет патшасы І Шоппилулиума билігінің басында Евфрат өзенінің батысындағы Митанни жерлерін жаулауды көздеген. Шоппилулиума мақсатына жету үшін бірнеше жорық ұйымдастырды: бірінші Сирияға шабуыл, екінші Сирияға шабуыл, бірінші Сирия соғысы және екінші Сирия соғысы. Хеттілердің Қатнаны бағындыру оқиғалары мен мерзімі күмәнді. Иданда патшасы хеттік тәуелді болған; хеттік генерал Ханутти жіберген хатта Иданда қаланы нығайтуды талап еткен. Фреу Иданда Митанниді тастап, Шоппилулиуманың бірінші Сирияға шабуылынан кейін хеттіктерге қосылғанына сенді. Митанни патшасы Тушратта Қатнаға шабуыл жасап, патша сарайын өртеу арқылы қарсы шара көрді; бұл оқиға шамамен б.з.д. 1340 жылға дараланады. Вильгельм болса, Иданда бірінші Сирия соғысының нәтижесінде хеттіктерге бағынғанына сенді.
Құлау
Патша сарайының қирауына себеп болған оқиғалар, қаланың толыққанды қирауына әкелмеді. Бірінші Сирия соғысының оқиғаларын баяндайтын Шаттиваза шартында, Қатна қаласының басылып алынып, қиратылғаны және халқының соғыс кезінде жер аударылғаны айтылады. Дегенмен, Иданданың ізбасары Акицци, бірінші Сирия соғысынан кейін, Мысыр перғауыны Ахнатонның билігінің екінші жартысында, немесе екінші Сирия соғысынан аз бұрын билік құрды. Бұл қайшылықты, шартыда оқиғалар хронологиялық ретпен келтірілмегендігімен түсіндіруге болады. Вильгельм сияқты көптеген ғалымдар, құжат авторы мәтінді оқиғалар тізбегін емес, ассоциация принципі бойынша ұйымдастырды деп санайды. Акицци Мысырмен байланыс жасап, өзін перғауынның құлы деп жариялады. Акицци ұйымдастырған, хеттіктерге қарсы коалиция құрылды. Шоппилулума жанжалды дипломатиялық жолмен шешуге тырысты, бірақ Акицци одан бас тартты. Хеттіктердің әскери араласуы көп ұзамай болды, Акицци Мысырдан әскер сұрады, бірақ көмек алмады. Шұппилулиума, Амуррудан Азирудың көмегімен Қатнаға келді. Хеттік монарх өзімен бірге Күн құдайының мүсінін алып келді, бұл мүсін Ахнатонның атасының бірінен Қатнаға сыйға берілген еді. Бұл әрекет, мемлекеттің толық капитуляциясын білдірді. Акицци қаласының қирауынан аман қалды және фараонмен біраз уақыт байланысын жалғастырды; Амарна хатында (EA 55), Қатна патшасы Ахнатонға Шоппилулиуманың іс-әрекеттерін және Қатнаның тонауын сипаттады. Осылайша, Қатнаның соңғы тонау 1340 ж.б.д. патша сарайы қирағаннан кейін, және хат жолданған Ахнатонның шамамен 1334 ж.б.д. қайтыс болуына дейін болды. Тревор Брайс Акицци хеттіктердің үстемдігін қайта қабылдаған болуы мүмкін деген болжам жасады. Қай жағдайда болса да, ол соңғы белгілі патша болды. Қала тонаудан кейін маңыздылығын жоғалтты және бұрынғы мәртебесіне ешқашан қайта оралмады.
Хеттіліктердің соңынан кейінгі жойылу
Патша сарайының қирауы Катна тарихындағы үзіліс болды; барлық басқа сарайлар тасталып, саяси жүйе құлдырады. Оңтүстік сарайдың орнына керамика шеберханасы салынды, ал төменгі қала сарайының орнына қабырғалармен қоршалған екі үйірлес аула пайда болды. Археологиялық мәліметтер аймақтық маңызы жоқ, айтарлықтай кішірейген елді мекенді көрсетеді. Б.з.д. 13 ғасырынан бастап қаланың мекенделгенін растайтын археологиялық деректер жоқ; «Катна» атауы қолданыстан тоқтады, ал келесі құрылыс қабаты б.з.д. соңғы 10 ғасырға жатады, бұл үш ғасыр бойы елді мекеннің бос болғанын көрсетеді.
Сирия-Хетт дәуірі және одан кейінгі кезеңдер
10 ғасырдың соңы мен 9 ғасырдың басында бұл жер қайтадан қоныстанды, бірақ сол кездегі атауы белгісіз; базальттан жасалған үш адам басының мүсіні табылды; олар шамамен б.з.д. 9 ғасырдың ортасына жатады. Осы кезде аймақ Палестинаның бақылауында болған, ал Қатна Хаматтың билігінде болды, ол, әдетте, Палестинаның бір бөлігі саналды. Базальт бас мүсіндері Палестина астанасында табылған мүсінге ұқсас, бірақ Палестинаның шекарасы және оның Қатнаға дейінгі кеңеюі туралы нақты қорытынды жасауға жеткілікті мәлімет жоқ. Елді мекен шағын болған, онда тұрғын үйлер мен өндіріс орындары ретінде пайдаланылған ірі ғимараттар болды. 8 ғасырға қарай, бұл жерде қоныстану қайта жанданды; қала кеңейіп, көптеген үйлер, қоғамдық ғимараттар мен қоймалар салынды. Жаңадан кеңейтілген елді мекен бұрынғы 10/9 ғасырлардағынан өзгеше болды; ресми ғимараттардың болуы және Қатна төңірегінде көптеген серік елді мекендердің пайда болуы қаланың Хамат патшалығының жергілікті орталығы болғандығын көрсетеді. Ресми ғимараттар зорлықпен қиратылған, бәлкім, Ассирия патшасы Саргон II-нің қолынан, ол б.з.д. 720 жылы аймақты басып алған. Ассириялық қиратудан кейін, ІІІ темір дәуірінде де бұл жерде тұрғындар болған, бірақ елді мекен едәуір кішірейіп, акропольдің орталық бөлігін құрайтын ауылға дейін азайды. Б.з.д. 6 ғасырдың ортасында ол тасталып кетті. 19 ғасырдың ортасында ежелгі жерде қазіргі заманғы ауыл (әл Мишрифе) салынды. Патша сарайының едендеріне үйлер салынды, олар белгілі бір дәрежеде зақымдалды, бірақ сонымен бірге төмендегі қираған орындарды қорғады. 1982 жылы Сирияның Ескіліктер және мұражайлар бас дирекциясы тұрғындарды ежелгі төбеге жақын жаңа ауылға көшірді, осылайша бұл жерді қазіргі археологиялық зерттеулер үшін қолжетімді етті.
Халық және тіл
Қатна патшалығының халқы негізінен семит аморлықтардан тұрған; Мари мұрағатындағы Қатнаға қатысты барлық жеке есімдер аморлықтарға тән болған. Патшалық отбасы да аморлықтардан шыққан және митан дәуірінде де осылай болды, ол хуриттердің кеңдеуіне куә болды; б.з.д. он бесінші ғасырға қарай Қатнада хуриттердің елеулі саны болды. Арамалықтар б.з.д. бірінші мыңжылдықта бұл жерді қайтадан иеленді. Қатнадағы аморлықтар өз тілінде сөйлеген, бірақ патшалар өзара хабарласу үшін, қаланың жазу тілі болған аккад тілін қолданды. Қатнаның аккад тілі б.з.д. 15 және 14 ғасырларда хурит тілінің күшті ықпалына түсті; Рихтер Қатнада ерекше аккад-хурит қоспалы диалектісі пайда болғанын айтты. Қатнадан табылған мәтіндерде хурит тілінің көптеген элементтері кездеседі, бұл хурит тілінің жазушылар арасында кең таралғанын көрсетеді, бірақ оның халықтың күнделікті сөйлеу тілі ретінде басымдығын анықтау мүмкін емес.
Дін
Қатнадағы діни өмір туралы мәліметтер қаладан табылган жазба деректердің аздығына байланысты жеткіліксіз. Жалпы алғанда, Қатнада көптеген культтер болған және олар араласқан сияқты, ең бастысы – патшалық әулетке табыну, құдайларға табыну және өлгендерге табыну.
Құдайларды құлшылық ету
Белет Экалим (Нинегал) Қатнадағы көрнекті құдай болды; сарайдың C залында табылған құдайларға сыйланған заттардың тізімі оның патшалық құлшылығындағы маңызды рөлін көрсетеді, онда оны "сарайдың ханымы" және "Белет Қатна" деп атаған, бұл оны қаланың құдайы еткен. Дегенмен, ғимараттан ғибадатхананың немесе қасиетті орынның іздері табылмады. Тізімдерде "патшаның құдайлары" да еске алынады; бұл құдайларға, немесе патшалық әулеттің бабаларына қатысты ма деген пікірлер бар. Жан Боттеро "патшаның құдайларын" күн құдайы Шамашпен байланыстырды, оны Акицци Ахнатонға жолдаған хатында "әкемнің құдайы" деп атады. Грегорио дель Ольмо Лете Шамашты Қатна әулетінің құдайы деп есептейді, бірақ "патшаның құдайлары" тізіміне басқа да құдайлар кірген болуы мүмкін. Жан-Мари Дюран Ишхи-Адудың билік кезеңіне жатқан мөрде Аду осылай сипатталғандықтан, Адуды қаланың құдайы деп санайды. Қатнада қандай құдайларға табынылғаны туралы тағы бір мәлімет Мари мұрағатынан алынған; Ишхи-Адтың қызы Иштар құдайына адал болған, ал Зимри Лим бір кезде Амут пиэль II-ді сол құдайға арналған рәсімдерге қатысу үшін Мариге шақырған, бұл Қатнада Иштар құлтына ерекше мән берілгенін көрсетеді.
Бетильдер табынымы
Мари мәтіндері тастарға табынушылықтың, әсіресе "сикканум" (яғни Бетиль – қасиетті тастар) Батыс Сирияда кеңінен таралғанын көрсетеді, ал Қатнада оның болуы мүмкін. Дю Месниль дю Буйсон патша сарайының F бөлмесін "Haut Lieu" деп атап, оны Ашераның қасиетті орны деп есептеді. 1999 жылдан кейін жасалған зерттеулер Дю Месниль дю Буйсонның болжамын жоққа шығарып, бөлме жуынатын орын екенін көрсетті, бірақ кейінгі зерттеулер жуынатын орын туралы түсінік те дұрыс емес екенін анықтады. Пфелзнер бөлменің архитектурасы қасиетті тастарды сақтауға ыңғайлы болғандықтан, F бөлмесі Бетиль культіне арналған сарайлық қасиетті орын болған деген тұжырым жасады. Пфелзнер "алайда, осы салыстырудан Қатнадағы F бөлмесінің мақсатына нақты дәлел табу мүмкін емес. Сондай-ақ, Қатнадағы Бетиль ғибадатханасына қатысты қандай да бір ақпарат та жоқ" деген қорытындыға келді.
Патша ата-бабалар табынушылығы
Ата-тегі қатынаста болғандар Қатнада құдайлармен теңестірілді; патшалық гипогей ата-тегіне табыну культі және оған байланысты амалдар туралы мол мәліметтер берді. Екі түрлі жерлеу анықталады: біріншісі – қайтыс болғанды әлемнің түбіне жеткізу, екіншісі – қайтыс болғанды соңғы нысанына: ата-тегіне айналдыру. Патшалық гипогей екінші жерлеу кезінде өткен әртүрлі рәсімдер туралы мәліметтер береді; көзге түсетін ерекшелік – қаңқалар толық емес, ал көптеген екінші жерлеу қалдықтарында бас сүйектері табылмайды. Бас сүйектері шірігеніне ешқандай дәлел жоқ, себебі тістері қалған болар еді, ал олардың өте сирек табылуы бас сүйектерінің басқа жерде құрметтеу үшін алынғанын көрсетеді. Екінші жерлеудегі сүйектер анатомиялық тәртіпке қарамастан орналастырылған; тарату процесі өлген адамның мәртебесін өзгертетін және оны патшалық ата-тегінің қатарына қосатын символдық рәсімдердің нәтижесі болуы мүмкін. Екінші жерлеудің жанына керамикалық ыдыстар қойылған; олар өлгендерге тағамдық сыйлықтардың үстіне қойылған, бұл Киспу (тамақ пен сусынды тұрақты түрде жеткізу арқылы ата-тегін күту және баптау) рәсіміне дәлел. Жүздеген жиналған ыдыстар тірілердің ата-тегімен бірге тамақтанып, оларды құрметтегенін көрсетеді. Пфелзнер үшінші жерлеу процесін үшінші жерлеу деп атайды; гипогейдің шығыс бөлігі сүйектер жиналатын орын ретінде пайдаланылды, онда Киспудан қалған адам және жануар сүйектері араластырылып жиналды. Пфелзнер бұл бөлікке қалған сүйектердің жерлеу рәсімдерінде қажеттілігі болмағандықтан салынғанын, сондықтан бұл бөлік олардың соңғы демалыс орны болғанын қорытындылайды. Шығыс бөлігіндегі сүйектер жеке тұлғаның толықтығына қарамастан сақталған, бұл жерленгендердің енді ата-тегінің ұжымдық тобының бір бөлігі болғанын көрсетеді; бұл жеке тұлғаларға енді қамқорлық көрсетілмейтінін білдірмейді, өйткені бұл бөліктегі көптеген табақтар ата-тегіне тағамдық сыйлықтардың жалғасқанын көрсетеді. Пфелзнердің айтуынша, соңғы жерлеу сатысын байқауға болады, оны ол төртінші жерлеу деп атайды. VII қабірде, әлдебір патшалық гипогейден алынған қалдықтар сақталған, Киспу циклі аяқталған адамдардың қалдықтарын сақтау үшін пайдаланылған сияқты; бұл қабірде өте сирек табақтар табылды. Киспу патшаның билігінің заңдылығын көрсету үшін маңызды болды, сондықтан ол көпшілыққа көрінетін болуы керек еді; Пфелзнер патша сарайының А залы қоғамдық Киспу үшін, ал патшалық гипогейдің алдындағы бөлмесі жеке Киспу үшін, онда патша мен оның ата-тегінің рухтары ғана болды деп ұсынады.
Мәдениет
Ежелгі әлемнің сауда желісінің ортасында орналасқандықтан, қаланың мәдени және әлеуметтік ортасы күрделі болды, себебі тұрғындары алыс өңірлерден әртүрлі салт-дәстүрлер әкелген саудагерлер мен елшілермен қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды. Патша сарайының құдайларына сыйлық ретінде ұсынылған сыйлықтардың тізіміне қарағанда, Қатна ондық санау жүйесін қолданған. Патша гипогеінен әлеуметтік мәртебенің символы – патшалық қызғылт түсті маталар табылды. Патша гипогеінің алдыңғы бөлмесінен табылған патша мүсіндеріне сүйенсек, Қатна патшасы Месопотамиядағылардан өзгеше киім киген: оның халаты тобықтарына дейін жеткен, шалының жиегіндегі өрнек қалың арқан тәрізді болған, сақалы қысқа, ал бас киімі кең жолақтан тұрған. Патшалық жерлеу рәсімі кезінде бірнеше қадамдар орындалған: жерлеу контейнерін жасау, денені маймен майлау, денені жылыту, жерлеу процессиясын ұйымдастыру, саркофагтың еденін матамен жабу, денені тағы бір мата қабатымен жабу және соңында өсімдіктер мен шөптердің қабатын төсеу. Батыс Сирияда мекендеген пілдер Қатнада құрметтелген және патша отбасымен байланысты болған; оларды патшалар мен патшаның өзі аулаған, себебі олардың сүйектері сарайда көрсетілгендігінің куәліктері бар; осылайша пілдер патша идеологиясының бір бөлігі болды және піл аулау патшаның күшін дәріптейтін беделдің символы саналды. Қатнада халықаралық стиль болған жоқ, оның орнына аймақтық ерекшеліктері бар стиль басым болды, онда халықаралық мотивтермен қатар аймақтық мотивтер де кездеседі, бірақ барлық бұйымдар оларды Қатнаға тән екенін анықтауға жеткілікті ерекшеліктерді сақтайды. Бұрама пішіндес өсімдік – ең көп таралған халықаралық мотивтердің бірі; патша гипогеінен табылған көптеген бұйымдар осы мотивпен безендірілген, бірақ Қатнаның өзіне тән бұрамасы болды, онда тәж – жоғарғы бұраменің бұрыштарынан тармақтанған нүктелі қосымшалары бар бір ұзын жапырақтан тұрады. Қатна патша сарайындағы қабырға суреттері Эгей аймағымен байланысты екенін көрсетеді; олар пальма ағаштары мен дельфиндер сияқты минойлық мотивтерді бейнелейді. Қатнада ерекше жергілікті шеберлік болды; патша сарайындағы қабырға суреттерінде Эгей мотивтері болғанымен, Сирияда немесе Эгей аймағында кездеспейтін, мысалы, тасбақалар мен шаяндар сияқты элементтер бейнеленген. Қатнаның осы гибридтік стилі Пфелзнерді «шеберлік өзара әрекеттесу моделі» туралы ұсыныс жасауға итермеледі, ол Эгей суретшілері жергілікті сириялық шеберханаларда жұмыс істеген деген болжамға негізделген. Жергілікті шеберханалар күміс және қара түсті сириялық стильде өңдеген; көптеген бұйымдар патша гипогеінен табылған, соның ішінде 90 моншақ және арыстан басы пішіндес ыдыс. Піл сүйегі патша отбасымен байланысты болған, ал табылған бұйымдар египеттік дәстүрдің ықпалымен жасалған шеберліктің жоғары деңгейін көрсетеді. Зергерлік бұйымдар шетелдік болғанымен жергілікті талғамға сәйкес жасалған; мысалы, Қатнада жергілікті мотивтермен өрнектелген және алтынмен әшекейленген египеттік дәстүрлі заттар – скарабтар. Египеттен әкелінген екі алтын моншақтан басқа, табылған зергерлік бұйымдардың ешқайсысы шетелдік емес. Шығыс сарайда батыс Сирияның сәулеттік дәстүрлері көрінеді, ол асимметриялық жоспарға және үш бөліктен тұратын қабылдау залдарына ие. Төменгі қала сарайы да екінші мыңжылдықтағы Сирияға тән ерекшеліктерді көрсетеді, ол созылыңқы және дәстүрлі Месопотамиялық ерекшелік болған үлкен аулаларынан айырылған; оның орнына сарайда бірнеше кішкентай аулалар орналасқан. Қатна патша сарайы монументалды сәулетімен ерекше болды; оның ерекше іргетасы болды және тақ бөлмесінің қабырғалары кең болды, мұндай сәулет ежелгі Таяу Шығыстың басқа ескерткіштерінде кездеспейді. Патша сарайының қиратылғаннан кейінгі кезең мәдениеттегі айқын өзгерістерді көрсетеді, бұл құрылыс материалдары мен сәулеттік техникалардың нашарлауынан көрінеді.
Экономика
"IV қабірде" табылған заттар Катнаның өте ерте заманнан-ақ қашық саудамен айналысқанын көрсетеді. Қаланың Сирия даласының шетінде орналасқандығы, оны шығыстан Жерорта теңізіне қарай саяхаттайтын керуендер үшін стратегиялық тоқтау орнына айналдырды. Қала төңірегіндегі жерлер ерте қола дәуірінің IV кезеңінде оның өркендеуіне түйін болды; осы жерлер егіншілік пен мал шаруашылығын бірге дамытуға жарамды болды. Қазіргі кезде судың тапшылығына қарамастан, аймақтың вадилеріндегі геоархеологиялық зерттеулер қола дәуірінде судың мол болғанын растайды. Жер жайылымдық жерлерге толы болды; Мариде құрғақшылық болғанда Ишхи Адду өзінің көшпелі халықтарына Катнада мал жаюға рұқсат берді. Жазбаша дереккөздер патшалықтың экономикасы туралы толық мәлімет бермейді; Орта қола дәуірінде ол негізінен егіншілікке сүйенген, бірақ соңғы қола дәуірінде айналасындағы аймақтармен саудаға негізделді. Қала маңындағы сирек кездесетін шикізатты қамтамасыз ету билеушілер үшін маңызды мәселе болды; базальт құрылыс үшін маңызды материал болды және ол, мүмкін, Саламия аймағынан немесе Аль-Растаннан алынған. Кальцит Сирия жағалауынан немесе Египеттен, ал әшекей тастар Балтық аймағынан жеткізілді, ал қазіргі Ауғанстан аймақтары карнелиан мен лазуритпен қамтамасыз етті. Катна арқылы өтетін басты жолдар Бабылдан Библосқа (Пальмира арқылы), Угариттен Эмарға және Анатолиядан Египетке дейін созылды. Сауда жолдарынан өтетін керуендерге салынатын салықтар қаланың патшалық отбасына байлыққа ие болуға мүмкіндік берді; Катнаның байлығын Ишхи Аддудың қызына сыйланған 10 талант күміс (288 кг) және 5 талант матадан (144 кг күміс құнымен) жасалған құдайылықтан көруге болады. Ақ жылқылар Катнаның ең танымал экспорттық тауарларының бірі болды, сонымен қатар жоғары сапалы шараптар, жақын жердегі Ливан тауынан алынған ағаштар және шебер қолөнер өнімдері, мысалы, көліктер де сатылды. Қаладан көптеген египеттік импорттық заттар табылды, оның ішінде Египет фараоны Аменемхат II-нің қызын бейнелейтін "Ита сфинксі", Сенусрет I-нің аты жазылған ыдыс және патшалық гипогейде табылған 50 тас ыдыс бар. Тағы бір ыдыста 18-ші династияның фараоны Ахмос I-нің әйелі, Ахмос Нефертари патшайымының аты жазылған. Катнада салмақ пен төлем өлшемінің екі бірлігі кеңінен қолданылды: мина және шекел. Минаның құны аймаққа қарай өзгеретін, бірақ Катнадағы бағасы шамамен 470 г болды, ал шекелдің нақты құнын анықтау қиын.
Қазба жұмыстары
Дю Месниль дю Буйсон 1924 жылдан бастап, және 1927 жылдан 1929 жылға дейін жыл сайын қазба жұмыстарын жүргізді; біздің заманымыздан бұрынғы үшінші мыңжылдыққа жататын қалдықтар аз ғана үлгілерді қамтады, ал көптеген деректер IV қабірден алынған. 1994 жылы Мишель Аль-Макдисси басқарған сириялық экспедиция бірнеше зерттеулер мен беткі қазба жұмыстарын жүргізді, содан кейін 1999 жылы Аль-Макдисси, Даниэль Моранди Бонакосси және Пфелзнер басқарған бірлескен сириялық-итальяндық-неміс экспедициясы құрылды. Қазба жұмыстарының кеңеюіне байланысты, 2004 жылы Ескі заттар және мұражайлар бас дирекциясы экспедицияны сириялық (Аль-Макдисси басқарады), сириялық-неміс (Пфелзнер басқарады) және сириялық-итальяндық (Моранди Бонакосси басқарады) экспедицияларына бөлді. Зерттеулер жоғарғы қалаға бағытталды, ал төменгі қала көбінесе қазылмаған күйде қалды; 2006 жылға қарай, учаскенің жалпы ауданының тек 5% ғана қазылған. Патша сарайы екі қазба учаскесіне бөлінді: G операциясы батыс бөлігін, ал H операциясы шығыс бөлігін қамтыды. J операциясы акропольдің ең жоғарғы бөлігін, ал төменгі қала сарайы K операциясымен қамтылған. Ең маңызды жаңалықтардың бірі 2002 жылы жасалды, осы жылы Иданда патшасының 67 саз тақтасынан тұратын мұрағаты табылды. Сирия азаматтық соғысының нәтижесінде, 2011 жылы қазба жұмыстары тоқтатылды.