Кіріспе
Солтүстік Эпир (Βόρεια Ήπειρος, Vória Ípiros; ) – батыс Балқандағы тарихи Эпир аймағының қазіргі Албанияның бөлігі болып табылатын аудандарды атау үшін қолданылатын термин. Бұл термин көбінесе гректер тарапынан қолданылады және аймақтағы маңызды грек этникалық азшылығымен байланысты. Сонымен қатар, бұл территорияға қатысты Грекияның иелігінде болған және 1914 жылы жергілікті гректер жаңа құрылған Албания княздығына қосылуға қарсы тәуелсіз мемлекет деп жариялағандықтан, территориялық талаптармен байланысты. Көптеген албандар бұл терминді ирредентистік мағынасы үшін қабылдамайды. Гректер бұл терминді 1913 жылдан бастап қолдана бастады, Балқан соғыстарынан кейін Албания мемлекеті құрылғаннан және көптеген гректер ежелгі заманнан бері Эпирдің грек аймағымен географиялық, тарихи, мәдени және этнологиялық байланыста деп санайтын аумақ оған қосылғаннан кейін. 1914 жылдың көктемінде этникалық гректер Солтүстік Эпирдің Автономиялық Республикасын жариялады, ал Албания үкіметі оны мойындады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол көп ұзамай құлап кетті. Грекия 1914-1916 жылдар аралығында бұл аумақты бақылады және 1916 жылдың наурыз айында оны аннексиялауға тырысты. 1917 жылы грек әскерлері Италия тарапынан осы аумақтан ығыстырылды, ол Албанияның көп бөлігін басып алды. 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы бұл аумақты Грекияға берді, бірақ 1921 жылдың қарашасында Греко-Түрік соғысында Грекия жеңілгеннен кейін ол Албанияның бақылауына қайта оралды. Соғыс аралық кезеңде Албаниядағы грек азшылығының білім беру мәселелеріне байланысты жағдай шиеленісті болып қала берді. Италияның 1940 жылы Албания арқылы Грекияға басып кіргенінен және грек әскерінің сәтті қарсы шабуылынан кейін грек әскері 1941 жылы Германияның Грекияға басып кіргеніне дейін алты айға жуық Солтүстік Эпирді уақытша бақылады. Грек азшылығына репрессивті шаралар қолданылғандықтан (елдің қалған халқымен бірге) салқын соғыс кезеңінде де жағдай шиеленісті болып қала берді. Ходжа режимі грек азшылығын мойындағанмен, бұл мойындау 99 ауылдан тұратын «ресми азшылық аймағына» ғана қатысты, Гимра сияқты маңызды грек қоныстары одан тыс қалды. Ресми азшылық аймағынан тыс тұратын адамдар грек тілінде білім алмады, ол қоғамдық орындарда тыйым салынды. Ходжа режимі сондай-ақ аймақтағы грек халқын көшіру және олардың орнына елдің басқа аймақтарынан албандарды қоныстандыру арқылы аймақтың этникалық құрамын өзгертті. 1980 жылдары Грекия Солтүстік Эпирге қатысты барлық аумақтық талаптарынан бас тартып, екі ел арасындағы ресми соғыс жағдайы тоқтатылды, соның нәтижесінде қарым-қатынас жақсара бастады. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін қарым-қатынас жақсара берді, бірақ ресми азшылық аймағынан тыс грек тілінде білім берудің қолжетімділігі, меншік құқығы және грек азшылығының мүшелеріне қатысты кейде болатын зорлық-зомбылық оқиғаларына байланысты шиеленіс сақталып отыр.
the autonomous state in 1914
Northern Epirus (Βόρεια Ήπειρος, Vória Ípiros; ; ) is a term used to refer to those parts of the historical region of Epirus, in the western Balkans, which today are part of Albania. The term is used mostly by Greeks and is associated with the existence of a substantial ethnic Greek minority in the region. It also has connotations with irredentist political claims on the territory on the grounds that it was held by Greece and in 1914 was declared an independent state by the local Greeks against annexation to the newly founded Albanian principality. The term is typically rejected by most Albanians for its irredentist associations. It started to be used by Greeks in 1913, upon the creation of the Albanian state following the Balkan Wars, and the incorporation into the latter of territory that was regarded by many Greeks as geographically, historically, culturally, and ethnologically connected to the Greek region of Epirus since antiquity. In the spring of 1914, the Autonomous Republic of Northern Epirus was proclaimed by ethnic Greeks in the territory and recognized by the Albanian government, though it proved short lived as Albania collapsed with the onset of World War I. Greece held the area between 1914 and 1916 and unsuccessfully tried to annex it in March 1916. In 1917 Greek forces were driven from the area by Italy, who took over most of Albania. The Paris Peace Conference of 1919 awarded the area to Greece, however the area reverted to Albanian control in November 1921, following Greece's defeat in the Greco Turkish War. During the interwar period, tensions remained high due to the educational issues surrounding the Greek minority in Albania. Following Italy's invasion of Greece from the territory of Albania in 1940 and the successful Greek counterattack, the Greek army briefly held Northern Epirus for a six month period until the German invasion of Greece in 1941. Tensions remained high during the Cold War, as the Greek minority was subjected to repressive measures (along with the rest of the country's population). Although a Greek minority was recognized by the Hoxha regime, this recognition only applied to an "official minority zone" consisting of 99 villages, leaving out important areas of Greek settlement, such as Himara. People outside the official minority zone received no education in the Greek language, which was prohibited in public. The Hoxha regime also diluted the ethnic demographics of the region by relocating Greeks living there and settling in their stead Albanians from other parts of the country. Relations began to improve in the 1980s with Greece's abandonment of any territorial claims over Northern Epirus and the lifting of the official state of war between the two countries. In the post Cold War era relations have continued to improve though tensions remain over the availability of education in the Greek language outside the official minority zone, property rights, and occasional violent incidents targeting members of the Greek minority.
Балқан соғыстары (1912-13 жж.)
Бірінші Балқан соғысының (1912–13) басталуымен және Осман империясының жеңілісінен кейін грек әскері аймаққа енді. Екінші Балқан соғысының соңында қол қойылған Лондон мен Бухарест бейбіт келісімдерінің нәтижесі гректер мен албандардың екеуі үшін де қанағаттандырмас болды, себебі екі халықтың да қоныстары шекараның екі жағында орналасқан еді: Эпирдің оңтүстік бөлігі Грекияға берілді, ал Солтүстік Эпир, бұрыннан грек әскерінің бақылауында болған, жаңа құрылған Албания мемлекетіне қосылды. Дегенмен, албан ұлттық санасының кеш пайда болуы мен тұрақсыздығы және албан діни институттарының жоқтығы салдарынан, әсіресе православиеліктердің арасында Солтүстік Эпирде (албан) мұсылман басшылары басқаратын Албания билігіне адалдық кепілдігі болмады.
Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945)
1939 жылы Албания Италияның протектораты болды және келесі жылы Грекияға қарсы әскери операцияларды жеңілдету үшін пайдаланылды. Италияның 1940 жылғы 28 қазанда бастаған шабуылы грек әскерлерімен тез қайтарылды. Грек әскері, сан және техника жағынан басым күшке ие болғанына қарамастан, қарсы шабуылға өтіп, келесі айда Солтүстік Эпирге енуге қол жеткізді. Осылайша Солтүстік Эпир Остік державалардың алғашқы айқын жеңілісіне ұшырады. Бірақ грек әкімшілігінің алты айлық мерзімінен кейін, 1941 жылдың сәуірінде нацистік Германия Грекияға басып кірді және Грекия капитуляциялады. Грекияның капитуляциясынан кейін Солтүстік Эпир қайтадан Италияның Албания протекторатының құрамына кірді. Көптеген Солтүстік Эпироттар оккупациялық күштерге қарсы күресте қарсылық топтары мен ұйымдарын құрды. 1942 жылы Солтүстік Эпиротты азат ету ұйымы (EAOVI, сондай-ақ MAVI деп те аталады) құрылды. Шамамен 1500 адам солшыл албан Ұлттық азаттық армиясына қосылды, онда олар үш жеке батальон құрды (Танасис Зикос, Пантелис Боцарис, Лефтерис Талиос атымен). Соғыстың соңғы кезеңдерінде албан коммунистері Солтүстік Эпирді Грекиямен біріктіруді көздеген Оңтүстік Эпирдегі азшылық пен EDES-тің оңшыл сарбаздары арасындағы байланысты тоқтатуға қол жеткізді. Соғыс аяқталғаннан кейін және коммунистер Албанияда билікті бағындырғаннан кейін, АҚШ Сенатының резолюциясы аймақты Грек мемлекетіне беруді талап етті, бірақ соғыстан кейінгі халықаралық бейбіт келісімдерге сәйкес ол Албания мемлекетінің құрамында қалды. Осы кезеңде бірқатар гректер мен православиелік албандар Албаниядан қашып, Грекияға қоныстанды.
When the war ended and the communists gained power in Albania, a United States Senate resolution demanded the cession of the region to the Greek state, but according to the following post war international peace treaties it remained part of the Albanian state. During this time, some Greeks and Orthodox Albanians managed to flee Albania and resettle in Greece.
Салқын соғыс кезеңі (1946-1991) - Ходжа режимі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Грекия мен Албания арасындағы қалыпты қарым-қатынастар қайта орнатылмады, екі ел 1987 жылға дейін техникалық тұрғыдан соғыс жағдайында қалды. Бұл, көбінесе, Грекияның Солтүстік Эпирге қатысты аумақтық талаптарымен және грек азшылығының жағдайымен байланысты болды. Осының салдарынан, суық соғыстың көп бөлігінде қарым-қатынастар шиеленісті болып қала берді. Энвер Ходжа 1944 жылдан бастап грек азшылығымен сайлау округін құруға дайын болды, ал азшылықтың бір бөлігі оське қарсы партизандық күреске қатысқан еді. Бір партиялық жүйеде грек азшылығының кейбір мүшелеріне артықшылық беріліп, символдық саясат жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Албания 1921 жылғы Ұлттар Лигасы келісіміне сүйене отырып, азшылық аймағын қалпына келтірді, бірақ үш Химара ауылын және азшылық аймағында грек тіліндегі білім беруді, сондай-ақ Коминтерн саясатына негізделген басқа да құзыреттерді қоспады. Бұл құзыреттер Кеңес Одағындағы сияқты аумақтық құқықтармен байланысты болды және азшылық аймақтарынан тыс жерлерде жеке құқықтар ретінде қолданылмады. Оларды қолдану мәселелері жергілікті саясатқа қатысты, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде коммунистік бөлімшелерге белгілі бір қауымдардың қатысуымен байланысты болды. 1990-1991 жылдары режим құлағаннан кейін грек азшылығына қатысты осы жүйенің қолданылуы туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Албаниядағы гректер, осы кезеңде Грекиядағы славяндық македониялықтар сияқты, Балқан елдеріндегі басқа азшылықтардан өзгеше, грек тілінде білім алуға, сондай-ақ грек тілінде жариялау мен хабар таратуға құқығы бар ресми танылған азшылық болды. Дегенмен, азшылық аймақтарынан тыс жерлерде, мысалы, Химарада грек тілін қолдануға тыйым салынды, көптеген грек есімдері мен жер-су атаулары албан тіліне ауыстырылды. 1960 жылдардың басында кеңес-югослав жақындасуы және Грекияның Солтүстік Эпирді аннексиялау мүмкіндігі Албанияның Кеңес Одағымен араздыққа түсуіне және Қытайға бет бұруына ықпал етті. 1967 жылы елдегі барлық діни ғибадат орындары жабылып, бүкіл елде діни құлшылық түрлеріне тыйым салынды, Солтүстік Эпирде православиелік христиан халқының бар екендігі ресми түрде жоққа шығарылды. Бұл шаралар эпирот азшылығы үшін ерекше қатал болды, өйткені олардың діні мәдениеттерімен тығыз байланысты болды. Атеизм науқаны аясында грек азшылығына шіркеулерді жабу және бұзу, діни кітаптарды өртеу, адам құқықтарын кеңінен бұзу сияқты ауқымды қуғын-сүргін көрсетілді. Оңтүстік Албаниядағы шамамен 630 православие шіркеуі жабылды немесе басқа мақсаттарға пайдаланылды. 1975 жылы "шетелдік" немесе діни жеке және жер-су атауларына тыйым салынды және оларды өзгерту қажет болды. Режим грек азшылық аймақтарына албандық қоныс аударушыларды орналастырды, сонымен бірге көптеген гректерді Солтүстік және Орталық Албанияға көшіруге мәжбүр етті, бұл этникалық гректердің пікірінше, Солтүстік Эпирдің демографиялық құрамын өзгерту әрекеті болды. "Азшылық аймақтарында" режим албандықтар қоныстанған жаңа ауылдар құрды немесе бұрын гректер мекендеген ауылдарға албандық отбасыларды орналастырды. Аралас ауылдарда грек тұрғындарының азшылық құқықтары шектелді. Қоныс аударушылар көбінесе әскери немесе әкімшілік қызметкерлер мен олардың отбасылары болды және режим саясатын жүзеге асырушылар ретінде әрекет етті. Мұндай саясаттың мысалы – гректер тұратын Химара қаласына 300 албан отбасын қоныстандыру және Саранда маңында 3000 шама албаннан тұратын Гьашта жаңа қонысын құру болды. Қоныс аударушыларға жер берілді, нәтижесінде осы аймақтардың демографиялық құрамы өзгерді. Қарым-қатынасты жақсартуға алғашқы нақты әрекетті Грекия 1980 жылдары Андреас Папандреу үкіметі кезінде жасады. 1984 жылы Эпирде сөйлеген сөзінде Папандреу 1975 жылғы Хельсинки қорытынды актісінде белгіленгендей, Грекия қол қойған Еуропа шекараларының бұзылмауы грек-албан шекарасына да қатысты деп мәлімдеді. Ең маңызды өзгеріс 1987 жылдың 28 тамызында Грекия үкіметі 1940 жылдың қарашасынан бері жарияланған соғыс жағдайын жойған кезде болды. Сонымен қатар, Папандреу "Албаниядағы гректердің өмір сүру жағдайының аянышты" екеніне өкініш білдірді. Албания Грекиямен сауда қатынастарына тәуелді бола бастаған сайын, грек халқының жағдайы жақсара бастады, бірақ Албания Халық Республикасының құлауы (1990) кезінде кемсітушілік тәжірибелер сақталды. Коммунистік режим жылдары Оңтүстік Албаниядағы гректерді қолдайтын партиялардың сепаратистік ұмтылыстары болған жоқ, бірақ 1991 жылы режим құлағаннан кейін қайта жанданды. Албан үкіметі Албаниядағы православиелік шіркеу басшысы Албанияда тууы керек деген заң жобасын әзірлеген кезде жағдай одан да шиеленісті болды, бұл сол кездегі шіркеу басшысы, Албания архиепископы Анастасийді лауазымынан кетіруге әкеп соғар еді. Дегенмен, 1994 жылдың желтоқсанында Грекия Албанияға жақсы ниет білдіру ретінде шектеулі ЕО көмегін беруге бастады, ал Албания "Омония" ісі бойынша екі айыпталушыны босатып, қалған төрт айыпталушының жазасын қысқартты. 1995 жылы қалған айыпталушылар шартты түрде босатылды.
Соңғы жылдары
Соңғы жылдары қарым-қатынастар едәуір жақсарды; Грекия мен Албания 1996 жылғы 21 наурызда Достық, ынтымақтастық, жақсы көршілік және қауіпсіздік туралы келісімге қол қойды. Албания мен Грекия арасындағы қарым-қатынастар соңғы жылдары үлкен жетістіктерге жеткенімен, Албаниядағы грек азшылығы әлі де кемсітушілікке ұшырауда, әсіресе грек тілінде білім беру, азшылықтың меншік құқығы және ұлтшыл экстремистердің азшылыққа қарсы зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысты. 2000 жылы Гимрадағы жергілікті өкімет сайлауы кезінде жағдай шиеленісіп, грек азшылығына қарсы бірнеше жаулық оқиғалар тіркелді, сондай-ақ елдің оңтүстігінде албан ұлтшылдары грек тілінде жазылған жол көрсеткіштерін қиратты. Жақында Аристотель Гумас қаза болғаннан кейін де жағдай ушығу үстінде. 2007 жылы Косовоның тәуелсіздігі жөніндегі халықаралық келіссөздер басталғанда және 2008 жылы Косово тәуелсіздігін жариялағаннан кейін де шиеленіс сақталды. 2014 жылы Албаниядағы әкімшілік-аумақтық реформадан кейін, сондай-ақ 2016 және 2017 жылдары Гимрадағы жергілікті билік органдары 19 грек отбасының үйлерін бұзу туралы шешім қабылдағаннан кейін жағдай қайта шиеленісті.
Демография
Албанияда гректер "ұлттық азшылық" деп есептеледі. Кез келген этникалық азшылықтардың саны туралы сенімді статистика жоқ, ал соңғы ресми санақ (2011 жыл) бойкот пен процедурадағы бұзушылықтарға байланысты кеңінен дау тудырды. Жалпы алғанда, Албания мен Грекия соңғы 20 жылдан бері әртүрлі және көбінесе қарама-қайшы бағалаулар жасап келеді. 1919 жылғы Париж конференциясына грек тарапы ұсынған деректерге сәйкес, грек азшылығының саны 120 000 адамды құрады, бірақ 1948 жылғы ЦРУ есебінде бұл көрсеткіш 35 000-ға дейін төмендеді. 1989 жылғы санақ бойынша коммунистік режим кезінде 58 785 грек тіркелді. Көптеген албан емес дереккөздер Албаниядағы этникалық гректердің санын, Грекияға көшіп кеткендерді қоса алғанда, шамамен 200 000 деп санайды, ал грек дереккөздері Албанияда шамамен 300 000 этникалық грек бар екенін мәлімдейді. Албания мен Грекия гректерді анықтау бойынша әртүрлі көзқарастарға ие болғандықтан, жалпы саны айтарлықтай өзгереді, бұл Албания мен Грекиядағы, сондай-ақ сыртқы агенттіктер, ұйымдар мен көздерден алынған сәйкессіз деректерді түсіндіреді. Грекиядағы албандық гректерді өкілдік ететін қоғамдық ұйымдар 286 000 адамды атады. Сонымен қатар, Миграциялық саясат институты Грецияда 189 000 грек текті албан иммигранттары "этностық туыстар" ретінде тұратынын атап өтті, бұл мәртебе Албанияның грек қауымдастығының мүшелеріне арналған. Алайда, зерттелген аймақ оңтүстік шекарамен шектелген, сондықтан бұл бағалау төмен деп есептеледі. Бұл анықтама бойынша, азшылық мәртебесі оңтүстік шекара аймағындағы 99 ауылда тұратын адамдармен шектелді, осылайша грек қоныстарының маңызды шоғырлануы ескерілмей қалды және азшылықтың нақты санынан кішірек көрінді. Грек азшылығының өкілдері Албанияда 400 000 грек тұратынын немесе сол кездегі жалпы халықтың 12% құрайтынын (Албаниядағы тамырлары бар гректердің "Эпироттық лоббиінен") мәлімдеді. 1993 жылы Ян Джеффристің сөзіне сүйенсек, батыстық бағалаулардың көпшілігі азшылықтың санын шамамен 200 000 немесе халықтың ~6% деп бағалаған, бірақ соңғы жылдары көптеген адамдар, мүмкін үштен екісі Грекияға көшіп кеткен. Ұлттар мен халықтар ұйымы грек азшылығының санын шамамен 70 000 адам деп бағалаған. Басқа тәуелсіз дереккөздер Солтүстік Эпирдегі гректердің саны 117 000 (жалпы халықтың шамамен 3,5%) құрайтынын көрсетсе, бұл көрсеткіш 2006 жылғы The World Factbook бағалауымен (шамамен 3%) жақын. Бірақ бір жыл бұрын осы агенттік бұл көрсеткішті 8% деп бағалаған. 2014 жылғы ЦРУ World Factbook бағалауы бойынша грек азшылығы 0,9% құрайды, бұл 2011 жылғы даулы санаққа негізделген. 2003 жылы грек ғалымдары жүргізген зерттеуде грек азшылығының саны шамамен 60 000 деп есептелген. АҚШ Мемлекеттік департаменті Албаниядағы гректер үшін 1,17% көрсеткішін қолданады. Сонымен қатар, Грецияда албан азаматтары болып табылатын 189 000 этникалық грек тұрады. Албаниядағы грек азшылығы Гжирокастер және Саранде аймақтарында, сондай-ақ жағалаудағы Химаре аймағындағы төрт елді мекенде шоғырланған, онда олар жалпы халықтың көп бөлігін құрайды. Грек тілінде сөйлейтін елді мекендер Përmet муниципалитетінде де кездеседі. Кейбір грек тілінде сөйлейтіндер Корче аймағында да орналасқан. Коммунистік кезеңде Албаниядағы гректердің мәжбүрлі және ерікті ішкі көші-қонына байланысты, грек тілінде сөйлейтіндер Përmet және Tepelenë аймақтарында да орналасқан. Солтүстік Эпир деп белгіленген аймақтан тыс жерде Влоре маңында грек тілінде сөйлейтін екі жағалаудағы ауыл бар. Коммунистік кезеңде Албаниядағы гректердің мәжбүрлі және ерікті емес ішкі халық қозғалысына байланысты, грек тілінде сөйлейтіндер Берат, Дуррес, Кавадж, Пекин, Эльбасан және Тирана аймақтарында да таралған. 1990 жылдан кейін, Балқандағы көптеген басқа азшылықтар сияқты, грек халқы да ауқымды көші-қонға байланысты азайды. Алайда, Грекиядағы экономикалық дағдарыстан кейін (2009 жыл) грек азшылығының мүшелері Албанияға оралды.
Most non Albanian sources have placed the number of ethnic Greeks in Albania, including those who have moved to live in Greece, to be approximately 200,000, while Greek sources claim that there are around 300,000 ethnic Greeks in Albania. As Albanians and Greeks hold different views on what constitutes a Greek in Albania, the total number fluctuates greatly which explains the inconsistent totals provided within Albania and Greece and from external agencies, organisations and sources. Community groups representing Albania's Greeks in Greece have given a 286,000 sum. Furthermore, the Migration Policy Institute has noted that 189,000 Albanian immigrants of Greek ancestry live in Greece as 'co ethnics', a title reserved for Albania's Greek community members. However, the area studied was confined to the southern border, and this estimate is considered to be low. Under this definition, minority status was limited to those who lived in 99 villages in the southern border areas, thereby excluding important concentrations of Greek settlement and making the minority seem smaller than it is. Sources from the Greek minority have claimed that there are up to 400,000 Greeks in Albania, or 12% of the total population at the time (from the "Epirot lobby" of Greeks with family roots in Albania). According to Ian Jeffries in 1993, most western estimates of the minority's size put it at around 200,000, or ~6% of the population, though a large number, possibly two thirds, has migrated to Greece in recent years. The Unrepresented Nations and Peoples Organization estimates the Greek minority at approximately 70,000 people. Other independent sources estimate that the number of Greeks in Northern Epirus is 117,000 (about 3.5% of the total population), a figure close to the estimate provided by The World Factbook (2006) (about 3%). But this number was 8% by the same agency a year before. The 2014 CIA World Factbook estimate put the Greek minority at 0.9%, which is based on the disputed 2011 census. A 2003 survey conducted by Greek scholars estimate the size of the Greek minority at around 60.000. The US State Department uses a 1.17% figure for Greeks in Albania. In addition an estimated of 189,000 ethnic Greeks who are Albanian citizens reside in Greece. The Greek minority in Albania is located compactly, within the wider Gjirokastër and Sarandë regions and in four settlements within the coastal Himarë area where they form an overall majority population. Greek speaking settlements are also found within Përmet municipality, near the border. Some Greek speakers are also located within the wider Korçë region. Due to both forced and voluntary internal migration of Greeks within Albania during the communist era, some Greek speakers are also located within the wider Përmet and Tepelenë regions. Outside the area defined as Northern Epirus, two coastal Greek speaking villages exist near Vlorë. While due to forced and non forced internal population movements of Greeks within Albania during the communist era, some Greek speakers are also dispersed within the wider Berat, Durrës, Kavajë, Peqin, Elbasan and Tiranë regions. In the post 1990 period, like many other minorities elsewhere in Balkans, the Greek population has diminished because of heavy migration. However, after the Greek economic crisis (2009), members of the Greek minority returned to Albania.
Қазіргі кездегі мәселелер
Соңғы жылдары зорлық-зомбылық оқиғалары азайғанмен, грек ұлтының азшылығы сайлау округтері, грек тіліндегі білім беру және мүлік құқықтары бойынша үкіметке наразылық білдіріп келеді. Екінші жағынан, азшылық өкілдері үкіметтің коммунистік кезеңдегі "азшылық аймақтарынан" тыс грек этникалық қалаларының болу мүмкіндігін мойындауға құлықсыздығына, грек тілін ресми құжаттарда және грек халқы шоғырланған аймақтардағы қоғамдық жарнамаларда пайдалануға, грек халқының нақты санын анықтауға және мемлекеттік басқару органдарына көбірек гректерді тартуға дайын еместігіне шағымданады.
2011 жылғы санақ бойынша бұзушылықтарға наразылық
2011 жылдың қазан айындағы халық санағы посткоммунистік Албанияда этникалық белгіні алғаш рет қамтыды, бұл грек азшылығының және халықаралық ұйымдардың ұзақ жылдар бойы талап еткен қадағасы еді. Алайда, грек өкілдері бұл процедураны халық санағы заңының 20-бабына сәйкес қабылдамайтындарын мәлімдеді, осы бапты ұлтшыл бағытталған Әділет, интеграция және бірлік партиясы ұсынды және Албания үкіметі бекітті. Осыған сәйкес, туылғандығы туралы куәлігінде көрсетілгеннен өзге нәрсені жариялаған адамға, оның ішінде азшылық статусы тек 99 ауылмен ғана шектелген коммунистік кезеңдегі куәліктерге де 1000 доллар айыппұл салынады. Омоноя бір ауыздан халық санағын бойкоттау туралы шешім қабылдады, себебі ол өзін-өзі анықтаудың негізгі құқығын бұзады. Сонымен қатар, Грекия үкіметі албан әріптесіне шұғыл шаралар қабылдауға шақырды, өйткені осы жағдайда еркін өзін-өзі анықтау құқығы қамтамасыз етілмейді. Омоноя төрағасы Васил Боллано былай деді: "Біз, азшылық өкілдері ретінде, бұл процесті де, оның нәтижесін де мойындамаймыз және мүшелерімізді ағымдағы мәселелерді шешуге емес, оларды ушықтыруға бағытталған санаққа қатысудан бас тартуға шақырамыз". Халық санағының нәтижесінде елдің оңтүстігінде (Гжирокастер, Влоре және Берат округтерінде) 17 622 грек, ал Албанияда жалпы 24 243 грек тұрады. Бұл көрсеткіштерден басқа, осы округтердегі халықтың 17,29%-ы этникалық тегі туралы қосымша сұраққа жауап беруден бас тартты (Албаниядағы жалпы халықтың 13,96%-ына қарағанда). Екінші жағынан, Омоноя этникалық грек азшылығының мүшелерін санау үшін өз халық санағын жүргізді. Барлығы 286 852 адам саналды, бұл ел халқының шамамен 10%-ын құрайды. Халық санағы кезінде олардың жартысы Грецияда тұрақты түрде тұрды, ал 70%-ы жылына кем дегенде үш рет туған жеріне барады.
Посткоммунистік Албаниядағы жер үлестіру және мүлік
1991 жылдан кейін бұрынғы режим кезінде қуылған этникалық гректердің Албанияға оралуы мүмкін болды. Дегенмен, Албанияның қазіргі иелеріне өтемақы төлей алмауына байланысты олардың тартып алынған мүліктерін қайтару әлі де мүмкін емес. Сонымен қатар, православие шіркеуінің мүлігінің толыққанды қайтарылуы да осы себептерге байланысты мүмкін болмай тұр.
Білім
Облыстағы грек білім беруі Осман империясының соңғы кезеңінде (18-19 ғасырлар) гүлденген. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Солтүстік Эпирде (сондай-ақ Эльбасан, Берат, Тиранада) 360 грек тіліндегі мектептер жұмыс істеді, онда 23 000 оқушы білім алды. Осы кезеңде Эпир аймағындағы ароман халқы үшін румын мектептері де болды, бірақ аймақтың Албания мен Грекия арасында бөлінуінен кейін олар біртіндеп жабылды. Сол сияқты, Солтүстік Эпирде келесі онжылдықтарда көптеген грек мектептері жабылып, көптеген аудандарда грек білім беруіне тыйым салынды. Коммунистік режимнен кейінгі кезеңде (1991 жылдан кейін) мектептерді қайта ашу азшылықтың басты мақсаттарының бірі болды. 2005 жылдың сәуір айында Корчада грек-албан тіліндегі мектеп ашылды, ал көп жылдық күш-жігерден кейін 2006 жылдың көктемінде Химара муниципалитетінде жеке грек мектебі ашылды.
Азшылық аймағы
1921–1991 жылдары Албанияда ұлттық азшылықтардың мүшелері мәдени құқықтарын жүзеге асыра алатын азшылық аймақтары болды. Ұлттар Лигасының Албаниядағы азшылықтар мәселесіндегі соңғы шешіміне сәйкес, 1921 жылы Албания аумағында гректер деп танылған көпшілік құраған қауымдастықтар үшін арнайы азшылық аймағы құрылды. Ұлттар Лигасы Гжирокастер-Саранде аймағындағы 99 елді мекенді және Химарадағы (Химаре, Паласэ, Дхерми) 3 ауылды осы азшылық аймағының құрамына енгізді. 1945 жылдан кейін, Албанияның Коммунистік партиясы басқаратын жаңа үкімет бұл азшылық аймағын қайта құрды және Химара жағалауындағы үш ауылды одан шығарды. Гректер ресми түрде танылған ұлттық азшылық ретінде осы қауымдастықтар ішінде тең мәдени және саяси құқықтарға ие болды, бірақ осы құқықтар аумақтық принцип бойынша белгіленгендіктен, азшылық аймағынан тыс жерде көбінесе қолданылмады. Осылайша, азшылық аймағында институционалдық түрде қорғалған грек тіліндегі білім беру және басқа да құқықтар осы аймақтың шегінен тыс жерде болмады және географиялық шектеулерге тап болды. 1991 жылдан кейін, бұрын тек азшылық аймағына ғана тән құқықтар біртіндеп аумақтық шектеусіз, Албанияның барлық аумағында қолданыла бастады. Осыған сәйкес, Ұлттық азшылықтарды қорғау туралы заңда (2017) азшылықтардың тілдік және мәдени құқықтарын «Албанияның бүкіл аумағында» жүзеге асыруға болатыны нақты көрсетілген. Білім алу құқығы (мемлекеттік мекемелермен қаржыландырылады) және жергілікті басқаруда албан тілінен өзге тілді қолдану құқығы жартылай аумақтық сипатта анықталады және аймақ халқының кемінде 20% азшылық қауымдастығына жатуы және осындай құқықтарды пайдалану туралы өтініш беруі шарт.
Оқиғалар
1994 жылдың сәуірінде Албания Грекия-Албания шекарасына жақын жердегі әскери лагерьке белгісіз біреулер шабуыл жасағанын (Пешкэпи оқиғасы) хабарлады, нәтижесінде екі сарбаз қаза тапты. Шабуылға MAVI (Солтүстік Эпир Азат ету фронты) жауапкершілікті өз мойнына алды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында ресми түрде таратылған болатын. Бұл оқиға албан-грек қарым-қатынастарындағы қарым-қатынастардағы күрделі дағдарысқа әкелді. Кейінірек грек полициясының деректері бұл мәлімдемелерді негізсіз деп жоққа шығарды. Албания полициясының мәліметінше, оның өліміне соқтырған оқиғалар ауаға оқ атқаннан кейін полиция машиналары жақындаған кезде басталды.