Кіріспе

Крит жандармериясы (Κρητική Χωροφυλακή) – Крит аралы 19 ғасырдың соңында Осман билігінен тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған Крит мемлекетінің жандармерия күштері. Кейіннен ол 1916 жылы Константин патшаның үкіметін құлатқан төңкерісте, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы Крит шайқасында және одан кейінгі грек қарсылық қозғалысында маңызды рөл атқарды.

Криттегі полиция автономиядан бұрын

XIX ғасырдың екінші жартысында христиан криттіктер Осман билігіне қарсы он жыл сайын көтеріліс шығарып тұрды. 1878 жылы Халепа шарты бойынша сұлтан Абдул Хамид II болашақта Критің жергілікті криттіктер, христиандар мен мұсылмандар қауқаптайтынын мәлімдеді. Келісімде жаңа жандармерия құрылып, тек криттіктерден ғана сақталатыны айтылды. Алайда, 1889 жылы аралда заң-тәртіп бұзылып, сұлтанға көптеген әскерлерді аралға енгізіп, Халепа шартындағы міндеттемелерді елемеуге мүмкіндік берді, бірақ ол одан ресми түрде бас тартқан жоқ. Сұлтан полковник Тахсинды Криттегі полиция бастығы етіп тағайындады, оның басқаруында Македониядан алынған жүз екі жүз адамдық құрам болды. 1896 жылы Критте тағы да заң-тәртіп бұзылып, Осман билігіне қарсы соңғы христиан көтерілісі болды. Сыртқы державалардың қысымымен Абдул Хамид британдық майор Бордың басшылығымен жүз констебльдік жасақ құруға келісті. Бұл жасақ 1899 жылдың ақпанына дейін аралда болды және олардың саны аралдың проблемаларына пропорционал болмаса да, тиімді күш ретінде танылды. 1898 жылы екі жылға жуық уақыт бойы төзімсіз жағдайларға шыдаған Ираклион қаласының мұсылман халқы британдық әскерге қарсы көтеріліп, он сегіз британдық сарбаз бен бірнеше жүз крит христиандарын өлтірді. Бұл Осман билігінің аралдағы соңғы күніне әкеп соқты, себебі Ұлыбритания мен басқа да ірі державалар түрік билігін 1898 жылдың қараша айының ортасына дейін аралдан шығаруға мәжбүрлеуге тырысты. Грекия королінің екінші ұлы, Грекияның ханзадасы Георгий 1898 жылдың 21 желтоқсанында ірі державалар тағайындаған Жоғары комиссар ретінде Критке келді. Крит енді Осман билігі астында болса да, де-факто тәуелсіздікке ие болды. Ханзада Еуропа тарихындағы халықаралық басқарудың алғашқы мысалдарының бірін алмастырды. 1897 жылдың ақпанында аралдың көп бөлігінде Осман билігі құлағаннан кейін, төрт ірі державаның (Ұлыбритания, Франция, Ресей және Италия) адмиралдарынан құралған комитет аралдың жағалау аймақтары мен оған жақын жерлерін басқарды. Британдықтар Ираклион префектурасын, ресейліктер Ретимно префектурасын, француздар Ласити мен Сития префектураларын, ал итальяндықтар Ханья мен Сфакия префектураларын басқарды. Аралдағы қоғамдық қауіпсіздік жағдайы қанағаттанарлық емес еді. Осман әкімшілігінің құлауымен бірге заң-тәртіп жоғалып, барлық ересек ер адамдар қарулы болды. Ұлттық проблемалардан басқа, жеке дау-жанжалдар, мал ұрлығы және өшпенділік сияқты мәселелер де болды. Көптеген адамдар ауылды тастап, қалаларға қорғаныш іздеп келді. Сыртқы губернаторлар өздерінің полиция және әскери күштерін толықтыру үшін криттіктерден жандармерия жасақтарын құруға мәжбүр болды, әр префектурада жеке жасақ құрылды. Әрине, әр жасақтың ұйымдастырылуы мен жұмыс істеу жүйесі әртүрлі болды және губернатордың ұлттық тегін көрсететін. Нәтижесінде, Криттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін төрт тәуелсіз жандармерия жасағы жұмыс істеді, олардың әрқайсысы мүлдем басқа принциптер бойынша құрылған.

Криттік жандармияның құрылуы мен ұйымдастырылуы

Грекияның принці Георгий жоғары комиссарлық міндеттерін атқарғанда, оның басты мақсаттарының бірі заң мен тәртіпті қалпына келтіру болды. Ол криттіктердің автономияға лайық екенін баршаға дәлелдегісі келді. Сондықтан, барлық тұрғындарды қарусыздандыруға және жандармерияның орталық органы құрылуына шешім қабылданды. Жаңа крит жандармериясының негізін құрайтын шағын бөлімшелер – үкіметтер құрған күштер болды. 1899 жылғы қаңтарда принц төрт жандармерия бөлімінің командирлерін Ханьяға шақырып, крит жандармериясын қалай ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстарын тыңдады. Осы кездесуде осы мәселеде білікті және маңызды ұсыныстары бар жалғыз командир – итальяндық өкіл екені анықталды. Осылайша, итальяндық ұсыныс қабылданды және итальяндық карабинерлерге ұқсас жандармерия бөлімін құру туралы шешім қабылданды, ол Еуропадағы осындай бөлімдердің ең жақсысы саналды. 1899 жылдың жазында карабинерлер капитаны Федерико Крэвери жаңа крит жандармериясының командирі және ұйымдастырушысы болып тағайындалды. Крэвери 140 офицер мен қатардағы жауынгерлерден құралған команданың көмегімен жаңа күшті ұйымдастыруды бастады, халықаралық үкіметтер құрған төрт күштің жеке құрамын негіз ретінде пайдаланды. Осы мақсатқа жетуіне екі маңызды фактор көмектесті. Біріншіден, көптеген жас криттіктер өз елдеріне деген сүйіспеншілікпен шақырылып, тәуелсіз крит мемлекетінің жаңа жартылай әскери бөліміне қызмет етуге асықты. Бұл Крэвериге ең жақсыларын таңдау мүмкіндігін берді. Жандармерияға қабылдану, сонымен қатар әскери міндеттерді де қамтыды (қаржының жетіспеуіне байланысты милицияны құру мерзімі шексізге кейінге жылдырылды), ұлтқа көрсетілген құрметті қызмет саналды. Мысалы, Георгиос Вурос Афина университетінің құқық факультетіндегі оқуын тастап, қарапайым сарбаз ретінде жандармерияға қабылдану үшін өтініш берді, ал 1898 жылғы революцияға қатысу үшін оқуын тастаған Эвангелос Саррис дереу жандармерияға қабылданды. Екеуі де кейіннен жандармерияға офицерлік шенде тағайындалған алғашқы криттіктердің қатарында болды. Крэвериге аралда заң мен тәртіпті сақтауға көмектескен тағы бір фактор – үкімет пен принц Георгиймен жақсы қарым-қатынас, сондай-ақ арал билігінің қауіпті деп саналған кез келген адамды елден қууға құқығы болуы еді. Бұл шара бастапқыда халықаралық билік органдары мен 1899 жылғы конституциямен қолданылды және принцтің артықшылығы ретінде екі жылға ұзартылды. Әміршілер немесе принц елден қуған ешбір адам принцтің рұқсатысыз Критке қайтуға құқығы жоқ еді.

Ұйымдастыру және киім үлгісі

Криттік жандармерия бес ротадан тұратын бір батальоннан құралған. Ресми штат 1600 адамды құраса да, итальяндық басшылық астында олардың саны ешқашан 1275-тен аспады. Әр номосқа (префектураға) бір рота бекітілді. Рота командирлері карабоньерлердің лейтенанттары болды, оларға Критте капитан шені берілді. 1900 жылдың маусым айында Крейвери орнына Луиджи Балдуини Каприни келді, ол алтыншы штаб-ротасын құрды. Алғашқы рота командирлері: Фердинандо Менситиери (Штаб-ротасы), Луиджи Басси (Хания ротасы), Этторе Лоди (Сфакия ротасы), Архангело де Мандате (Ираклион ротасы), Эдижио Гарроне (Ретимно ротасы) және Филиберто Виглиани (Ласити ротасы) болды. Әр рота үш немесе төрт ипомоирхияға (кіші роталарға) бөлінді, олардың әрқайсысы офицердің басқаруында болды. Әр ипомоирхияда алты эномотия (бекет) болды, оларға офицер емес лауазымдағы офицерлер басшылық етті. Бастапқыда барлық офицерлер мен офицер емес лауазымдағы офицерлер итальяндық карабоньерлер болды, бірақ біртіндеп офицер емес лауазымдағы офицерлер криттіктерге алмастырылды. Көптеген жақсы білім алған криттіктер штабтағы әскери мектепте үш айлық оқудан кейін емтихан тапсырып, тез арада жоғарылауға ие болды. Кейбір итальяндық офицерлер өз қолтаңбаларын грекше етуге тырысты: мысалы, Луиджи Балдуини Каприни өзін "Капринис" деп қол қойды. Ұнформасы қыста қою көк, ал жазда ақ болды. Полиция қызметкерлері дәстүрлі крит виракасын (көлемді шалбар) киді, ал офицерлер шалбар киді. Полиция қызметкерлері дөңгелек бас киім, ал офицерлер грек армиясы офицерлері киетін кепиге ұқсас бас киім киді. Офицерлер мен полиция қызметкерлерінің екеуі де қара бут киді. Полиция қызметкерлері мылтық, штык және револьвермен қаруланған, ал кейбіреулері белдеріне дәстүрлі крит пышағын таңды.

Криттік жандармия автономиялық Критте

Жандармерия қоғамдық тәртіпті сақтаумен, қарақшылармен күресумен және Ханья портында адамдарды судан құтқарумен айналысты. Ықшам уақыттың ішінде Крит жандармериясы криттіктердің де, шетелдіктердің де сенімін жеңіп алды, бірақ соңғылары бастапқыда криттіктерге деген көңілінде дұрыс болмаған. Терезо көтерілісі кезінде Крит жандармериясы Георгий принцке адал қалды және ресейлік экспедициялық корпустың көмегімен көтерілісшілерге қарсы күресті. Көтерілісшілерге өткен жандармерия мүшелері кейіннен көтерілісшілерге берілген кешірімге енгізілмеді, бірақ Грекияға кетуге рұқсат алды.

Принс Георгийдің кетуінен Балқан соғыстарына дейін

1906 жылғы 16 желтоқсанда Италия миссиясының үшінші және соңғы басшысы Эухенио Монако жандармерия басшылығын грек миссиясының басшысы, артиллерия подполковнигі Андреас Момферратосқа тапсырды. Грек миссиясының алғашқы мақсаты – милиция құру және жандармерияны Mannlicher-Schönauer үлгісіндегі жаңа мылтықтармен жабдықтау болды. Олар сонымен қатар, әскери білім беруді күшейтуге тырысты. Милиция батальондарын құру жандармерияны белгілі бір әскери міндеттерден босатты. Грек миссиясы бірден криттіктерді офицерлік шенге көтеруді бастады. 1907 жылғы 14 қаңтарда ағалық тәртібімен лейтенанттар болып тағайындалған алғашқы криттіктер: Эвангелос Саррис, Димитриос Коккалас, Андреас Андрулакис, Александрос Хациоанну, Никифорос Никифоракис, Захарияс Бриллакис, Илиас Мургинакис, Минос Милояннакис, Эманнуил Вогиатзакис, Георгиос Воурос және Иоаннис Сурис. 1912 жылғы Балқан соғыстары қарсаңында Крит жандармериясында 45 офицер, 50 аға сержант, және 1371 кіші сержант пен полиция қызметкері болды. Офицерлердің арасында бес екінші лейтенант дәрігер, біреуі фармацевт, ал тағы бір фармацевт аға сержант болды. Кейбір офицерлер грек армиясынан тағайындалған, оның ішінде командир, полковник Андреас Момферратос. 1906 жылғы желтоқсанда итальяндықтардың орнына грек миссиясын құрағандар – әскер офицерлері болды. Крит жандармериясының қызметіндегі табысының тікелей нәтижесі ретінде, 1911 жылғы шілдеде грек жандармериясын ұйымдастыру итальяндық офицерлерге тапсырылды. Олардың кейбіреулері, мысалы Арканджело де Мандате, Крит жандармериясын ұйымдастыруға да қатысқан.

Балқан соғыстарынан кейін

1913 жылдың шілдесінде Крит жандармериясы Грек жандармериясының құрамына енді. Бірақ, оның көп бөлігі Македонияда қалды және ерекше форма киім сақталды. 1914 жылы «Экспедициялық армияның жандармериялық батальоны» құрылды, ол негізінен Крит жандармериясының резервіндегі жандармдарынан тұратын төрт ротадан құралды. Алайда, бейбітшілік ұзаққа созылмады. 1915 жылдың 22 қыркүйегінде, Грекияның бейтараптығын ескермей, одақтас әскерлер Македония майданы үшін жоспарларын іске асыру мақсатымен Салоникиді басып алды. 1915 жылдың желтоқсанында итальяндық және француздық әскерлер гректерге тиесілі Корфу аралын басып алып, онда серб армиясының және үкіметінің қалдықтарын шоғырландырды. Константин патша Грекияны бейтарап сақтағысы келді және Грекия үшін экономикалық және/немесе әскери апатқа алып келуі мүмкін соғысқа қатысуды қаламады. Балқан соғыстарынан кейін Грекия аумағы екі есеге ұлғайған еді. Әскерлер өз үйлеріне оралуды қалап, армияның жұмылдырылуы салдарынан көптеген экономикалық қиындықтар туды. Сондай-ақ, Балқан соғыстарынан кейін Македония мен Солтүстік Эпирдің босатылған жерлеріне қатысты гректердің талаптарын қолдамағандықтары үшін көптеген гректер итальяндықтар мен француздықтарға ашуланды. Екінші жағынан, премьер-министр Элефтериос Венизелос Грекияның Сербияға көмектесуге және Орталық державаларға қарсы одақтастармен бірге соғысқа түсуге міндетті деп есептеді. Оның саясатының басты мақсаты – Грекияның теңізшіл мемлекет ретінде әрқашан Ұлыбританияның бағытын ұстануы керек еді. Ол Грекияның әлі де түрік үкімшілігі астында қалған көптеген гректерді азат етуге тағы да мүмкіндік алатынына үміттенді. Патшаның кайзермен болған қарым-қатынасы үшін оны Германия жақтасы деп айыптады. Алайда, ол патша мен британ патшасының туысы болды. 1915 жылдың соңына қарай бейтараптықты сақтау мүмкін емес екені және Грекияның егемендігі күннен-күнге әлсіреп бара жатқаны анық болды. Грекияның ықпалды македондық азаматтары мен офицерлері Сербияға Грекияның Македония аймақтарын беруі мүмкін деп санап, Константин патшаны бейтараптығынан бас тартып, одақтастардың пайдасына соғысқа түсуге мәжбүрлеу үшін төңкеріс жасауды шешті. Бұл топты, Ұлттық қорғаныс комитетін Д. Лигас, Периклис Аргиропулос, Александрос Заннас, К. Агелакис, Н. Манос, Пазис, Грекос, Памикос Зимвракакис, Т. Кутупис және басқалар басқарды. Басшылықты енді бұрынғы премьер-министр Элефтериос Венизелосқа ұсынды, ол Грекияның одақтастардың жағында соғысқа түсуі керек деп сенді. Венизелос әскери бөлімдердің тек Македонияда ғана емес, барлық майданда жұмылдырылуын шартымен келісті. 1916 жылдың наурыз айында неміс және болгар әскерлері Шығыс Македония мен Фракиядағы грек аймақтарын басып ала бастады. Болгар әскерлері аймақтан грек халқын қууды көздеп, азаматтарды өлтіру, ауылдарды өртеу, әйелдер мен балаларды зорлау және халықты тонау арқылы террорлық науқанды бастады. Германия бұл қиянаттарға қарсы болды, бірақ одақтастарын тым ренжіткісі келмеді. Тағы да босқындар, бұл жолы гректер, Салоникиге ағылып келе бастады. Болгар әскерінің грек жерін басып алуына шыдамаған крит және басқа грек сарбаздары Орталық державаларға қарсы күресу үшін одақтас әскерлеріне ерікті түрде жазыла бастады. Грек жоғарғы басшылығы тәртіпті сақтау және Салоникидегі одақтас күштеріне қарсы провокациялық әрекеттерден аулақ болу үшін Салоникиден Оңтүстік Грекияға бөлімшелерді ауыстыруды бастады.

Ұлттық қорғаныс төңкерісі

1916 жылғы 21 мамырда король Константиннің туған күніне орай генерал Саральдың француз әскерлері Салоникада әскери жағдайды жариялады (британдықтардың қарсылығына қарамастан), пошта, телеграф, телефон кеңсесін, теміржол нысандарын, электр стансасын және газ зауыттарын басып алды. Сонымен қатар, олар баспасөзге цензура салды, екі газетті күшпен жапты және олармен жұмыс істей алмаймыз деп санаған бес грек офицерін қуды: констебюлярды басқаратын полковник Трупакис, полицияны басқаратын полковник Нидриотис, Салоника бекінісін басқаратын полковник Мессалас, оның штаб бастығы полковник Гувелис және артиллерияны басқаратын полковник Буклакос. Одақтастар басып алған грек аумақтарында грек егемендігінің кез келген түрі жойылды. 1916 жылдың қыркүйек айында француз әскери-теңіз атташесі лейтенант-командир де Рокфейль: «Грецияның егемендік құқықтары үшін алаңдаудың қажеті жоқ, өйткені бұл елде бұзылмаған ешкім қалмады». 1916 жылдың сәуір айында 120 мың адамнан тұратын жаңа серб армиясы Македония майданына жеткізілді. Сол кезде Сербия патшасы және оның үкіметі Салоникаға келді. Осы жағдайда және одақтастар Салониканы Сербия Корольдігінің астанасы деп жариялау қаупімен Ұлттық қорғаныс комитеті 1916 жылғы 17 тамызда төңкеріс жасауды шешті. Бұл комитетте Крит жандармериясының өкілі капитан Д. Коккалас болды. Бұл шешім генерал Сараилдің Салоникада серб префектін тағайындауға қауіптенгенінен кейін және Венизелос қарсылық білдіргеніне қарамастан қабылданды. Содан кейін Ұлттық қорғаныс комитеті халыққа және әскерге екі хабарлама жариялады. Подполковник Константинос Мазаракис 11-артиллерия батальонын төңкеріске қатысуға көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Бірақ барлық әскер бөлімдері заңды үкіметке адалдығын сақтады және төңкеріске тек жеке офицерлер мен сарбаздар қатысты, көбінесе IV армия корпусының адамдары грек жерлерін болгарларға қарсылықсыз тапсырудың қорлығын сезінді. Алайда Крит жандармериясы Салоникадағы адал күштерді жеңіп, төңкеріс бастады. Жандармерияның көптеген офицерлері осы құйрыққа қатысқандар еді. Ұлттық қорғаныс комитетінің мәлімдемесінен кейін төңкеріске бірінші болып көтерілген жандармерия бөлімі – екінші лейтенант Эммануэль Цаконас басқаратын жандармерияның екінші ротасы болды. Мұнан кейін Крит жандармериясының басқа роталары, соның ішінде Бірінші рота (бірінші сынып капитаны Эвангелос Саррис), Екінші рота (капитан Павлидис) және штаб ротасы (майор Паноусопулос) қосылды. Крит жандармериясының барлық офицерлері мен жандармдары төңкеріске ерікті түрде қатысты. Тіпті, әлі күнге дейін жандармерияда қызмет етіп жүрген итальяндық лейтенант Фаруги де төңкеріске қатысты. Ұлттық қорғаныс комитетінің мүшесі болған кавалерия подполковнигі Зимвракис төңкеріс басшылығын өз мойнына алып, әскерлерді одақтас күштердің бас штабына бастап барды. Сол жерде ол генерал Сараилге өздерін оның басшылығына беруге ниеттенгендерін мәлімдеді. Британдық офицер Прайс Уорд өзінің «Салоника армиясының тарихы» атты кітабында былай деп жазды: «Генерал Сараил грек еріктілерін қабылдауды әдетке айналдырғандықтан, олардың ұсынысын қабылдады». Төңкеріске қатысқан жалғыз ұйымдастырылған бөлімшелер – Крит жандармериясы және француз бұйрығына бағынған ерікті батальон болды. Ұлттық қорғаныс комитетінің мүшесі Александрос Заннас «жағдай қызық болды. Біз (төңкерісшілер) Салоника қаласын (1916 жылғы 17 тамызда) тек Крит жандармериясының күштеріне сүйене отырып басып алдық» деді. Салоника префекті Афиногенис және округтік прокурордың көмекшісі адал әскерлердің офицерлерін бүлікшілерді дереу басуға тырыспауға көндірді. Содан кейін төңкерісшілер адал әскерлерді қоршауға тырысты. Бақытымызға орай, кездейсоқ атыс салдарынан үш адам қаза тауып, жеті адам жараланды. Келесі күні француз әскерлері адал бөлімдерді капитуляциялауға мәжбүрледі. Бұл француз штыктары грек аумағын басып алу арқылы азаматтық соғысқа жағдай жасағанда, осы сәтте оның алдын алды деген қайғылы ирония болды. Келесі күндері төңкеріс Грекияның басқа да Македония қалаларында, Критте және басқа да аралдарда, әрқашан Вериядағы капитан Воурос сияқты крит жандармериясының офицерлерінің көмегімен жүзеге асырылды.