Кіріспе

АҚШ президенттік сайлауында тіркелген азаматтар сайлаушылар алқасының мүшелеріне дауыс береді, олар өз кезегінде президенттікке және вице-президенттікке сайлау дауыстарын тартады. Лауазымға сайлану үшін кандидат сайлаушылардың абсолютті көпшілігін – 538 сайлаушының кем дегенде 270 дауысын жеңіп алуы керек. 23-ші түзету Колумбия округінде тұратын азаматтарға дауыс беру құқығын бергендіктен, қазіргі талап осы деңгейде. 1804 жылғы 12-ші түзетуге дейін сайлаушылар президенттікке екі дауыс тартатын, ал жеңімпаз президент, екінші орын алған кандидат вице-президент болып сайланатын.

Бейресми анықтама

АҚШ президенттік сайлауындағы жеңіс маржасы, төмендегі ерекшелік болмаса, абсолютті көпшілік дауысқа ие болған кандидаттың алған сайлаушылар алқасы дауыстарының саны мен екінші орындағы кандидат алған дауыс саны арасындағы айырмашылықты білдіреді (1964 жылдан бері бұл көрсеткіш 538 сайлаушының 270-і). Екінші орындағы кандидаттың дауыс саны қазіргі уақытта 2-ден 538-ге дейін ауыспалы, ал бір дауыс айырмашылығы тек сайлаушылардың жалпы саны тақ болғанда немесе сенімсіз сайлаушы болғанда ғана мүмкін. Егер ешбір кандидат сайлаушылар алқасында абсолютті көпшілік дауыс алмаса, ерекше жағдай туындайды. Мұндай жағдайда, Өкілдер палатасы президенттік сайлау өткізеді. Конституцияға сәйкес, Палата ең көп сайлаушы дауысын алған үш кандидаттың ішінен таңдайды. (Осылайша, жеңімпаз бастапқыда бір сайлаушы дауысымен үшінші орында келген кандидат болуы мүмкін.) Әр штаттың делегациясы бірыңғай дауыс береді, әр штаттың бір дауысы болады. Президент болып сайлану үшін кандидат штаттық делегациялардың дауысының абсолютті көпшілігін (қазіргі уақытта 26 дауыс) алуы керек. Сайлаушылар алқасының мөлшері өскендіктен, нәтижелер салыстыру үшін қалыпқа келтіріледі. Мысалы, 1848 және 1968 жылғы сайлауларды қарастырайық. 1968 жылғы сайлауда Ричард Никсон 32 дауыспен жеңіске жетті. Алғашқы көзқарас бойынша, 1848 жылғы сайлау тым жақын болған сияқты, себебі Закари Тейлор 18 дауыспен жеңіске жетті. Алайда, Никсон көпшілік дауыстан 269 дауысқа дейін алған болуы мүмкін (егер ол бірауыздан жеңіске жеткенде), ал Тейлор көпшілік дауыстан 145 дауысқа дейін ғана алған болар еді. Сондықтан, екі сайлауды салыстыру үшін оларды қалыпқа келтіру қажет: Никсонның жеңіс маржасы 32-ні 269-қа бөлгенде 0,119 болады. Тейлор үшін 18-ді 145-ке бөлгенде 0,124 шығады. Никсонның сайлауы шын мәнінде жақын болды, өйткені Никсонды Өкілдер палатасындағы кезеңдік сайлаудан бөліп тұрған сайлаушылардың үлесі кішідірек болды. Жоғарыдағы түсініктер қазіргі сайлауларға қатысты болғанымен, бастапқыда процедура басқаша болды. 1804 жылы он екінші түзетуді қабылдауға дейін президенттік сайлауда жеңімпазды анықтауда, сайлаушылардың көпшілігі оған дауыс берген және ең көп дауыс жинаған кандидат болып табылатын, себебі әр сайлаушы екі президенттік дауыс тастады. Осылайша, егер екі кандидат сайлаушылардың 50%-дан астамын алса, жеңіс маржасы – сайлаушылардың 50%-дан астамын алған екінші кандидатқа қарағанда жеңімпаз кандидаттың артықшылығы болып есептеледі. Он екінші түзетуге дейін өткен төрт сайлаудың ішінде, 1792 және 1800 жылғы сайлауларда екі кандидат сайлаушылардың 50%-дан астам дауысын алды.

Сайлау нәтижесі

Конституцияның II-бабының 1-тармағының 3-тармағында белгіленген тәртіп бойынша, сайлаушылар алқасы алғашқы төрт президенттік сайлау кезінде (он екінші түзетуді ратификациялағанға дейін) жұмыс істеді, әр сайлаушы президент және вице-президент үшін бір-бір дауыс берді, бірақ олардың арасында ешқандай айырма жасаған жоқ. Кестедегі «екінші орын алған» бағанында осы сайлаулардың әрқайсысында вице-президент болып сайланған кандидат алған сайлаушы дауыстарының саны көрсетілген, 1800 жылғы сайлаудан басқа, ол екі кандидат арасындағы теңдікпен аяқталды – бір партияның президенттік және вице-президенттікке үміткерлері. «Екінші орын алған» бағанындағы 1800 жылға арналған сан – екінші ірі саяси партияның президенттікке үміткері алған сайлаушы дауыстарының саны (тіпті екі жеңімпаз кандидаттың әрқайсысы одан көп сайлаушы дауысын алса да). «Рангы» бағанындағы жақшадағы сан – 12-ші түзету ережелеріне сәйкес осы сайлауға тағайындалатын дәреже. 1824 жылғы сайлау 1800 жылғы сайлаудан жақын орналастырылған, себебі 1800 жылғы сайлауда бір партияның президенттік және вице-президенттік үміткерлері арасында теңдік болды (президенттік және вице-президенттік сайлау дауыстары ажыратылмады), ал 1824 жылғы сайлауда Өкілдер палатасы екінші ең көп сайлаушы дауысын (үштіктен) алған үміткерді таңдады, өйткені ешбір үміткер көпшілік дауысқа ие болған жоқ. 41 президент сайлаушы дауыстарының көп санын жеңіп алды, Франклин Д. Рузвельт президент лауазымына сайланған кандидаттардың ең көп сайлаушы дауысын алды, себебі ол 2 мерзімнен астам қызмет еткен жалғыз адам болды (1876), ал Джон Адамс ең аз дауыс алды (136). Рангы Жыл Жеңімпаз Дауыс берген сайлаушылар саны Нормаланған жеңіс айырмасы Жеңімпаздың жалпы пайызы Екінші орын (с) (w) (r) 59. 1824 Джон Куинси Адамс 261 99 84 0.000 37,93% 58. 1876 Резерфорд Б. Хейс 369 185 184 0,003 50,14% 57. 2000 Джордж Буш 537 271 266 0,009 50,47% 56. 1796 Джон Адамс 138 71 68 0,029 51,45% 55. 1916 Вудро Вильсон 531 277 254 0,043 52,17% 54. 1800 Томас Джефферсон және Аарон Бёрр (теңдік) 138 73 65 0,000 52,90% 53. 2004 Джордж Буш 538 286 251 0,063 53,16% 52. 1884 Гровер Кливленд 401 219 182 0,092 54,61% 51. 1976 Джимми Картер 538 297 240 0,104 55,20% 50. 1968 Ричард Никсон 538 301 191 0,119 55,95% 49. 1848 Закари Тейлор 290 163 127 0,124 56,21% 48. 1960 Джон Ф. Кеннеди 537 303 219 0,128 56,42% 47. 2016 Дональд Трамп 538 304 227 0,130 56,51% 46. 2020 Джо Байден 538 306 232 0,138 56,88% 45. 1948 Гарри С. Трумэн 531 303 189 0,141 57,06% 44. 1836 Мартин Ван Бюрен 294 170 73 0,156 57,82% 43. 1880 Джеймс А. Гарфилд 369 214 155 0,160 57,99% 42. 1888 Бенджамин Харрисон 401 233 168 0,162 58,10% 41. 1856 Джеймс Бьюкенен 296 174 114 0,176 58,78% 40. 1812 Джеймс Мэдисон 217 128 89 0,180 58,99% 39. 1860 Авраам Линкольн 303 180 72 0,188 59,41% 38. 1896 Уильям Маккинли 447 271 176 0,213 60,63% 37. 2012 Барак Обама 538 332 206 0,234 61,71% 36. 1844 Джеймс К. Полк 275 170 105 0,236 61,82% 35. 1892 Гровер Кливленд 444 277 145 0,248 62,39% 34. 1900 Уильям Маккинли 447 292 155 0,306 65,32% 33. 1908 Уильям Говард Тафт 483 321 162 0,329 66,46% 32. 2008 Барак Обама 538 365 173 0,357 67,84% 31. 1828 Эндрю Джексон 261 178 83 0,364 68,20% 30. 1992 Билл Клинтон 538 370 168 0,375 68,77% 29. 1808 Джеймс Мэдисон 175 122 47 0,394 69,71% 28. 1996 Билл Клинтон 538 379 159 0,409 70,45% 27. 1904 Теодор Рузвельт 476 336 140 0,412 70,59% 26. 1924 Кальвин Кулидж 531 382 136 0,439 71,94% 25. 1868 Улисс С. Грант 294 214 80 0,456 72,79% 24. 1920 Уоррен Г. Гардинг 531 404 127 0,522 76,08% 23. 1832 Эндрю Джексон 286 219 49 0,531 76,57% 22. 1988 Джордж Буш 538 426 111 0,584 79,18% 21. 1840 Уильям Генри Харрисон 294 234 60 0,592 79,59% 20. 1944 Франклин Д. Рузвельт 531 432 99 0,627 81,36% 19. 1912 Вудро Вильсон 531 435 88 0,638 81,92% 18. 1872 Улисс С. Грант 352 286 42 0,639 81,95% 17. 1952 Дуайт Д. Эйзенхауэр 531 442 89 0,665 83,24% 16. 1928 Герберт Гувер 531 444 87 0,672 83,62% 15. 1816 Джеймс Монро 217 183 34 0,687 84,33% 14. 1940 Франклин Д. Рузвельт 531 449 82 0,691 84,56% 13. 1852 Франклин Пирс 296 254 42 0,716 85,81% 12. 1956 Дуайт Д. Эйзенхауэр 531 457 73 0,721 86,06% 11. 1932 Франклин Д. Рузвельт 531 472 59 0,778 88,89% 10. 1964 Линдон Б. Джонсон 538 486 52 0,807 90,33% 9. 1980 Рональд Рейган 538 489 49 0,818 90,89% 8. 1864 Авраам Линкольн 233 212 21 0,820 90,99% 7. 1804 Томас Джефферсон 176 162 14 0,841 92,05% 6. 1972 Ричард Никсон 538 520 17 0,933 96,65% 5. 1984 Рональд Рейган 538 525 13 0,952 97,58% 4. 1936 Франклин Д. Рузвельт 531 523 8 0,970 98,49% 3. 1820 Джеймс Монро 232 231 1 0,991 99,57% 2. 1792 Жорж Вашингтон 132 132 77 1,000 100% 1. 1788–1789 Жорж Вашингтон 69 69 34 1,000 100%