1913 жылғы Грек-Осман шайқасы: Бизани шайқасы

Кіріспе

1913 жылы Бірінші Балқан соғысы кезінде грек және Осман әскерлері арасындағы шайқас.

Бизани шайқасы (Μάχη του Μπιζανίου, Máchi tou Bizaníou; Bizani Muharebesi) 1913 жылдың 4-6 наурызында Эпирде өтті [ескі стиль бойынша 19-21 ақпан 1913 жыл]. Бұл шайқас Бірінші Балқан соғысының соңғы кезеңдерінде грек және Осман күштері арасында болды, және аймақтың ең ірі қаласы Иоаннинаға қарайтын Бизани бекіністері үшін күрес жүрді. Соғыс басталғанда, Эпир майданындағы грек армиясы неміс жасаған Бизанидегі қорғаныс позицияларына қарсы шабуылға түсу үшін жеткілікті күшке ие болмады. Бірақ Македониядағы науқан аяқталғаннан кейін көптеген грек әскерлері Эпирге қайта орналастырылды, онда тақ мұрагері Константин бастапқы басшылықты өз қолына алды. Одан кейін болған шайқаста Османдықтардың позициялары бұзылып, Иоаннина алынды. Сандық артықшылығы болғанына қарамастан, бұл грек жеңісіне шешуші фактор болмады. Керісінше, гректердің "нақты операциялық жоспарлауы" маңызды болды, себебі ол оларға үйлесімді және тиімді шабуылды жүзеге асыруға көмектесті, бұл Осман күштеріне қарсы әрекет етуге уақыт қалдырмады. Сонымен қатар, Османдық позицияларын бомбалау сол кезге дейін әлем тарихындағы ең ауыр бомбалау болып есептеледі.

Өмірбаян

Грекияның негізгі соғыс күштері бастапқыда Македонияға бағытталғандықтан, Эпир майданында 1912 жылдың қазан айында жаулық әрекеттер басталғанда грек армиясы Османдық Яния корпусынан сандар жағынан кем болды. Алайда, Грибовода Осман әміршісі Эсад-пашаның алғашқы шабуылын тоқтатқаннан кейін гректер Превезаны (21 қазанда) азат етіп, Иоаннина бағытында солтүстікке жылжып, Пент Пигадияда (Бешпинар) Османдық шабуылды тойтарып тастады. 5 қарашада Корфудан келген шағын күш жағаға қонды және Химараның жағалау аймағын айтарлықтай қарсылықсыз басып алды, ал 20 желтоқсанда грек әскерлері Эпирдегі өз позицияларын нығайтып, Иоаннинаның солтүстігіндегі Корчаға кірді, осылайша қаланың соңғы жабдықтау жолын кесіп, солтүстік-шығыс жағынан қауіп төндірді.

Кіріспе

Иоаннинаның оңтүстігіндегі жер қорғануға өте қолайлы болды. Сонымен қатар, Осман әскерлері өздерінің позицияларын тұрақты бекіністермен нығайтты, олар неміс генералы Рудигер фон дер Гольцтың басшылығымен салынған. Оларда бетонды артиллерия орналасқан жерлер, бункерлер, траншеялар, тікенді сым, іздеу шамдары және пулемет орындары болды. Иоаннина бекініс аймағына екі ірі бекініс – Бизани және Кастрица кірді, олар оңтүстік бағыттан негізгі жолдарды қорғады, сонымен қатар қаланың төңірегіндегі бес кішірек бекініс батыс және солтүстік-батыс бағыттарды қамтиды. Форттар жақсы жарақталған артиллериямен, барлығы 102 дана (олардың көп бөлігі 87 мм) қамтамасыз етілді. 1912 жылдың желтоқсанына қарай екі тарап та күшейтілді: Османдықтар Монастыр шайқасынан кейін шегінген Вардар армиясының бір бөлігін алды, осылайша олардың күштері шамамен 35 000-ға жетті, ал гректер Македониядан 2-дивизияны және бірнеше ерікті полктерді жеткізіп, жалпы саны 25 000 адамды құрады. Гректер 14 желтоқсанда бекініс аймағына алғашқы шабуыл жасады. Османдықтар 22 желтоқсанға дейін жалғасқан бірнеше әрекеттер арқылы оны тойтаруға қол жеткізді, тіпті кейбір жерлерді басып алды, бірақ олардың қатары 26 000 адамға дейін азайды, көптеген жандар қаза тапты. Македониядағы операциялар аяқталғаннан кейін гректердің назары Эпирге ауды. Үш дивизия театрға жеткізілді, грек әскерлерінің жалпы саны шамамен 40 000-ға жетті, сонымен қатар 80 артиллериялық құрал (оның ішінде 12 ауыр 105 мм және 155 мм гаубицасы) және алты ұшақ болды. Екінші жағынан, Македония майданынан шегінген Осман әскерлерінің қосымша күштері қорғаушыларды нығайтты. Осы кезеңде қоршау белсенді түрде жалғасты, артиллериялық қақтығыстар, албандықтардың грек әскерлеріне жабдықталған жолдарға жасаған шабуылдары, грек ұшақтарының қалаға барлау және бомбалау миссиялары жүргізілді. Сонымен қатар, қыстың ауыр жағдайлары екі тараптың да моральдық жағдайына әсер етті. Грек Эпир майданының қолбасшысы генерал Константинос Сапунцакис 20 қаңтарда жаңа фронталдық шабуылға көшті. Ол қорғаушыларды Бизани бекінісіне кері итеруге мүмкіндік берді, бірақ жоғары шығын және нашарлаған ауа райы бірнеше күннен кейін операцияны тоқтатуға әкелді. Дайындық кезінде жергілікті әйелдерден құралған қосымша бөлімше, Грек армиясының сол қанатын Парамифияда орналасқан Османдық топтарының күйреуіне қарсы қорғады. Сонымен қатар, жергілікті әйелдердің топтары грек жағына түрлі жолдармен көмектесті, әсіресе қару-жарақ, азық-түлік, киім және басқа да маңызды жабдықтарды тасымалдау арқылы. Кейбір жағдайларда әйелдер Османдық әскерлеріне қарсы қарулы қақтығыстарға да қатысты, олардың кейбіреулері майдан даласында ерекше көзге түсті, мысалы Мария Настули капитан шеніне жетті.

The terrain south of Ioannina provided excellent defensive ground. Moreover, the Ottoman forces further reinforced their positions with permanent fortifications, constructed under the direction of the German General Rüdiger von der Goltz. These were equipped with concrete artillery emplacements, bunkers, trenches, barbed wire, searchlights and machine gun positions. The Ioannina fortress area included two major fortresses, those of Bizani and Kastritsa, guarding the main southern approaches, along with five smaller forts in a ring around the city, covering the western and northwestern approaches. The forts were well supplied with artillery, totaling some 102 pieces (most of them 87 mm). By December 1912, both sides were reinforced: the Ottomans received part of the Vardar Army, retreating after the Battle of Monastir, bringing their forces up to some 35,000, while the Greeks also brought up the 2nd Division from Macedonia and a number of volunteer regiments, for a total of 25,000 men. The Greeks launched a first attack on the fortress area on December 14. The Ottomans succeeded in repelling it in a series of actions that lasted until December 22, and even gained some ground, albeit at the cost of high casualties which depleted their numbers to some 26,000 men. With operations in Macedonia completed, the Greek High Command now turned its attention to Epirus. Three divisions were transferred to the theater, raising the total of Greek troops to ca. 40,000, along with 80 artillery pieces (amongst which 12 heavy 105 mm and 155 mm guns) and six aircraft. On the other hand, an additional number of Ottoman soldiers, who were retreating from the Macedonian front, reinforced the defenders. Throughout the period, the siege continued actively, with artillery duels, attacks by Albanian irregulars on Greek supply lines, and reconnaissance and bombing missions on the city by the Greek airplanes. At the same time, the hardships of the winter affected the morale of both sides. The Greek Epirus front commander, General Konstantinos Sapountzakis, launched a new frontal attack on January 20. Although it gained ground, pushing the defenders back into the fort of Bizani, the high casualty rate and the worsening weather resulted in the operation being suspended a few days later. During the preparations, a mixed unit that included local women protected the left flank of the Hellenic Army, against a possible attack by Ottoman groups that were stationed in Paramythia. Moreover, groups consisting of local females supported the Greek side in several ways, particularly in the transportation of guns, food, clothes, and other important supplies. On specific occasions women also participated in the armed conflicts against the Ottoman forces, some of them were distinguished in the battlefield, like Maria Nastouli, who reached the rank of captain.

Шайқас

Жаңадан сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Сапунцакис лауазымынан босатылып, оның орнына тәжді ханзада Константин келді. Константин әскерін мұқият жинап, қосымша сарбаздар мен артиллерия жеткізді. Тәжді ханзада жаңа жоспар жасады: оның әскері оңтүстік-шығыстан Бизаниге шабуылдайтын болды, ал негізгі күш-жігер бекініс аймағының оңтүстік-батыс қанатына шоғырландырылатын еді. Грек артиллериясы 4 наурызда дайындық оқ атуын бастады, ол күні бойы жалғасты. Бұл оқ ату кезінде гректер әрбір зеңбіректен шамамен 150 оқ атқан, ал османдықтардың жауап беруі оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты қиын болды. Шабуыл 1913 жылғы 5 наурызда [ескі стиль бойынша 20 ақпан 1913 жыл] басталды, үш грек жаяу әскер дивизиясы – 4-ші, 6-шы және 8-ші жаяу әскер дивизиялары қорғаныс шебінің шығыс және батыс бөліктеріне шабуыл жасады. Сонымен қатар, Метсовон біріккен бригадасы солтүстіктен диверсиялық шабуыл ұйымдастырды. Бірінші грек бөлімдері ауыр артиллерияның қолдауымен таңертең Цука секторындағы қорғаныс шебін бұзып өтті, ал келесі сағаттарда османдық қорғанысы бес жерде жарылды. Нәтижесінде Цукадан Манолиасаға дейінгі османдық әскерлер қоршаудан қашу үшін дереу Иоаннинаға шегінді. Сонымен қатар, әртүрлі бағыттардан жасалған бұл шабуылдардың салдарынан бүкіл қорғаныс шебі күйреу қаупі туды және оның алдыңғы эшелондары кесіліп қалғандықтан, Есад-паша резервтік әскерін кері тартып алып, қорғанысқа қолдануға мәжбүр болды. Сағат 18:00-ге қарай гректердің 1-ші Евзон полкі, майор Иоаннис Велиссариоу басқарған 9-шы батальонмен бірге, Иоаннинаның оңтүстік жақ шетіндегі Агиос Иоаннис ауылына енді. Гректердің алға жылжуының нәтижесінде Бизани және Кастрица бекіністері сағат 16:00-ге дейін тоқтатылып, османдық әскерінің қалған бөлігінен және Иоаннинадағы штабтан оқшауланды. Түн құлай бастағанда бекіністер оқ атуын тоқтатты, ал олардың гарнизондары оларды тастап, гректердің Иоаннина төңірегінде жасаған шашыраңқы қоршаудан қашып құтылуға тырысты. Иоаннинаға қарай шегінуге тырысқанда, османдық әскерлердің көп бөлігі, барлығы 35 офицер мен 935 сарбаз, қаланың оңтүстік жақ шетінде орналасқан грек бөлімдерімен тұтқындалды. Бірнеше османдық бекеттері келесі күні таңертең бас берді, бірақ Бизани мен Кастрица капитуляцияға дейін қарсылық көрсетті. Осы уақытта Есад-паша шайқастың ұтылғанын түсініп, солтүстікке мүмкіндігінше көп сарбаз бен жарақат алғандарды эвакуациялауға тырысты. Гректер алға жылжуын жалғастырғандықтан, ол қаланың шетелдік консулдықтарымен байланысқа шығып, капитуляциялау туралы келіссөздер жүргізуге көмек сұрады. 1913 жылғы 6 наурызда сағат 23:00-де [ескі стиль бойынша 21 ақпан 1913 жыл] ол Иоаннина мен османдық гарнизонының гректерге шартсыз берілуіне келісті. Келесі күні тәжді ханзада Константин басқарған грек әскерлері қаланың тулармен безендірілген көшелерімен шеру жасады. Ал Есад-паша Түркияға келген соң ұлттық батыр ретінде қарсы алынды.

After the renewed failure, Sapountzakis was relieved of his command and replaced by Crown Prince Constantine. Constantine now proceeded to carefully marshal his forces, bringing up more men and artillery. The Crown Prince formulated a new plan, whereby his army would feign an attack on Bizani from the southeast, while the main effort would be actually directed on the fortress area's southwestern flank

The Greek artillery began firing a preparatory bombardment on March 4, continuing through the day. It is estimated that the Greeks fired 150 rounds per gun in this bombardment, while Ottoman counter fire was hampered by lack of ammunition. The assault was launched on 5 March 1913 [O. S. 20 February 1913], with three Greek infantry divisions—the 4th, 6th and 8th Infantry Divisions—thrusting against the eastern and western sectors of the defensive perimeter. At the same time the Metsovon Joint Brigade launched a diversionary attack from the north. The first Greek units, with heavy artillery support, breached the defensive line in Tsouka sector at morning, and during the following hours the Ottoman defenses were broken in five locations. As a result, the defending Ottoman units from Tsouka to Manoliasa retreated immediately to Ioannina in order to avoid encirclement. Moreover, as these breakthroughs from different axes threatened to collapse the entire defensive perimeter and to cut off his front echelons, Esad Pasha was forced to keep his reserve troops back and engage them in a defensive role. By 18h, the Greek 1st Evzone Regiment, together with the 9th Battalion commanded by Major Ioannis Velissariou, entered the village of Agios Ioannis on the southern outskirts of Ioannina. As a consequence of the Greek advance, the fortresses of Bizani and Kastritsa were cut off by 16h and isolated from the rest of the Ottoman army and its headquarters in Ioannina. As night fell, the forts ceased firing, and their garrisons abandoned them, trying to escape through the rather loose Greek encirclement to Ioannina. In their attempt to withdraw towards Ioannina, a significant number of Ottoman troops, totaling 35 officers and 935 soldiers, were captured by the Greek units positioned on the city's southern outskirts. Several Ottoman positions capitulated the next morning, although Bizani and Kastritsa continued to resist until after the surrender. Meanwhile, Esad Pasha realized that the battle was lost, and tried to evacuate as many troops and wounded as he could to the north. As the Greeks pressed their advance however, he contacted the city's foreign consulates to seek help in negotiating a surrender. At 23:00 on 6 March 1913 [O. S. 21 February 1913], he agreed upon the unconditional surrender of Ioannina and the Ottoman garrison to the Greeks. The following day the Greek forces under Crown Prince Constantine were parading through the flag covered streets of the city. On the other hand, Esad Pasha upon arriving in Turkey was welcomed as a national hero.

Әуе соғысы

Грекия күштері операция кезінде негізінен Farman HF және MF екіұшақтарынан тұратын алты ұшақтың шағын тобын пайдаланды. Олар Никополис қаласының жанындағы әуежайды қолданып, бірнеше барлау және бомбалау миссияларын жүзеге асырды, олардың нәтижесі жоғары болды. Ұшқыштардың арасында Димитриос Камперос, Михаэль Мутуссис және Христос Адамидис болды, олар Бизани және Иоаннина аймақтарының үстінен ұшты. Көптеген жағдайларда Осман әскерлері бастапқы шатасудан кейін ұшақтарды мылтықпен атып түсіруге тырысты, бірақ көп сәттілікке жете алмады. Дегенмен, гректер үшін ұшқан орыс ұшқышы Н. де Саккофф, жерден атылған оққа ұшырағаннан кейін, әскери қимылдарда атып түсірілген алғашқы ұшқыш болды. Ол Превезаға жақын жерге құлады, ұшағын жөндеп, базасына қайта ұшты. Иоаннина гректердің бақылауына өткен күні, сонымен қатар қаланың тумасы Адамидис өзінің Farman MF екіұшағын қала әкімшілігінің алаңына қондырды, бұл құмар көрермендердің ыстық қарсы алуына ие болды.

Салдары

Соғыс кезінде 2800 османдық қаза тапты, ал гректер 500 қаза және жараланғандармен салыстырмалы түрде аз шығынға ұшырады. Гректер сондай-ақ 8600 тұтқынды ұстады, ал османдық гарнизонның қалған бөлігі Албанияға шегінуге үлкерді. Гректер 108 артиллериялық құрал мен көптеген жабдықтарды да басып алды. 1913 жылғы 16 наурызда (ескі стиль бойынша 3 наурыз) грек әскері Гирокастер және Дельвина қалаларына кірді, ал келесі күні Тепеленені алды. Соғыс аяқталғанда олар Ион теңізі жағалауындағы Кераун тауларынан (Химарадан жоғары) шығысқа қарай Преспа көліне дейінгі шекараға жетті. Эпир майданындағы сәттілік грек штабына болгарларға қарсы тұруға дайындық үшін әскердің бір бөлігін Салоникаға ауыстыруға мүмкіндік берді. Грек армиясы күшті қарсылыққа тап болғандықтан, тарихшы Ричард Холл Бизани шайқасы мен Иоаннинаның түсуін Бірінші Балқан соғысындағы Грекияның ең үлкен әскери жетістігі деп санайды. Гректердің соңғы шабуылында сандық артықшылық шешуші рөл атқармады. Оның орнына, олардың операцияларын жоспарлауы, османдық тарапқа уақытында қарсы тұру мүмкіндігін бермейтін, жақсы үйлестірілген және тиімді шабуылға әкелді. Иоаннинаның тапсырылуы гректердің оңтүстік Эпир мен Ион теңізі жағалауына бақылауын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ол жаңадан құрылған Албания мемлекетіне берілмеді, ол солтүстіктегі Шкодермен салыстыратын оңтүстік тірегі болуы мүмкін еді (Албанияның Уақытша үкіметіне де қараңыз).