Кіріспе

Лильхаммер ісі (норвег. Lillehammer saken) — 1973 жылғы 21 шілдеде Норвегияның Лильхаммер қаласында Моссад агенттері марокколық официант, француз музыканты Чико Бучихидің інісі Ахмед Бучихиді өлтірген оқиға. Израиль агенттері осы нысананы «Қара қыркүйек» ұйымының операция басшысы Әли Хасан Саламех деп жаңылыстырған. Моссад командасының 15 мүшесінің 6-сы қолға түсіп, Норвегия сот жүйесімен кісі өлтіруге қатысқандары үшін сотталды, бұл арнайы қызметтің беделіне ауыр соққы болды.

Өмірбаян

Израиль 1972 жылы Мюнхенде болған қазадан кейін жоспарланған қастандықтардың бір бөлігі ретінде жасырын агенттерді жіберді. Олардың мақсаты – 17-ші бригаданың басшысы және «Қара қыркүйек» ұйымының оперативтігі, палестиналық жауынгерлік топтың жауапты мүшесі Али Хасан Саламахты өлтіру еді. 1973 жылдың жазында Моссад Саламахтың Лиллехаммерде официант болып жұмыс істейтіні туралы ақпарат алды. Автор және бұрынғы Моссад кацасы (іс жұмыскері) Виктор Островский Саламахтың жалған ақпарат беру арқылы Моссадты адастырып, дұрыс бағыттан шығарғанын жазды. Оны өлтіру үшін 15 Моссад агентінен тұратын топ Лиллехаммерге жіберілді, оларға Моссадтың бас директоры Цви Замир және операция командирі Майкл Харари қосылды. Лиллехаммер салыстырмалы түрде шағын қала болғандықтан, ондаған бейтаныс адамдардың кенеттен пайда болуы тұрғындардың назарын аударды. Жергілікті полиция оларды қадағалауды бастады. Лиллехаммердегі белгілі палестиналық курьерді Моссад агенттері анықтап, оның ізімен жүзіп, бассейнге дейін жетті. Онда ол палестиналық қарулы топтармен байланысы жоқ Бучихимен сөйлесіп отырған. Саламахқа ұқсас Бучихидің суреті Саламахтың суретімен сәйкес келді. Содан кейін Моссадтың әйел агенті бассейнге секіріп, Бучихидің француз тілінде сөйлегенін естіді. Агенттер Саламахтың көп тілді екенін білді және бұл оның өзі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Моссад тобы Бучихидің үйіне дейін барып, оның үйін жалға алынған көліктердегі Моссад агенттері тұрақты түрде бақылап отырды.

Кейінгі дамуы

Тұтқынға алынған агенттердің жариялаған мәліметтері Еуропадағы Моссадтың құпия инфрақұрылымына ауыр соққы берді. Ұсталған агенттер операция бойынша тексерілді. Олардың бірі, Дэн Арбель, өте күшті клаустрофобиясынан камера есігі жабылысымен бірден қатты шаршады; ол үлкен терезесі бар үлкен камераға ауыстырылса, операция туралы көп мәлімет беруге дайын болды. Билік күдіктілердің біреуінен Париждегі Моссадтың жасырын үйіне кіретін кілт тапты. Ол кілт француз полициясына берілді, олар пәтерге шабуыл жасап, қаладағы басқа Моссад жасырын үйлеріне кіретін кілттерді және Лильхамер операциясына қатысқандардың бірнешесі Мюнхендегі қырғыннан кейін Моссадтың басқа да өлтірулеріне қатысқандығын көрсететін дәлелдерді тапты. Агенттерді тексеру кезінде жиналған Моссадтың жасырын үйлері, телефон нөмірлері және агенттер туралы ақпарат еуропалық әріптестермен жылдам бөлісті. Бұл шара премьер-министр Менахем Бегин кезінде қайта жаңартылды. Израиль бұл қастандыққа жауапкершілікті ресми түрде мойындаған жоқ. 1996 жылдың қаңтар айында премьер-министр Шимон Перес Израиль бұл кісі өлтіруге жауапкершілікті ешқашан мойындамайтынын, бірақ өтемақы төлеуді қарастыратынын мәлімдеді. Израиль үкіметі адвокат Амнон Голденбергті Бучихидің жесірі Торилл мен қызы Маликамен келісімге келу үшін тағайындады. Сол айда келісімге қол жеткізілді; Израиль Бучихидің әйелі мен қызына 283 000 АҚШ долларына тең өтемақы төледі. Алдыңғы некеден туған ұлына 118 000 АҚШ доллары төленді. Израиль тарапынан да мәлімдеме жасалды, онда кешірім сұралмады, бірақ Бучихидің "қасіретті" өліміне "өкініш" білдірілді. 1990 жылы Норвегия бұл істі қайта ашты. 1998 жылы операция жетекшісі Майкл Харариге қатысты халықаралық тұтқындау ордері шығарылды, ол қашуға үлкерді, бірақ келесі жылы соттау мүмкін емес деп шешілгеннен кейін іс жабылды. 2004 жылдың қыркүйегінде жарық көрген, бұрынғы адвокат Аннеус Шьёдттың жазған "Mange liv" (ағылшын тілінде: "Көптеген өмірлер") кітабында, ол бұл істе екі агенттің мүддесін қорғаған және кейін олардың бірімен (Силвия Рафаэльмен) үйленген, тұтқындалған агенттердің бірі, Дэн Арбельдің берген мәліметтері Норвегия үкіметіне жеткені айтылды. Алайда норвегтер өздерінің тағайындалған нәтижелері туралы үнсіздік сақтауға шешім қабылдады.