Кіріспе

АҚШ президенттік сайлауына кандидаттарды ұсыну процесі АҚШ-тың 50 штатының әрқайсысында, Колумбия округінде және АҚШ аумақтарында АҚШ президентіне жеке кандидаттарды ұсынуға көмектесетін алғашқы сайлаулар немесе кокустар өткізіледі. Бұл процесс саяси партиялардың атынан үміткерлерді таңдау үшін жасалады. АҚШ Конституциясы бұл процесті ешқашан нақтыламаған; саяси партиялар уақыт өте келе өздерінің процедураларын жасады. Кейбір штаттарда тек қана бастауыш сайлаулар өткізіледі, кейбіреулерінде тек қана кокус өткізіледі, ал басқалары екеуін де біріктіреді. Бұл праймериздер мен кокустар кезең-кезеңмен өткізіледі, әдетте қаңтар немесе ақпан айларында басталады және қарашадағы жалпы сайлау алдында маусымның ортасында аяқталады. Алдын ала сайлауды мемлекеттік және жергілікті билік жүргізеді, ал кокус – бұл саяси партиялардың өздері тікелей басқаратын жеке іс-шаралар. Штаттың алғашқы сайлауы немесе кокусы әдетте жанама сайлау болып табылады: сайлаушылар тікелей президенттікке үміткер белгілі бір адамды таңдамай, әр партияның ұлттық конвенциясы өз штатынан алатын делегаттардың санын анықтайды. Бұл делегаттар өз кезегінде өз партиясының президенттікке үміткерін таңдайды. АҚШ-та алғашқы рет президенттік сайлауды 1912 жылы Солтүстік Дакота штаты өткізді, ал Орегон штаты 1910 жылы өз жүйесін сәтті іске қосқаннан кейін. Әр партия әр штатқа қанша делегат бөлетінін өзі анықтайды. Алдын ала сайлаулар мен кокустар кезінде таңдалған "міндеттелген" делегаттармен бірге, Демократиялық және Республикалық конвенцияларға штаттық делегациялар да дауыс беретін "міндеттелмеген" делегаттарды қамтиды. Республикашылдар үшін олар әр штаттың және аумақтың At Large қызмет ететін үш жетекші лауазымды тұлғасынан тұрады. Демократтардың "суперделегаттар" деп аталатын, партия басшылары мен сайланған лауазымды адамдар (PLEO) құрамындағы міндеттелмеген делегаттардың кең тобы бар. Егер бірде-бір кандидат делегаттардың абсолютті көпшілігін (міндеттелгендер мен міндеттелмегендерді қоса алғанда) қамтамасыз етпесе, онда "келісімді конвенция" өтеді: барлық міндеттелген делегаттар дауыс берудің бірінші турында "босатылады" және басқа кандидатқа адалдығын ауыстыра алады, содан кейін абсолютті көпшілікпен жеңімпаз анықталғанға дейін қосымша турлар өтеді. Президенттік праймериздер маусымының кезең-кезеңмен өтуі кандидаттарға елдің әр аймағындағы ресурстарын бірден шоғырландыруға мүмкіндік береді, барлық штаттарда бір мезгілде үгіт-насихат жүргізудің орнына. Кейбір халық саны аз штаттарда бұл сайлау науқанын әлдеқайда жеке масштабта өткізуге мүмкіндік береді. Алайда, праймериздер маусымының жалпы нәтижелері АҚШ сайлаушыларының толыққанды өкілдігін көрсетпеуі мүмкін: Айова, Нью-Гэмпшир және басқа да халық саны аз штаттардағы сайлаушылар дәстүрлі түрде қаңтар-ақпан айының соңында алғашқы сайлаулар мен кокустар өткізеді, бұл жарысқа үлкен әсер етеді, ал Калифорния және басқа да ірі штаттардағы сайлаушылар дәстүрлі түрде маусым айында алғашқы сайлаулар өткізеді, өйткені жарыс әдетте сол кезде аяқталады. Нәтижесінде, көптеген штаттар процеске үлкен ықпал ету үшін "алдын ала жүктеу" деп аталатын ертерек бастауыш сайлаулар үшін жарысады. Ұлттық партиялар жүйені шамамен 90 күндік мерзімде кезеңдеуге тырысып, айыппұлдарды қолданды және бонустық делегаттарды тағайындады. Штат заң шығарушы органы алғашқы сайлау немесе кокус күнін белгілеген жағдайда, кейде сол штаттағы оппозициялық партия ұлттық конвенцияға жіберуге болатын делегаттар санына қатысты жазаға ұшырайды.

Өмірбаян

АҚШ Конституциясында саяси партиялардың рөлі қарастырылмаған, себебі елді құрған әкелер американдық саясаттың бастапқыда партиялық болуын жоспарламаған. «Федералист» еңбектерінің 9- және 10- нөмірінде Александр Гамильтон мен Джеймс Мэдисон сәйкесінше, ішкі саяси фракциялардың қауіптері туралы жазған. Осылайша, алғашқы екі президенттік сайлауда, 1789 және 1792 жылдары Джордж Вашингтонды сайлаған сайлаушылар алқасы кандидаттарды ұсыну және сайлауды өткізуді жүзеге асырды. Американың екі партиялық жүйесінің бастауы Вашингтонның жақын кеңесшілерінен туды. Бұрын айтылған «Федералист» еңбектерін саяси фракцияларға қарсы жазған Гамильтон мен Мэдисон осы партиялық бағыттың негізгі лидерлеріне айналды: Гамильтон Федералисттер партиясының жетекшісі болды, ал Мэдисон Томас Джефферсонмен бірге Демократиялық-Республикалық партияны басқарды.

Конгрессмендер тобының дәуірі (1796-1832)

1796 жылғы сайлаудан бастап, конгресс партиясы немесе штат заң шығарушы органының партиялық қауымдастығы партияның президенттік кандидаттарын іріктеді. 1820 жылға дейін Демократиялық-Республикалық Конгресс мүшелері өз партияларынан бір кандидатты ұсынды. Бұл жүйе 1824 жылы күйреп, 1832 жылдан бері кандидатты іріктеудің басты тәсілі ұлттық съезд болып табылады.

Каукус және конвенция дәуірі (1832-1912)

Президенттікке кандидатты ұсыну үшін алғашқы ұлттық конвенцияны 1831 жылы Анти-масондық партия шақырды, себебі оларда конгрессмендер болмағандықтан, партия ішкі сайлау жүйесін қолдана алмады. Партия жетекшілері партияның кандидатты анықтау үшін жақтастарының ұлттық жиналысын шақырды. Бұл конвенция 1831 жылдың 26 қыркүйегінде Мэриленд штатының Балтимор қаласында өтті, онда Уильям Уерт президенттікке кандидат ретінде таңдалды. Ұлттық конвенцияға делегаттар әдетте штаттық конвенцияларда сайланды, ал олардың өз делегаттары аудандық конвенцияларда таңдалды. Кейде олар делегаттарды бақылайтын саяси қайраткерлер арасындағы сындар мен сөздерге толы болды; ұлттық конвенция демократиялық немесе ашық болған жоқ.

Аралас алғашқы және партиялық кезең (191268)

Прогрессивті дәуір реформаторлары кандидаттардың халыққа деген танымалдылығын, басшылардың пікірінен гөрі анықтау үшін алғашқы сайлауды қарастырды. Флорида штаты 1901 жылы алғашқы президенттік сайлауды өткізді. 1905 жылғы Висконсин штатының тікелей, ашық сайлауы бірінші болып фракцияларды жойды және ұлттық конвенцияға делегаттарды тікелей сайлауды міндеттеді. 1910 жылы Орегон президенттік басымдық сайлауын енгізген алғашқы штат болды, ол ұлттық конвенцияға делегаттарды алғашқы сайлау жеңімпазын қолдауға міндеттейді. 1912 жылға қарай он екі штат делегаттарды алғашқы сайлауда таңдады, басымдық сайлауды немесе екеуін де қолданды. 1920 жылға қарай 20 штат алғашқы сайлау өткізді, бірақ кейбіреулері одан бас тарды, ал 1936 жылдан 1968 жылға дейін 12 штат оларды пайдаланды. Алғашқы сайлау 1912 жылғы сайлауда үлкен сынақтан өтті, онда президенттік лауазымдағы Уильям Говард Тафт Теодор Рузвельт пен Роберт Ла Фолеттке қарсы шықты. Рузвельт ең танымал кандидат болып шықты, бірақ көптеген алғашқы сайлаулар міндетті емес «басымдық» көрсететін шаралар болғандықтан және сол кездегі қырық сегіз штатының тек он төртеуінде өткізілгендіктен, республикалық үміткерлік конвенцияны бақылаған Тафтқа бұйырды. Сайлауға қатысуды арттыру мақсатында Нью-Гэмпшир 1949 жылы бюллетеньге қол жеткізу ережелерін жеңілдетті. 1952 жылы өткен міндетті емес «сұлулық сайысында» республикашыл Дуайт Эйзенхауэр кең сайлаушылар қолдауын көрсетіп, сүйікті Роберт А. Тафтты, «Республикашыл мырзасын» басып өтті. Сонымен қатар, демократ Эстес Кефовер қазіргі президент Гарри С. Трумэнды жеңіп, соңғысы тағы бір мерзімге үміткер болмауды шешті. Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауы кандидаттардың өміршеңдігін тексерудің кеңінен танымал тестіне айналды.

Ұлттық міндетті бастауыш кезең (1972ж.

1968 жылғы Демократиялық Ұлттық Конвенттегі хаостық жағдай ұлттық деңгейде міндетті алғашқы сайлауды қабылдауға түрткіс болды. Вице-президент Хьюберт Хамфри өзінің атынан бірде-бір алғашқы сайлауда жеңіске жетпесе де, президенттікке үміткер ретінде тағайындалды. Осыдан кейін сенатор Джордж Макговерн басқарған Демократиялық Ұлттық Комитеті құрған – Макговерн-Фрейзер комиссиясы штаттардың кеңірек қатысуын қамтамасыз ету үшін жаңа ережелерді қабылдауды ұсынды. Көптеген штаттар ұлттық делегаттарды таңдаудың егжей-тегжейлі ережелеріне сәйкес болу қажеттігіне тап болғандықтан, жаңа Ұлттық Демократиялық Партия ережелеріне сәйкес келудің оңай жолы ретінде президенттік алғашқы сайлауды таңдады. Осының нәтижесінде болашақ делегаттардың көп бөлігі штаттық президенттік алғашқы сайлау арқылы сайланды. Республикашылар да көптеген штаттарда президенттік алғашқы сайлауды қабылдады. 1992 жылға қарай демократтар 40 штатта, ал республикашылар 39 штатта алғашқы сайлау өткізді.

Процедура

АҚШ-тың екі ірі саяси партиясы – Демократиялық партия және Республикалық партия – өздерінің ұлттық конвенттерінде президенттікке кандидаттарын ресми түрде ұсынады. Әрбір конвентке партия жарғысына сәйкес таңдалған делегаттар қатысады. Президенттік праймериздер мен кокус нәтижелері көптеген делегаттарды, яғни міндеттелген делегаттарды, белгілі бір кандидатқа дауыс беруге міндеттейді. Екі партияның да міндеттелмеген делегаттары бар. Республикалық партияда барлық штаттар мен аумақтардан штаттық конвентте таңдалған үш «At Large» делегаты бар, олардың саны 168. Бұл әр штаттың екі ұлттық комитет мүшесі және штат төрағасы. 2016 жылға дейін Демократиялық праймериздерде Демократиялық ұлттық конвентке делегаттардың шамамен 85% «міндеттелген делегаттар» болып табылады, олар праймериздер мен кокус нәтижелеріне сәйкес кандидаттарға бөлінеді. Қалған 15% – міндеттелмеген суперделегаттар (қазіргі демократ губернаторлары, конгресс мүшелері (яғни сенаторлар мен өкілдер), бұрынғы және қазіргі демократ президенттері мен вице-президенттері, сондай-ақ Демократиялық ұлттық комитетіне қатысты ұйымдардың жетекшілері, мысалы, Америка жас демократтары) – олар қалаған кандидатқа дауыс бере алады. Кейбір суперделегаттар бұрынғы немесе қазіргі штаттық немесе федералды лоббистер. Партия суперделегаттар реформасын қолдады, сондықтан болашақ президенттік сайлауларда көптеген суперделегаттар өз штаттарының праймериз нәтижелерімен байланысты болады.

Алғашқы сайлаулар мен фракциялардың түрлері

Алғашқы немесе фракциялық сайлау штаттық партия белгілеген ережелермен жүзеге асырылады, бірақ штаттар қосымша регламенттер енгізе алады. Көптеген штаттарда алғашқы сайлаулар өткізілсе, аздаған штаттарда партиялық құрылтайлар (кокус) ұйымдастырылады. Сайлау учаскесіне барудың орнына, сайлаушылар саяси партиялар ұйымдастыратын жергілікті жеке іс-шараларға қатысып, өз дауыстарын сол жерде береді. Кокус өткізудің бір кемшілігі – процесті тікелей штаттық партия басқарады, ал мемлекеттік және жергілікті билік органдары емес. Тағы бір кемшілігі – көптеген сайлау заңдары кокусқа қолданылмайды. Штаттардың көбісінде міндетті алғашқы сайлау немесе кокус өткізіледі, онда сайлау нәтижелеріне сәйкес штат заңнамасы немесе партия ережелері бойынша белгілі бір немесе барлық делегаттар ұлттық конвенцияда белгілі бір мерзімге немесе кандидат делегаттарды босатқанға дейін нақты кандидатқа дауыс беруге міндетті болады. Кейбір міндетті алғашқы сайлаулар жеңімпаздың барлығын алатын жүйе болып табылады, онда штаттың барлық делегаттары бір кандидатқа дауыс беруге міндетті. Пропорционалды дауыс беру жүйесінде штаттың делегациясы сайлау округіндегі халықтың дауыс беру нәтижесіне пропорционалды түрде бөлінеді. Пропорционалды дауыс беру жүйесі бар штаттардың көпшілігінде кандидатқа делегаттар берілуі үшін белгілі бір шекті деңгейге жету қажет.

Өкілетті тұлғаны таңдау ережелері

Демократиялық партия да, Республикалық партия да әдетте президенттік сайлаулар арасында делегаттарды таңдау ережелерін, соның ішінде әрбір штат пен аумаққа делегаттардың қалай бөлінетінін өзгертеді. Демократиялық партияның 2006 жылы қабылданған қолданыстағы таңдау ережелеріне сәйкес, уәделенген делегаттар пропорционалды өкілдік бойынша таңдалады, бұл үміткердің делегаттарды алу үшін штаттың ең кем 15% дауысын алуын талап етеді. Сонымен қатар, Демократиялық партия өз жарғыларына сәйкес кез келген кандидатты қабылдамауға құқылы. Әр штат Конгресс округінің делегаттарының санын есептеу механизмін және дауыс берудің жергілікті конвенциялардан штаттық және ұлттық конвенцияға қалай ауыстырылатынын көрсететін Делегаттарды таңдау жоспарын жариялайды. 2012 жылғы Демократиялық праймеризден бастап АҚШ-тың 50 штатының әрқайсысына және Вашингтон, округ Колумбиясына тағайындалған уәделенген делегаттар саны екі негізгі факторға негізделген: 1) әр штаттың соңғы үш президенттік сайлауда Демократиялық кандидатқа берген дауыстарының үлесі және 2) әр штаттың АҚШ Сайлау коллегиясындағы сайлаушылар дауысының саны. Америка Самоасы, Гуам, Солтүстік Мариан аралдары, Пуэрто-Рико және АҚШ Виргин аралдары – АҚШ аумақтарына уәделенген делегаттардың белгілі бір саны тағайындалады. Алғашқы сайлау кезеңінде сайлауалды жиналысын немесе праймеризді кейінге қалдырған штаттар мен аумақтар қосымша бонус делегаттарды алуы мүмкін. 2008 жылдан бері Республикалық партияның ережелері штаттарға уәделенген делегаттарды бөлу әдісін таңдауда көбірек еркіндік береді. Нәтижесінде штаттар әртүрлі әдістер қолданды: штат бойынша жеңімпаз бәрін алады (мысалы, Нью-Йорк), округ және штат деңгейінде жеңімпаз бәрін алады (мысалы, Калифорния) немесе пропорционалды бөлу (мысалы, Массачусетс). 2012 жылға дейінгі ережедегі өзгерістер пропорционалды өкілдікті көбірек штаттарға енгізді. АҚШ-тың 50 штатының әрқайсысына тағайындалған Республикалық партияның уәделенген делегаттарының саны – 10 ірі делегат және әрбір конгресс округінен үш округтік делегат. Вашингтон, округ Колумбиясы және бес АҚШ аумағына белгілі бір санда делегаттар тағайындалады. Штаттар мен аумақтар бонус делегаттарын алады, егер (қолданылса) республикалық губернатор болса, штат заң шығарушы органының бір немесе барлық палаталарында GOP көпшілігі болса, АҚШ сенаторларының бірі немесе екеуі республикашыл болса, АҚШ Өкілдер палатасына делегациясында GOP көпшілігі болса және соңғы президенттік сайлауда сайлау коллегиясының дауыстары республикалық кандидатқа берілсе. Әр партияның жарғысында сондай-ақ қазіргі және бұрынғы сайланған лауазым иелері мен партия басшыларының уәдесіз делегаттар ретінде жарамдылығы көрсетілген. Өлім, отставкаға кету немесе аралық немесе арнайы сайлаулардың нәтижесіне байланысты осы суперделегаттардың соңғы саны конвенцияға дейінгі аптаға дейін белгілі болмауы мүмкін.

АҚШ аумақтарында

Алғашқы сайлау және партиялық жиналыстар жүйесі – Пуэрто-Рико, Гуам және АҚШ-тың басқа аумақтарындағы сайлаушылардың президенттік жарысқа қатысуының жалғыз жолы. АҚШ Конституциясына сәйкес, АҚШ аумақтары сайлаушылар алқасында өкілдік етілмейді, демек, сол аймақтарда тұратын сайлаушылардың көпшілігі жалпы сайлауда дауыс беруге құқылы емес. Бірақ, жоғарыда айтылғандай, алғашқы сайлаулар мен партиялық жиналыстар мемлекеттік емес, партиялық шаралар болып табылады. Демократиялық және Республикалық партиялар, сондай-ақ басқа да үшінші партиялар осы аумақтарға президенттікке үміткерді іріктеу процесіне қатысуға рұқсат берді. Екі үлкен партияның қағидаларында "аумақтар" "штаттар" деп аталады, бұл пікір-таластарда және БАҚ-та 50-ден астам штат бар деген түсінік тудыруы мүмкін.

Делегаттардың съезде дауыс беруі

Конвент кезінде, әдетте, дауыс беру тізімі бойынша тексеру жүргізіледі. Әр делегация өздерінің дауыс санын жариялайды, көбінесе штаттары немесе аумақтары туралы мақтау-мақтан айтулармен бірге. Делегация номиналды түрде дауыс беруден бас тартуы мүмкін, делегаттарының пікірін қайта санау үшін, бірақ көбінесе басқа делегацияға жетекші кандидатқа көпшілік дауыс беру құрметін беруге мүмкіндік беру үшін. Егер бірінші дауыс беру кезінде ешбір кандидат делегаттардың көпшілігін (ұсынылған және ұсынылмаған делегаттарды қоса алғанда) алмаса, онда «келіссөздер арқылы шешілетін конвент» болады. Барлық ұсынылған делегаттар «босатылады» және басқа кандидатқа қолдауын ауыстыруға құқылы. Содан кейін, кандидатты атау саяси келісімдер мен қосымша дауыс беру раундтары арқылы шешіледі. Дәстүрлі рәсім бойынша, алғашқы сайлау кезеңінде жеңіліске ұшыраған кандидаттар өз делегаттарын конвентте «босатып», партиялық бірлік белгісі ретінде жеңімпаз кандидатқа дауыс беруге шақырады. Осылайша, конвенттегі дауыс беру бірауыздан немесе оған жақын болады. Мысалы, 2008 жылғы Демократиялық Ұлттық конвентте Хиллари Клинтон (Барак Обаманың шамамен 72%-ына қарағанда, делегаттардың шамамен 22%-ын ғана алған) Обаманы қолдау үшін ұсыныс жасады, нәтижесінде бірауыздан дауыс берілді.

Айова және Нью-Гэмпшир штаттары

Кандидаттар конвенцияға делегаттарды қамтамасыз ете алатын алғашқы міндетті шара – дәстүрлі түрде қаңтар айының соңында немесе ақпан айының басында президенттік сайлау жылында өткізілетін Айова штатының кокусы. Оған әдетте Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауы жатады, ол 1920 жылдан бері дәстүр бойынша және Нью-Гэмпшир штатының заңдарына сәйкес бірінші болып табылады. Нью-Гэмпшир заңдарында басқа штаттарда осындай сайлау өткізілу күніне дейін кемінде жеті күн қалған сейсенбіде сайлау өткізу керек делінген. Айова штатының кокусы Нью-Гэмпшир заңы бойынша «осыған ұқсас сайлау» деп есептелмейді, себебі ол алғашқы сайлаудың орнына кокус жүйесін қолданады. Егер басқа штаттар өзінің алғашқы сайлауын Нью-Гэмпширдің сайлауына тым жақын немесе одан бұрын өткізсе, Нью-Гэмпширдің мемлекеттік хатшысы сайлауды сәйкесінше қайта жоспарлауға міндетті. Соңғы сайлауларда Айова штатының кокусы мен Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауына бұқаралық ақпарат құралдарының назары барлық іріктеу процесіне жұмсалған назардың жартысынан астамын құрады. Айова мен Нью-Гэмпширден кейін көшбасшылар өздерінің беделін нығайтуға тырысады, ал қалғандары екінші орынға таласады. Бұл штаттардың кішкентай болуына байланысты, сайлау науқаны жеке масштабта өтеді. Сәйкесінше, тіпті танымал емес, қаржысы жеткіліксіз кандидаттар да бөлшек саясатты пайдаланып, қызығушылық танытқан сайлаушылармен жақын қарым-қатынас жасап, күткеннен жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады. Айова штатының кокусы мен Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауы тарихында көптеген сенсациялық оқиғаларды тудырды: Гарри С. Трумэн 1952 жылы Демократиялық партияның Нью-Гэмпшир штатындағы алғашқы сайлауда жеңілгеннен кейін президенттікке қайта сайланудан бас тартты. Линдон Бейнс Джонсон 1968 жылы президенттікке қайта сайланудан бас тартты, себебі ол Демократиялық партияның Нью-Гэмпшир штатындағы алғашқы сайлауда күткеннен әлдеқайда нашар нәтиже көрсетті. 1972 жылғы Демократиялық партияның алғашқы сайлауларында Джордж Макговерн бастапқыда қара ат деп есептелді, бірақ ол Айова мен Нью-Гэмпширде күткеннен жақсы екінші орынға ие болды және ақырында номинацияны жеңді; екі жарыста да жеңіске жеткен көшбасшы Эдмунд Маски одан кейін қарқынын жоғалтты. Джимми Картер 1976 жылғы президенттік жарысқа өте аз танымал және ұлттық деңгейде танымал саясаткерлерге қарсы аз мүмкіндіктермен кірді, бірақ Картер Айова штатының кокусы мен Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауында жеңіске жетіп, Демократиялық партияның алдыңғы қатарлы үміткері болды. Джордж Буш 1980 жылы Айова штатының кокусында жеңіске жетті, бұл оны Республикашыл партиясының президенттікке үміткері Рональд Рейганнан «үлкен инерциясы» бар екенін мәлімдеуге итерді. Алайда Рейган Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауында жеңіске жетті және бірнеше сайлауда жеңіске жетіп, номинацияны иеленді. Сегіз жылдан кейін, 1988 жылғы Республикашыл партияның президенттік номинациясы үшін болған шайқаста Рейганның вице-президенті болған Буш Айова штатында күтпеген жерден үшінші орынды иеленді, оны Боб Доул жеңіп алды. Доул Нью-Гэмпшир штатындағы сауалнамаларда да алдыңғы орында болды, бірақ Буштың жарнамалық науқанына қарсы тиімді шабуыл жасай алмағандықтан алғашқы сайлауда жеңіліске ұшырады. Бұш одан кейін президенттік номинацияны алуда қиындыққа тап болмады. Гари Харт 1984 жылы Демократиялық партияның президенттікке үміткері ретінде бұрынғы вице-президент Уолтер Мондейлді ұсынған кезде, бастапқыда маңызды үміткер деп есептелмеді. Алайда Харт Айова штатында лайықты нәтиже көрсетті, содан кейін Нью-Гэмпширде Мондейлді таң қалдырды, ол Харт науқанды бірнеше ай бұрын бастаған болатын. Бұл ұзаққа созылған алғашқы шайқасқа әкелді, нәтижесінде Мондейл Супер Сейсенбі III-ден кейін номинацияны жеңіп алды. Пэт Бьюкененнің 1992 жылы екінші орынға ие болуы және 1996 жылы Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауында жеңіске жетуі болашақ Республикашыл партиясының президенттікке үміткерлерінің әлсіздігімен сәйкес келді, ол Джордж Буш және сенатор Боб Доул болды; Буш пен Доул кейін жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. 1992 жылы Нью-Гэмпшир штатында күткеннен жақсы екінші орынға ие болған губернатор Билл Клинтон өзінің сайлауалды кампаниясын құтқарып, Демократиялық партияның президенттікке кандидатурасын жеңіп, 43% көпшілік дауыспен президент болып сайланды. Сенатор Джон Маккейн 2000 жылы Нью-Гэмпшир штатындағы Республикашыл партияның алғашқы сайлауында Джордж Бушты жеңіп шықты, Буштың алдыңғы қатардағы науқаны басқа мүмкін үміткерлер, мысалы Элизабет Доул мен Дэн Куэйл сайлауға қатыспағаннан кейін күшті қарсылық күтпеген еді. Маккейндік жаңа инерция Оңтүстік Каролина штатындағы алғашқы сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін аяқталды (төменде қараңыз), және ол Мичиган мен Аризона штатында жеңіске жеткенімен, оның науқаны Супер Сейсенбіде аяқталды. 2004 жылғы алғашқы сайлауларда бұрынғы айларда науқаны нашарлаған Джон Керри Демократиялық партияның Айова штатындағы кокусын жеңіп алды, ал Джон Эдвардс күтпеген жерден екінші орынға ие болды, бұл Говард Дин мен Ричард Гефардттан (соңғы екеуі дауыс беруге дейінгі апталарда бір-біріне қарсы шабуылдар жасаған) басым болды. Гефардт дереу науқанын тоқтатты, ал Диндік жеңіліске ұшырағаннан кейінгі сөйлеуіне теріс назар аударды. Керри Нью-Гэмпширде Диндік бастапқы артықшылығын жеңіп, одан кейін Демократиялық партияның президенттік номинациясын жеңіп алды. 2008 жылы Демократиялық партияның президенттікке үміткері Хиллари Клинтон, науқаны Айова штатында жеңіске жетуге бағытталған, күтпеген жерден сол кокуста жеңіске жеткен Барак Обама мен Джон Эдвардстың артында үшінші орынды иеленді. Клинтон содан кейін Нью-Гэмпширде Обама алдында болған сауалнамаларда жеңіске жетті. Обама мен Клинтон кейінгі алғашқы сайлаулардың көп бөлігінде шамамен тең болғанымен, Обаманың жақсы ұйымдастырылуы және кокус жеңістері Демократиялық партияның номинациясын жеңіп алуына ықпал етті. 2008 жылы Джон Маккейн 2007 жылы Республикашыл партиясының үміткерлері арасында қиындыққа тап болғаннан кейін Айова штатына бармауға және Нью-Гэмпширге назар аударуға (ол 2000 жылы күтпеген жерден жеңіске жеткен алғашқы сайлау) шешім қабылдады. Маккейндік жеңіс оның президенттік науқанын жаңартып, оны Республикашыл партияның үміткері етті. 2007 жылы сауалнамаларда жетекшілік еткен Руди Джулиани мен Митт Ромни Айова мен Нью-Гэмпширде күткендей өнер көрсетпеді. 2012 жылы Митт Ромни Айова штатының кокусын жеңіп алған алғашқы Республикашыл партиясының үміткері деп хабарланды (бірақ Рик Санторумнан 8 дауысқа ғана басымдық танытты), сондай-ақ Нью-Гэмпшир штатының алғашқы сайлауында жеңіске жетті. Алайда, Айова штатының партиясы кокус өткізілгеннен кейін 16 күннен кейін Санторум Ромниден 34 дауысқа басым екенін хабарлады, бірақ содан кейін Ромни Нью-Гэмпширде үлкен артықшылықпен жеңіске жетті.

Невада штаты

2008 жылы Невадаға ресми түрде "Батыстағы алғашқы" мәртебесі берілді, бұл Батыстың маңыздылығының өсуін және Неваданың сайлаудағы белгілі бір көрсеткіш ретіндегі орнын көрсетеді. Американың ұлтаралық құрамының әртүрлілігінің артуы, қалалануы және географиялық қайта бөлінуі саяси көшбасшыларды Айова мен Нью-Гэмпширдің елдің қалған бөлігін толыққанды көрсетпейтініне көз жеткізді. 2004 жылғы сайлаудан кейін сенаттағы көпшілік көшбасшысы Гарри Рид Неваданы идеалды американдық шағын модель ретінде насистеуді бастады. 2012 жылдан бері Невада штатындағы ішкі сайлаулар Айова мен Нью-Гэмпширден кейін үшінші кезең болып табылады.

Оңтүстік Каролина

Оңтүстік Каролина әдетте "Оңтүстіктегі бірінші" деп аталады. Республикашылдар үшін бұл президенттік үміткерлердің ішінде белгілі кандидаттар мен көшбасшыларды қорғауға арналған "қорғау қабырғасы" саналады, Айова және Нью-Гэмпширде жақсы нәтижелер көрсеткен қарсы кандидаттардың күш алуын тоқтату мақсатында құрылған. 1980 жылы құрылғаннан бастап 2008 жылғы сайлауға дейін Оңтүстік Каролинадағы республикалық президенттік праймериздің жеңімпазы номинацияны жеңіп алды. 2012 жылғы республикалық праймеризде Ньют Гингрич бастапқыда алғашқы штаттарда нашар өнер көрсетті, бірақ содан кейін Оңтүстік Каролинада көшбасшы Митт Ромниге қарсы күтпеген жеңіске жетті. Алайда, Флоридада Ромниге шешуші жеңіліске ұшырағаннан кейін Гингричтің үгіт науқаны үшінші орынға түсіп, Рек Санторум Ромниге қарсы қалған басты қарсылас болды. 2020 жылы Оңтүстік Каролинадағы праймеризде жеңіске жету, бұрынғы вице-президент Джо Байденге бірнеше бәсекелестерін жоюға және Супер сейсенбіде ел бойынша күшті жеңістерге қол жеткізуге көмектесті. Байден бұған дейін Айова мен Нью-Гэмпширде қиындықтарға тап болған.

" Супер сейсенбі "

Ақпан немесе наурыз айларындағы сейсенбіде көптеген штаттардың бастауыш сайлаулар мен партиялық жиналыстарды (кокус) өткізуі "Супер сейсенбі" деп аталады. Елдің географиялық және әлеуметтік жағынан алуан түрлі аймақтарындағы штаттарда өткізілетіндіктен, бұл президенттік үміткердің ұлттық деңгейде сайлану мүмкіндігіне жасалған алғашқы сынақ болып саналады. Бастауыш сайлау кестесіндегі кез келген басқа күнге қарағанда "Супер сейсенбіде" көбірек делегаттарды ұтып алуға болады, сондықтан осы күні қоздырылған жеңістер үміткерді әдетте өз партиясының тікелей кандидаттығына жеткізеді.

Алдын ала тиеу және үйлестіру

Бастапқы жүйенің кеңінен қолданылуымен штаттар үміткерлерді іріктеу процесінде өздерінің ықпалын арттыруға тырысты. Олардың бірі – географиялық блоктар құру, бұл кандидаттарды белгілі бір аймақта уақыт өткізуге итермелейді. Вермонт және Массачусетс наурыздың бірінші сейсенбісінде Жаңа Англияда бірлескен праймериз өткізуге тырысты, бірақ Нью-Гэмпшир өзінің дәстүрлі алғашқы праймериз ретіндегі орнын сақтап қалу үшін қатысудан бас тартты. Алғашқы аймақтық праймериз 1988 жылғы 8 наурыздағы Оңтүстік Супер Сейсенбіде болды, онда тоғыз штат үміткердің аймақтық мүдделерді көрсететініне сенеді. Бірақ бұл сәтсіз аяқталды, себебі сегіз ірі үміткердің екеуінен басқасы сол күні кем дегенде бір праймеризде жеңіске жетті. Тағы бір үрдіс – Супер Сейсенбінің және 1990 жылдардың ортасында Калифорния штатының алғашқы сайлауын (кейіннен жойылған) және оның дауыс блогын – елің ең ірісін маусымнан наурызға жылжыту арқылы ертерек сайлау өткізу. Өздерінің елің алғашқы праймеризі ретіндегі дәстүрін сақтау үшін (және оны талап ететін мемлекеттік заңға сәйкес), Нью-Гэмпшир өзінің праймеризін наурыздың басынан қаңтардың басына жылжытты. Штаттар өздерінің ықпалын арттыруға тырысуының және ертерек праймериздерге қатысуының басты себебі – соңғы жылдары жарыстар көбінесе маусымда бастауыш сайлау аяқталғанға дейін шешіліп қойылды. Мысалы, Джон Маккейн 2008 жылғы наурыз айында республикалық партияның президенттік үміткерлігін ресми түрде жеңіп алды, ал сол айда Барак Обама демократтардың алғашқы сайлауында қолдау көрсетілген делегаттар саны бойынша айқын артықшылыққа ие болды. 2012 жылы Обама демократтардың праймеризінде күшті қарсыласқа тап болмады, себебі ол билікте отырудың артықшылығына ие болды (төменде қараңыз), ал Митт Ромни республикалық партияның болжамды үміткері деп жариялану үшін сәуір айының соңына дейін жеткілікті делегаттар жинады. 2012 жылы республикашылар да, демократтар да Флоридадағы праймеризді 31 қаңтарға ауыстырды, бұл бұрынғы сайлау циклдарына қарағанда ертерек болды. Оған жауап ретінде басқа штаттар да 2012 жылға арналған праймериздердің күндерін өзгертті, үлкен ықпал етуді талап ету үшін, басқа штаттарда өзгерістердің тізбегін құрды. Бұл 2008 жылы Невада штаты өзінің кокусын қаңтарға ауыстырған кезде болған оқиғаны қайталады, бұл басқа штаттарды да өздерінің праймериздерін ертерек өткізуге мәжбүр етті. Сенатта көпшілік көшбасшысы және Невада сенаторы Гарри Рид штаттың кокусын қаңтарға ауыстыруды ынталандырды, Неваданың Американың мінсіз шағылысы болатынын айтты: оның батыс орналасуы, азшылық халқының көп болуы және күшті еңбекшілер тобы Айова мен Нью-Гэмпширге қарағанда елдің толық бейнесін көрсетеді. Содан кейін екі партия да 2016 жылға қатысты қатаң уақыт ережелерін қабылдады: праймериздер мен кокус басталуы 1 ақпанға дейін шектелді; тек Айова, Нью-Гэмпшир, Оңтүстік Каролина және Невада ғана ақпан айындағы жарыстарға құқылы.

Алдыңғы жүктеу және сығылу

Мемлекеттер номинация процесінде үлкен ықпал ету үшін ертерек праймериздерге таласады, себебі алғашқы праймериздер елге сигнал ретінде әрекет ете алады, қай кандидаттардың танымал екенін көрсетеді және ерте жетістіске жеткендерге «ардагер әсерінің» (bandwagon effect) артықшылығын береді. Сондай-ақ, кандидаттар номинация қабылданғаннан кейін болатын праймериздерді назарға алмауы мүмкін, сондай-ақ олар саяси жағынан осы штаттарға аз борыштары болады. Нәтижесінде, наурыздан шілдеге дейін созылмай, көптеген праймериздер ақпан және наурыз айларында шектеулі уақыт ішінде өтеді. Ұлттық партия басшылары да праймериздер күнтізбесін қысқартуға мүдделі, өйткені бұл партияға ішкі тартыстардың ықтималдығын азайтуға және жалпы сайлау кампаниясы үшін ресурстарды сақтауға мүмкіндік береді. Бірақ, мұндай праймериз маусымында көптеген праймериздер бір күні өтеді, бұл кандидаттарды уақыттары мен ресурстарын қайда жұмсау керектігін таңдауға мәжбүр етеді. Шындығында, «Супер сейсенбі» Оңтүстіктің ықпалын арттыру үшін мақсатты түрде құрылған. Алайда, штаттар праймериздерді үйлестіруге келісе алмаса, назар көптеген делегаттары бар үлкен штаттарға ауысады, ал кіші штаттар назарсыз қалады. Кандидаттың уақыты шектеулі болғандықтан, жарнама рөлі артады. Сонымен қатар, қысқартылған күнтізбе нашар танымал кандидаттардың ресурстарды жинап, сайлаушылар арасында танымалдығын арттыру мүмкіндігін шектейді, әсіресе есімдері белгілі кандидаттар партиялық құрылымның қаржылық және институционалдық қолдауына ие болған жағдайда. «Детройт Ньюс» газетіндегі мақаласында Теннесси штатының сенаторы Уильям (Билл) Брок алдыңғы қатарға шығару (front loading) туралы былай деді: «Бүгінде көптеген штаттардағы тым көп адамдар біздің негізгі партияларымыздың кандидаттарын сайлауда дауыс беру мүмкіндігіне ие емес. Олар үшін номинациялар олар басталмас бұрын-ақ аяқталады». Демократиялық партияға оның номинация процесін демократиялық емес жолмен жүргізеді деген айыптар тағылды, себебі суперделегаттар көбінесе президенттік жарыста олардың пікірлері ескерілмей сайланады және сайлаушылар таңдаған кандидатты қолдауға міндетті емес.

Мүшелік артықшылығы

Қайта сайлауға түсетін президент әдетте өз партиясының праймеризінде оппозицияға тап болмайды, әсіресе ол әлі де танымал болса. Мысалы, президенттер Рональд Рейган, Билл Клинтон, Джордж Буш, Барак Обама және Дональд Трамп үшін олардың кандидаттыққа ұсынылу жолы оқиғасыз болды және жарыстар тек формалды рәсімге айналды. Нақты бәсекелестік болмағандықтан, президенттің партиясы ақша үнемдеу және президенттің кандидатурасына біртұтас қолдау көрсету үшін бірнеше штаттық праймериздерді/кокус өткізуден бас тартуы мүмкін. Сонымен қатар, 1976 жылдан бері Джеральд Фордтан кейін ешбір қазіргі президент праймериз дебаттарына қатыспаған. Елеулі сынға алу сирек кездеседі, бірақ көбінесе күздегі жалпы сайлауда жеңіске жете алмаудың алғышарты болады. 1976 жылғы Республикалық партияның праймеризінде Калифорнияның бұрынғы губернаторы Рейган қазіргі президент Джеральд Фордқа қарсы 23 штатты жеңіп алды; Форд кейін президенттік сайлауда Джимми Картерге жеңілді. 1980 жылғы Демократиялық партияның праймеризінде сенатор Тед Кеннеди Картерге қарсы тұрғанда 12 штатты жеңіп алды; Рейган кейін күзде Картерді жеңді. Пат Бьюкенен 1992 жылғы Республикалық партияның праймеризінде Джордж Бушқа қарсы наразылық дауысының айтарлық пайызын жинады, бірақ тек бірнеше делегат алды; Буш та кейіннен жалпы сайлауда Клинтонға жеңілді.

Реформа ұсыныстары

Бастапқы сайлау жүйесін реформалау бойынша бірнеше ұсыныс бар. Кейбіреулер жалпыұлттық бастапқы сайлауды бір күні өткізуді ұсынады. Ал басқалары үміткерлердің барлық штаттарда бірдей уақытта үгіт-насихат жүргізуі, үгімдерде ең көп қаржы жинаған үміткерлердің үстемдік тануы мәселесін одан бетер күшейтетінін көрсетеді. Келесі ұсыныстар бастапқы сайлау жүйесін бұрынғыдан бейіштелген кестеге қайтаруға бағытталған, сондай-ақ кіру бағасын төмендету арқылы қаржылық мүмкіндігі шектеулі үміткерлерге көмектесуді көздейді.

Калифорниялық жоспар (Америкалық жоспар)

Реформалардың бірі – кезеңдік кездейсоқ президенттік іріктеу жүйесі, оның нұсқалары «Америка жоспары» немесе «Калифорния жоспары» деп аталады. Бұл жоспар кішкентай іріктеулерден басталып, 10 қадаммен үлкендерге қарай біртіндеп өтеді, штаттар кездейсоқ түрде таңдалады. Мақсаты – бастапқы іріктеулердің азы, әдетте кіші штаттарда, халықтық науқандарға ерте жетістіктерге қол жеткізіп, дем алуға мүмкіндік беру. Дегенмен, штаттар кездейсоқ таңдалғандықтан, саяхат шығындары әлі де жоғары болуы мүмкін.

Делавэр жоспары (Төрт еселенген айналма жоспар)

Республикалық Ұлттық Комитет құрған комиссия 2000 жылы Делавэр жоспарын ұсынды. Бұл жоспар штаттарды өлшемдері бойынша төрт топқа бөліп, ең кішкентай штаттардың алғашқы сайлауларын, содан кейін одан кішкентайрақ штаттардың сайлауларын өткізуді көздеген. Бірақ, халық саны көп штаттар бұл жоспарға қарсы шықты, себебі олардың сайлаулары маусым соңында өтетін болар еді. Сынға ұшыратқан тағы бір мәселе – штаттардың кең географиялық аумағы, ол жоғары саяхат шығындарын тудыратын еді. Делавэр жоспары 2000 жылғы Республикалық Ұлттық Конвенцияда дауысқа салынып, қабылданбады.

Аймақтық біріншілік жүйе

Мемлекеттік хатшылардың ұлттық қауымдастығы елді төрт аймаққа: Батыс, Орта Батыс, Оңтүстік және Солтүстік-Шығыс аймақтарына бөліп, айналмалы өңірлік алғашқы сайлау жүйесін қолдады. Делавэр жоспары мен Америка жоспарынан өзгеше, Айналмалы өңірлік алғашқы сайлау жүйесі, алғашқы сайлау топтарын біріктіріп, жақын орналасқан аймақтармен шектеу арқылы науқан шығындарын төмендетуге бағытталған. Автор және саясаттанушы Ларри Дж. Сабато да осы жоспарды қолдайды, бірақ оның ұсынысы бойынша аймақтық алғашқы сайлаулардың реті әр президенттік сайлау жылының 1 қаңтарында лотерея арқылы анықталады, айналмалы кезектілік бойынша емес. Сонымен қатар, оның жоспары Айова және Нью-Гэмпшир сияқты халық саны аз штаттарға бірінші аймақтан бұрын алғашқы сайлауларын өткізуге рұқсат береді. Өңірлік жоспарға қатысты сын-ескертпелердің арасында – басқа жоспарлармен салыстырғанда жоғары қатысу шығындары (бірінші өңірлік сайлауда елдің 1/4 бөлігі дауыс береді), сондай-ақ, кейбір өңірлердің (Оңтүстік немесе Солтүстік-Шығыс) саяси бағытталғандығының үміткерді іріктеуге артық әсер етуі бар.

Өңіраралық негізгі жоспар

Өңіраралық бастапқы жоспарда ел географиялық аймақтарға бөлінеді. Наурыз бен маусым аралығындағы әр бастапқы сайлау күнінде алты аймақтың әрқайсынан бір штат дауыс береді. Әрбір сайлау күнінде түрлі пікірлер білдіріледі. Әр аймақтағы штаттардың реті лотерея арқылы анықталады. 24 жылдық цикл ішінде әрбір штаттың алғашқы сайлау штаттарының қатарына ілесу мүмкіндігі болады. Бұл жоспарға басты сын – саяхат шығындарының тым жоғары болуы: кандидаттар әр кезеңде тиімді үгіт жүргізу үшін елдің барлық бөлігін аралауға мәжбүр болады. Көптеген реформа жоспарларына керісінше, бұл жоспар аз қаржысы бар үміткерлердің кішкентай сайлаулардан үлкендерге қадам басқандағы мүмкіндіктерін төмендетіп жібереді.

Уақытты реттеу

2008 жылғы Республикалық партияның алғашқы сайлауында ертерек сайлау өткізген штаттар ұлттық конвенцияға жіберуге болатын делегаттар санын 50%-ға қысқарту арқылы жазаланды. Бұл идеяны кеңейту уақытты белгілеу деңгейлерін енгізуді көздейді, онда ертерек сайлау өткізген штаттар ұлттық конвенцияға пропорционалды түрде аз делегат жібереді, ал күткен штаттар пропорционалды түрде көп делегат алады. Мысалы, партия 1 наурызға дейін сайлау өткізуге 40% делегат жіберуге рұқсат берді; наурыз айында – 60%; сәуір айында – 80%; мамыр айында – 100%; маусым айында – 120%. Мұндай жоспардың салдары – әр айдың басында сайлаулардың шоғырлануы болар еді. Бұл штаттарға өздерінің сайлау уақытын анықтау мүмкіндігін беріп, оларды кейінірек сайлау өткізуге ынталандыруға бағытталған. Алайда, уақытты реттеу әдісінің кемшілігі – ол аймақтық жоспарлар сияқты саяхат уақытын қысқартпайды, бірақ аймақтық штаттардың топтасып, бұрынғыдай бір үлкен сайлау өткізуіне мүмкіндік береді. Бірақ іс жүзінде, бұл уақыт деңгейі жүйесі 2008 және 2012 жылдары штаттардың сайлау күнін өзгертуіне кедергі келтірмеді. Мысалы, 2012 жылғы Республикалық партияның алғашқы сайлауында Флорида және басқа бірнеше штат жазаланған делегаттарға қарамастан, сайлау күнін ертерекке жылжытты. Содан кейін екі партия да 2016 жылы уақытты белгілеу ережелерін бұзғаны үшін ауыр жазалар енгізді. Республикашылдар үшін, уақытты белгілеу ережелерін бұзған және 30-дан астам делегаты бар штаттар барлық делегаттарынан, тоғыз делегатты қоспағанда, айырылады; 30-дан аз делегаты бар штаттардың саны алтыға дейін азаяды. Демократтар үшін, бұл ережелерді бұзған штаттар уәделенген делегаттарының жартысымен және уәделенбеген делегаттарының барлығымен жазаланады.

Анықтамалар және қосымша оқу

Бреретон Чарльз. Бірінші орында: Нью-Гэмпшир және Президенттік біріншілік сайлауы. Портсмут, НХ: Питер Э. Рэндалл баспасы, 1987. Коуэн, Джеффри. Халық билік етсін: Теодор Рузвельт және президенттік біріншілік сайлауының тууы (WW Norton, 2016) 1912 жылғы оқиғалар бойынша. Еремия, Ральф. "АҚШ-тағы алғашқы сайлаулар: Республикалық принциптер мен демократия арасында". Топос. Философия және мәдени зерттеулер журналы, 1/2021, 55–72 беттер. Кендалл, Кэтлин Е. Президенттік біріншілік сайлауларындағы коммуникация: Кандидаттар және БАҚ, 1912–2000 (2000). Хью, Грегг. "Ұлттағы бірінші президенттік біріншілік сайлауы", Нью-Гэмпшир штатының Бас Ассамблеясының нұсқаулығы, (Мемлекеттік департамент) №55, 1997. Палмер, Нилл А. Нью-Гэмпширдің біріншілік сайлауы және американдық сайлау процесі (1997). "Рид, еңбекшілер Невада штатына демократтарға көмектесті", Arizona Daily Star, 24 шілде, 2006. Сабото, Ларри. Саясат: Американың жоғалған конституциялық байланысы, Вирджиния тоқсандық шолуы, 2006 жылғы жаз, 149–61. Скала, Данте Дж. Дауылды ауа-райы: Нью-Гэмпширдің біріншілік сайлауы және президенттік саясат (2003). Уэр, Алан. Американдық тікелей біріншілік сайлау: Партия институционализациясы және трансформациясы (2002), британдық перспектива.