Кіріспе
Израильдік сарбаз және жаппай қырғын жасаған (1986–2005) Эден Натан Зада (1986 жылдың 9 шілдесінде туған, 2005 жылдың 4 тамызында қайтыс болған) – Израильдің Солтүстік Израильдегі Шефа Амр қаласында 2005 жылдың 4 тамызында автобуста атыс салған, Израильдің төрт араб азаматын өлтіріп, он екі адамды жарақаттаған, армиядан дезертир болған сарбаз. Ол тағы бір рет оқ ату үшін қайта зарядтауға тырысқанда ұсталып, қарусы тартылып алынып, қолға кісен салынды. Оны ұстап, кісен салып, видеоға түсіргендей, көпшілік оны өлтірді. Атыс Израиль үкіметінің үкіметтік қоныстарды тарату жоспарына қарсы жеке наразылық болған деген болжам бар, себебі Натан Заданың қалтасынан қызғылт түсті лента табылды (қызғылт түс – үкіметтік қоныстарды таратуға қарсы белсенділердің таңбасы). Бұл терактіге ешбір ұйым жауапкершілікті мойындаған жоқ, ал қоныс аударушылар қозғалысының бір өкілі оны айыптады. Натан Зада атыс кезінде рұқсатсыз және IDF-тен жасырынып жүрген. Ол соңғы кезде оңшыл радикалдармен байланысқа түсіп, дінге бет бұрған болатын.
Eden Natan Zada (, born 9 July 1986, died 4 August 2005) was an Israeli deserter soldier who opened fire in a bus in Shefa Amr in northern Israel on 4 August 2005, killing four Arab citizens of Israel and wounding twelve others. He was restrained, disarmed and cuffed when he tried to reload to prepare for another round of shooting. After he was restrained and handcuffed, he was beaten to death by the crowd, as recorded on video. It has been inferred that the shooting was a personal protest against the Israeli government's disengagement plan, since an orange ribbon was found attached to Natan Zada's pocket (orange was an emblem color of anti disengagement activism). No group had taken credit for the terror attack and one official in the settler movement denounced it. Natan Zada was absent without leave and in hiding from the IDF at the time of the shooting. He had recently become religious after getting involved with far right activists.
Ерте өмір
Натан Зада Иран мен Йеменнен Израильге көшіп келген еврей отбасында дүниеге келген. Натан Заданың ата-анасы оны еврей экстремистік Каханизм қозғалысына қатысуына дейін "жарыққа жақын, оқуға құштар израильдік оқушы" деп сипаттаған, ол осы қозғалыспен интернет арқылы танысқан. Содан кейін ол Батыс жағалаудағы Кфар Тапуах православиелік поселенің демалыс күндерін өткізе бастады. Израиль қорғаныс күштерінде (ИҚК) міндетті әскери қызметін өтеген кезде Натан Зада армиядан дезертирлік жасап, одан әрі қызметтен қашу үшін Кфар Тапуахта жасырынды. Ол хатына "Еврейлер еврейлерді жерден шығармайды" деген қарсылық лозунгын қосып, хатты: "Қызметімді қалай жалғастыратынымды ойластырамын" деген сөздермен аяқтады. Оның анасы оқ атудан бұрын ИҚК және басқа да қауіпсіздік қызметтеріне ұлының әлі де әскери қаруы бар екенін ескерткенін айтады. "Біз оның қашқанын, қаруымен бір нәрсе жасайтынын бәріне айттық. Оның қаруын алып тастауды өтіндік. Ол да олардан қаруын алуын сұрады. Армия менің баламды жойды. Армия менің өмірімді қиратты." "The New Republic" газеті хабарлағандай, әскери психиатр оның қару-жарақ пен форма киюге жарамсыз екенін ескерткен, бірақ оның кәсіби пікірін медициналық сарапшылар тобының бекітуін күтіп тұр. "ИҚК-ның бұрынғы бас штабы" қатысушының ата-анасы ұлының қамын ойламағаны үшін сот арқылы зиян өтеу алуға мүмкіндігі болуы мүмкін деп болжаған.
Шефа-Амр шабуылы
Натан Зада 2005 жылғы 4 тамызда Шифа 'Амр бағытындағы автобусқа мінді. Ол IDF формасын толық киіп, IDF-тің M16 мылтығын алып жүрген, және куәгерлердің сөзінше, дінге берілген еврейдің бас киімін, сақалын және маңдайша шашын киіп, қалтасына апельсин түсті лента ілген. Куәгерлердің айтуынша, автобус жүргізушісі дінге берілген еврей солдатының қоғамдық автобуста Шифа 'Амр қаласына (көпшілігі арабтар тұратын қала) бара жатқанын көріп, қызыққан. Ол Натан Зададан қазіргі бағытынан мүлдәсін білгісіп сұраған. Шифа 'Амрдың дүрзілер тұратын негізгі ауданына жеткенде, Натан Зада тұрып, автобустан түспекші болып, алдыңғы есікке жақындады. Есік ашылғанда Натан Зада кері бұрылып, жүргізушіні атқылап өлтірді. Содан кейін ол жүргізушінің артында отырған адамды өлтіріп, автобустың қалған бөлігіне оқ атты, нәтижесінде екі жас әйел қаза тауып, жиырма бір жолаушы жарақат алды. Ол қаруын қайта толтыру үшін тоқтағанда, бір жолаушы мылтығының ұңғысын ұстап алып, күйік шалдықты, ал автобустағы оқ атысқан жерге жиналған адамдар оны ұстады. Полиция келгенде ол байланған, бірақ тірі еді, бірақ оқиға орнындағы полиция күштерінің жеткіліксіздігі линчтеуге жол бермеді, және оны қорғауға тырысқан тоғыз полицей жарақат алды. Полиция оның денесін оқиға орнынан алып шығуға төрт сағат жұмсады. Қаза болғандар – Хазар Түрки мен Дина Түрки, жиырма жасқа толмаған екі қарындас, сондай-ақ Мишель Бахус (жүргізуші) және Надер Хайек; барлығы Израильдің араб азаматтары еді. Жарақат алғандар Хайфадағы Рамбам медициналық орталығына жеткізілді. Сол кезде полиция әуеден қолдау көрсетілмегенін мәлімдеді, ал кейбіреулер үкіметтің тарап кетуге қарсы қозғалысты дискредитациялау үшін экстремистік әрекетті қаудыруға немесе Натан Заданы тұтқындауға тырысқанын айтты.
Реакциялар
Израиль премьер-министрі Ариэль Шарон Натан Заданың әрекеттерін қатты айыптап, оны "қанға жанымды еврей террорисінің жеңілсіз әрекеті" және "барлық израильдік азаматтар арасындағы қарым-қатынастарды қиратуға жасалған қасақана әрекет" деп атады. Вице-премьер Шимон Перес және Ішкі істер министрі Офир Пайнес Паз қайғылы отбасыларға көңіл білдірді. "Сіздердің қайғыларыңыз – бүкіл Израиль мемлекетінің қайғысы. Біз есі дұрыс емес адамдар мен террористерге сіздердің өміріңізге зиян келтіруге рұхсат етпейміз", – деді Перес отбасыларға. Шарон үкіметі оқ атуды "терроризм актісі" деп атады, бұл тіл әдетте палестиналық шаһидтерге қолданылады. Израиль үкіметі мен АҚШ Мемлекеттік департаменті Каханизм негізінде құрылған топтарды террористік ұйымдар деп санайды, ал каханистер өз идеологиялары тек арабтарды Израиль жерінен күштеп шығаруды мақсат етеді, өлтіруді емес деп мәлімдейді.
Тергеу және сот
Израиль полициясы Заданың линчке ұшырауына қатысты қылмыстық тергеуді бастады. Израильдің араб азаматтарының Жоғары Бақылау Комитеті үкіметтен Эден Натан Заданың өлімін тергеуден бас тартуды сұрады. Араб Кнессетінің депутаты Мұхаммед Бараке, өзі Шефа-Амр тұрғыны, полиция Заданың линчке ұшырауын тергесе, наразылықтар туындауы мүмкін екенін ескертті: «Көбінесе біреу террористтің өлтіруін тоқтатса, ол батыр саналады, бірақ осы жағдайда қорғанысқа отырғандар батырлар». Дегенмен, Шефа-Амрдың қауіпсіздік қызметкері Джамал Алиам Армия радиосына Задаға полиция қолдау салғаннан және оны бағындырғаннан кейін ондаған адамдар шабуыл жасағанын айтты. Соңында 2006 жылдың 13 маусымында линчке қатысқан бес күдікті ұсталды, бұрын түрмеде отырған біреуі сұраққа тартылды, ал жетінші күдікті полиция оны іздеп жатқанын білгеннен кейін өздігінен ұстап берді. Полиция: «Біз заңды сақтауға жауаптымыз, және сіз заңды өз қолыңызға ала алмайсыз, тіпті ол жазықсыз адамдарды өлтірген террористке қатысты болса да, тіпті ол қорқынышты террористік әрекет жасаған болса да». Екі күдікті кейін босатылды. Олардың ұсталуына көпшілік қолдау көрсетті, тіпті солшыл белсенді Йосси Бейлин: «Израиль қолғап салынған адамды линчтеуге төзбейді, тіпті оның әрекеттері қорқынышты және кешірілмейтін болса да. Израильдің мұндай әрекеттерге көз жұмбауы еврейлер мен арабтардың ортақ мүддесі». Араб Кнессетінің депутаттары олардың босатылуын талап етіп, ұсталуын қылмыс деп атады. 2009 жылдың 7 маусымында Хайфа аудандық сотында линч жасау фактісі бойынша он екі араб азаматы айыпталды. Жеті адам адам өлтіруге талпыныс жасады деген айып тағылды. 2010 жылдың наурыз айында олардың адвокаты Махер Талхами жақында табылған, шабуылға дейін, шабуыл кезінде және шабуылдан кейін Израильдің дронымен түсірілген автобустың әуе суреті Израильдің қорғаныс қызметкерлерінің Натан Заданың ниеттерін білгенін көрсетеді деп мәлімдеді. 2013 жылдың шілдесінде адам өлтіруге талпыныс жасады деген айыппен айыпталған жеті күдікті ақталды, бірақ төртеуі адам өлтіруге талпыныс жасады, екеуі ауыр дене жарақаттарына келтірді, ал біреуі толық ақталды. 2013 жылдың 28 қарашасында сот үкімі шығарылды. Үшеуі екі жылға, біреуі 20 айға, біреуі 18 айға, тағы біреуі 11 айға бас бостандығынан айырылды.
Жерлеу туралы дау
Натан Заданың қосылу рәсімі даулы мәселе болды. Яһуди дінінің талабына сәйкес, оны дереу жерлеу қажет еді, бірақ бүкіл елдегі оның шабуылдарына деген наразылық салдарынан денесі екі күн бойы жерленбеді. Израиль Қорғаныс күштерінің (IDF) шенеуніктері мен Натан Зада отбасы арасындағы алғашқы келісім оны әскери бейіште жерлеуге мүмкіндік берген болар еді, бірақ 21 зеңбірекпен салют жасау немесе оның табытына Израиль туын қою сияқты әскери құрмет көрсетілмеген еді. Алайда, Ришон Ле-Цион қаласының мэрі Мейр Ницзан қосылу рәсімі алдында араласты. Натан Заданың денесі сақталған Әбу Кабир сот-медициналық институты оның денесін достары мен «Кахана» жақтастарына беруден бас тартты, бұл ашулы наразылыққа әкелді. Кфар Тапуах тұрғындары бұл мәселеде екіге бөлінді. Кфар Тапуах тұрғыны Моше Мейрсдорф Натан Заданың қауыммен байланысы «біз үшін құрылысқа кедергі келтірді. Біз оның барлық ісін толығымен қабылдамаймыз». Мейрсдорф Натан Зада мен басқа да экстремистік жастар қауымның ресми мүшелері емес екенін, оның мекенжайын Кфар Тапуахқа заңды түрде өзгертуіне қарамастан мәлімдеді. «Оны қабылдау комиссиясы ешқашан қабылдаған жоқ», - деді Мейрсдорф, оның әйелі комиссия мүшесі. Басқалары Натан Заданы қолдады, соның ішінде оқиғадан кейін тұтқындалған Тапуахтан келген төрт жасөспірім. Алайда, жергілікті тұрғындардың көпшілігі Тапуах жетекшісі Давид Хайвридің пікірін қолдады, ол Натан Заданың қазасына қайғырып, оның өлімінің трагедия екенін атап өтті. Израильдің кейбір бұқаралық ақпарат құралдары Натан Заданы Батыс Жағалаудағы Кирьят Арба елді мекенінде жерлеуді ұсынды, онда 11 жыл бұрын Патриархтар үңгіріндегі қырғынға кінәлі Барух Голдштейн жерленген. Натан Заданың денесі Әбу Кабир моргінде екі күн бойы қалды, оның ата-анасы премьер-министр Шаронға шағымдануға дейін. 2005 жылдың 7 тамызында Премьер-министр кеңсесі Мейр Ницзанның Ришон Ле-Ционда жерлеуге тыйым салған шешімін жоққа шығарды және Заданы сондағы азаматтық бейіште жерлеуге бұйрық берді. Ол Гордон ауданында жерленді. Кешігулердің салдарынан Натан Зада яһуди дінінің талабына сәйкес екі күннен кейін жерленді. Қосылу рәсіміне келген жүздеген адамның арасында «Жаңа Ках» жетекшісі Эфраим Хершковиц, американдық азамат Саадия Херскоф және бұрынғы «Ках» белсендісі Тиран Поллактың ұлы Гилад, әкімшілік қамауға алу ордерімен үш адам тұтқындалды. Израиль қорғаныс министрлігінің өкілі Майан Малкиннің мәлімдемесіне сәйкес, шабуыл жасаған адам Израильге қарсы «жау әскерлерінің» мүшесі болса ғана заң бойынша террорист деп есептеледі. Оның орнына олар «заңның әрпінен тыс» төлем алды, яғни терроризм құрбандарының отбасыларына берілетін өмір бойы ай сайынғы аннуитеттен айырмашылығы, біржолғы төлем ретінде. Израильдегі араб қауымдастығының өкілдері бұл шешімді айыптады, Израиль парламентінің мүшесі, араб Мохамед Бараке «бұл шешім еврей террорисі мен араб террорисін ажыратып, расизмнің күшті иісін сезіндіреді» деді. Осы өзгерістердің нәтижесінде Натан Заданың құрбандары мен олардың отбасылары терроризмге байланысты зиянды өтеу алуға құқылы болды.