Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы ерте неолиттік қоныс және археологиялық орын
Early Neolithic settlement and archaeological site in Turkey
Невали Чори (Nevali Çori, ) – Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия аймағындағы Шанлыурфа провинциясында, Евфрат өзенінің орта ағысында орналасқан ерте неолиттік қоныс. Бұл орын әлемдегі ең көне храмдар мен монументалды мүсіндерімен белгілі. Гөбекли-Тепе ескерткішімен бірге, ол Еуразия неолит кезеңі туралы ғылыми түсініктерді түбінен өзгертті. Онда ең көне қолға үйретілген бір тұқымды бидай табылған. Қоныс теңіз деңгейінен 490 метр биіктікте, Таурус тауларының етегінде, Евфраттың саласы – Кантара өзенінің екі жағасында орналасқан.
Nevalı Çori (Nevali Çori, ) was an early Neolithic settlement on the middle Euphrates, in Şanlıurfa Province, Southeastern Anatolia, Turkey. The site is known for having some of the world's oldest known temples and monumental sculpture. Together with the earlier site of Göbekli Tepe, it has revolutionised scientific understanding of the Eurasian Neolithic period. The oldest domesticated Einkorn wheat was found there. The settlement was located about 490 m above sea level, in the foothills of the Taurus Mountains, on both banks of the Kantara stream, a tributary of the Euphrates.
Қазба жұмыстары
1983-1991 жылдары Самсаттың төменгі жағында Ататүрік бөгеті салынып жатқан кездегі құтқару қазбалары аясында нысан зерттелді. Қазба жұмыстарын профессор Харальд Хауптман басшылығымен Гейдельберг университетінің тобы жүргізді. Невали-Чори, Евфрат өзенінің бөгетімен толуының нәтижесінде, маңайдағы көптеген басқа археологиялық орындармен бірге су астында қалды.
The site was examined from 1983 to 1991 in the context of rescue excavations during the erection of the Atatürk Dam below Samsat. Excavations were conducted by a team from the University of Heidelberg under the direction of Professor Harald Hauptmann. Together with numerous other archaeological sites in the vicinity, Nevalı Çori has since been inundated by the damming of the Euphrates.
Археологиялық хронология
Невали-Чори өзінің кремний құралдары негізінде жергілікті салыстырмалы хронологияға орналастырылуы мүмкін. Тар, өңделмеген Библос типті ұштардың кездесуі оны Оливер Ауренштің 3-фазасына, яғни ертеден ортаға дейінгі керамикаға дейінгі неолит В (PPNB) кезеңіне жатқызады. Кейбір құралдар 4-фазадағы үзіліссіздікті көрсетеді, ол кеш PPNB-ге ұқсас. Елді мекеннің архитектурасы 3-фазадағы одан да нақты хронологиялық айырмашылықты анықтауға мүмкіндік береді; Невали-Чори I-IV қабаттарына тән еден асты каналдары бар үй типі, сондай-ақ Чайөнүдегі "Аралық қабатты" сипаттайды, ал V қабаттағы жалғыз ғимараттың, 1-үйдің, ерекше жоспары Чайөнүдегі "Ұялы жоспарлы қабаттың" ғимараттарымен анық байланысты.
Nevalı Çori could be placed within the local relative chronology on the basis of its flint tools. The occurrence of narrow unretouched Byblos type points places it on Oliver Aurenche's Phase 3, i. e. early to middle Pre Pottery Neolithic B (PPNB). Some tools indicate continuity into Phase 4, which is similar in date to Late PPNB. An even finer chronological distinction within Phase 3 is permitted by the settlement's architecture; the house type with underfloor channels, typical of Nevalı Çori strata I IV, also characterises the "Intermediate Layer" at Çayönü, while the differing plan of the single building in stratum V, House 1, is more clearly connected to the buildings of the "Cellular Plan Layer" at Çayönü.
Ортақ күн
Абсолюттік мерзімдер бойынша Невали-Чори үшін төрт радиокөміртектік жас анықталды. Үшеуі Stratum II қабатынан алынған және оны б.з.д. 9-мыңжылдықтың екінші жартысына сенімді түрде жатқызады, бұл Чайөнү және Мюрейбет IVA қабаттарының ерте мерзімдерімен сәйкес келіп, жоғарыдағы салыстырмалы мерзімдемеге қолдау көрсетеді. Төртіншісі б.з.д. 10-мыңжылдыққа жатады, егер дұрыс болса, онда Невали-Чориде ППНБ-ның (Прекерамикалық неолит B) өте ерте кезеңі болған дегенді көрсетеді.
In terms of absolute dates, four radiocarbon dates have been determined for Nevalı Çori. Three are from Stratum II and date it with some certainty to the second half of the 9th millennium BC, which coincides with early dates from Çayönü and with Mureybet IVA and thus supports the relative chronology above. The fourth dates to the 10th millennium BC, which, if correct, would indicate the presence of an extremely early phase of PPNB at Nevalı Çori.
Үйлер
Елді мекеннің сәулеті бес деңгейден тұрды. Қазба жұмыстарынан табылған сәулет қалдықтары – екі-үш қатар бөлмеден құралған, мезанин ретінде жорылмаланған ұзын тікбұрышты үйлер. Бұл үйлер, қабырғалық проекциялармен бөлінген, ұқсас тікбұрышты кіреберіс құрылысына іргелес жатыр, оны тұрғын кеңістік деп қарастыру керек. Осындай үйлердің ерекшелігі – ірі бұрышты тастар мен құмдақтардан қаланған, қалың, көп қабатты іргетастар. Іргетастардың аралықтары кішірек тастармен толтырылып, үстеме құрылысты ұстап тұру үшін тегіс бет жасалған. Үйлердің басты осіне перпендикуляр, 1-1,5 метр сайын еден астындағы арналармен тілінген. Арналар тас плиталармен жабылған, бірақ бүйір жақтары ашық болған. Олар дренаж, ауа алмасу немесе үйді салқындату үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Барлығы 23 мұндай құрылыс қазылып алынды, олар Чайөнүдегі «арналы кезең» деп аталатын құрылымдарға ерекше ұқсас. Ауылдың солтүстік-батыс бөлігіндегі аймақ ерекше маңызға ие болып көрінеді. Онда, тау бетіне қазылған культ кешені табылды. Кешен үш архитектуралық кезеңнен өтті: ең жаңасы III қабатқа, ортаңғысы II қабатқа, ал ең көнесі I қабатқа жатады. Екі соңғы кезеңде терраццо стиліндегі әк-цемент едені болған, ол ең көне кезеңнен сақталмаған. Осыған ұқсас мысалдар Чайөнү мен Гёбекли Тепеден белгілі. Гёбекли Тепедегідей монолитті бағаналар құрғақ тас қабырғаларға орнатылған, ал ішкі кеңістікте 3 метрлік екі тұрған бағана болған. Қазушылар жеңіл, жалпақ шатырлар болғанын болжайды. Осындай құрылымдар қазірге дейін тек Гёбекли Тепеден ғана белгілі. Аңғардың батыс жағын зерттеу үшін жасалған қазбалар 2-3 қабатты тікбұрышты сәулет құрылыстарын көрсетті.
The settlement had five architectural levels. The excavated architectural remains were of long rectangular houses containing two to three parallel flights of rooms, interpreted as mezzanines. These are adjacent to a similarly rectangular ante structure, subdivided by wall projections, which should be seen as a residential space. This type of house is characterized by thick, multi layered foundations made of large angular cobbles and boulders, the gaps filled with smaller stones so as to provide a relatively even surface to support the superstructure. These foundations are interrupted every 1 1.5m by underfloor channels, at right angles to the main axis of the houses, which were covered in stone slabs but open to the sides. They may have served the drainage, aeration or the cooling of the houses. 23 such structures were excavated, they are strikingly similar to structures from the so called channeled subphase at Çayönü. An area in the northwest part of the village appears to be of special importance. Here, a cult complex had been cut into the hillside. It had three subsequent architectural phases, the most recent belonging to Stratum III, the middle one to Stratum II and the oldest to Stratum I. The two more recent phases also possessed a terrazzo style lime cement floor, which did not survive from the oldest phase. Parallels are known from Cayönü and Göbekli Tepe. Monolithic pillars similar to those at Göbekli Tepe were built into its dry stone walls, its interior contained two free standing pillars of 3 m height. The excavator assumes light flat roofs. Similar structures are only known from Göbekli Tepe so far. Soundings cut to examine the western side of the valley also revealed rectilinear architecture in 2 3 layers.
Көшбелер мен балшықтан жасалған мүсіндер
Жергілікті әк тастан көптеген мүсіндер мен кішігірім мүсіндер жасалған, олардың ішінде жылан немесе сикха тәрізді шашы бар, тірі адамнан үлкен жалаңаш бас та бар. Сондай-ақ, құстың мүсіні де кездеседі. Кейбір бағаналарда адам қолының бейнесі салынған барельефтер де бар. Невали-Чориде қазылған әк тастан жасалған, тік тұрған антропоморфтық мүсіндер – белгілі ең ертедегі толық мөлшердегі мүсіндер. Осыған ұқсас материал Гёбекли-Тепеде де табылған. Жүздеген шағын саз фигуралар (шамамен 5 см биіктігінде), олардың көпшілігі адамдарды бейнелейді, құрбандық деп түсіндіріледі. Олар 500 және 600 °C температурада қуырылған, бұл керамиканы жасау технологиясы толыққанды керамика пайда болғанға дейін дамығанын көрсетеді.
The local limestone was carved into numerous statues and smaller sculptures, including a more than life sized bare human head with a snake or sikha like tuft. There is also a statue of a bird. Some of the pillars also bore reliefs, including ones of human hands. The free standing anthropomorphic figures of limestone excavated at Nevalı Çori belong to the earliest known life size sculptures. Comparable material has been found at Göbekli Tepe. Several hundred small clay figurines (about 5 cm high), most of them depicting humans, have been interpreted as votive offerings. They were fired at temperatures between 500 and 600 °C, which suggests the development of ceramic firing technology before the advent of pottery proper.
Төменгі рельеф
Тас тостағанның фрагментіндегі барельефте екі адам мен бір тасбақаға ұқсайтын жаратылыстың билеп жатқаны бейнеленген.
A bas relief on a fragment of a limestone bowl depicts two humans and one tortoise like creature dancing.
Жерлеу
Кейбір үйлерде адам бас сүйектерінің және толық емес қаңқалардың іздері табылды.
Some of the houses contained depositions of human skulls and incomplete skeletons.