Кіріспе

Америкаға синоним ретінде "Жаңа әлем" термині Жердің батыс жарты шарсындағы көптеген жерлерді, әсіресе Американы сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин 16 ғасырдың басында Еуропаның зерттеулер дәуірінде кеңінен танымал болды. Итальяндық саяхатшы Америго Веспуччи латын тілінде жазылған "Mundus Novus" атты кітапшасын жариялағаннан кейін, осы жерлер Америка деп аталды. Бұл жаңалық бұрынғы еуропалық географтардың географиялық көкжиегін кеңейтті, олар әлемге тек Африка-Еуразия құрлықтары ғана кіретінін ойлаған. Африка, Азия және Еуропа бірігіп Шығыс жарты шардың "Ескі әлемі" деп аталды, ал Америка "әлемнің төртінші бөлігі" немесе "Жаңа әлем" деп танылды. Австралия мен Антарктида Ескі әлемге де, Жаңа әлемге де жатпайды, себебі олар еуропалықтар тарапынан бұрынғыларға қарағанда кешірек отарланды. Олар гипотетикалық оңтүстік континент ретінде қарастырылған Terra Australis-пен байланысты болды.

Терминнің шығу тегі

Флоренциялық саяхатшы Америго Веспуччи 1503 жылы жазған хатында Американы "Жаңа әлем" (Mundus Novus) деп атауды ұсынған және бұл терминге кең танымалдылық сыйлаған, бірақ одан бұрын да осыған ұқсас атаулар қолданылған болатын.

Бұрынғы қолданылуы

Венециялық зерттеуші Альвизе Кадамосто 1455 және 1456 жылдары португалдар тапсырмасымен зерттеген Сахарадан төменгі Африканы атау үшін "un altro mondo" ("басқа әлем") терминін қолданды. Бұл тек әдеби сөз тіркесі, әлемнің жаңа "төртінші" бөлігі туралы емес. Кадамосто Сахарадан оңтүстіктегі Африка Африка құрлығының бір бөлігі екенін білген. Испания қызметіндегі итальяндық жылнамашы Питер Мартир д'Ангиера Христофор Колумбтың Шығыс Азияға ("Индияға") жеткені туралы мәлімдемесіне күмән келтірді, соның салдарынан оларға сілтеме жасау үшін басқаша атаулар ойлап тапты. Колумб өзінің алғашқы саяхатынан оралғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Мартир Колумбтың ашқан жерлерін "батыс антиподалары" ("antipodibus occiduis", 14 мамыр 1493 жылғы хат) деп атаған хаттар жазды, "жердің жаңа жарты шарлары" ("novo terrarum hemisphaerio", 13 қыркүйек 1493 жылғы хат). 1493 жылдың 1 қарашасында жазған хатында ол Колумбты "жаңа дүниенің ашқан адамы" ("Colonus ille novi orbis repertor") деп атады. Бір жылдан кейін, 1494 жылдың 20 қазанында Питер Мартир тағы да Жаңа дүниенің ("Novo Orbe") және "Батыс жарты шарының" ("ab occidente hemisphero") тамашаларына сілтеме жасады. Колумб өзінің үшінші саяхатының нәтижесі туралы Испанияның католик монархтарына жазған 1499 жылғы хатында Оңтүстік Американың Ориноко дельтасының сулары Пария шығанағына құйылып, оның артында бұрын белгісіз құрлық болуы керек екенін айтады. Колумб Оңтүстік Америка құрлығының "төртінші" континент емес, Киелі кітаптағы аңыз бойынша, жердегі жұмақ екенін, христиандық әлем білетін, бірақ әлі табылмайтын жер екенін болжайды. 1500 жылы ханзада Иоаннның күтімшісіне жазған басқа хатында Колумб "жаңа аспан мен әлемге" ("nuevo cielo é mundo") жеткенін және ол "басқа әлемді" ("otro mundo") Испания корольдерінің билігіне бағындырғанын айтады.

Mundus Novus (жаңа әлем)

"Жаңа әлем" (Mundus Novus) термині 1503 жылғы көктемде Америго Веспуччи өзінің досы және бұрынғы меценаты Лоренцо ди Пьер Франческо де Медичиге жазған хатында пайда болды. Веспуччидің хатында батысқа қарай еуропалық теңізшілер ашқан жерлердің, Кристофер Колумбпен айтылғандай, Азияның шеттері емес, "Жаңа әлемді" білдіретін толығымен бөлек континент екендігі туралы гипотезаның алғашқы нақты тұжырымы бар. Бразилияға келген соң, Веспуччи сол жердің табиғаты мен халқын португалдық теңізшілердің Азия туралы айтқандарымен салыстырды. Веспуччи Бразилияның жаңадан ашылған жағалауын картаға түсіру экспедициясында болған кезде және Педро Альварес Кабрал басқарған Екінші португалдық Үндістан флоты Үндістаннан қайтып келе жатқанда, қазіргі Дакар, Сенегалдегі Безегуишеде су толықтыру орнында екі экспедиция кездейсоқ кездесті. Америкаға бұрын барған Веспуччи үшін Батыс Үндістанда көргендерін, Үндістаннан қайтып келген теңізшілердің Шығыс Үндістан туралы айтқандарымен салыстыру қиын болды. Веспуччи Безегуишеде тоқтағанда Лоренцоға алдын ала хат жазып, оны португалдық флотпен бірге жіберді, онда ол оның әңгімелеріне байланысты қызығушылық білдірді. Веспуччи 1501-1502 жылдары Бразилияның шығысын картаға түсіру экспедициясы кезінде толық сенімге келді. 1503 жылдың көктемінде Бразилиядан оралғаннан кейін Веспуччи Лиссабонда "Mundus Novus" хатын жазып, Флоренциядағы Лоренцоға жіберді, ондағы әйгілі алғашқы абзац:

Бұрынғы күндері мен сізге жаңа елдерден оралғаным туралы толық жазғанмын, олар осы Португалияның ең тыныш патшасының шығыны мен бұйрығымен кемелермен табылып, зерттелді; және оны жаңа әлем деп атауға болады, өйткені осы елдердің ешқайсысы біздің ата-бабаларымызға белгісіз болды және олар туралы естігендердің барлығы үшін олар толығымен жаңа болады. Ежелгілердің пікірінше, экватордан оңтүстікке қарай әлемнің көп бөлігі құрлық емес, тек Атлант теңізі болды; тіпті олар континент бар екенін айтса да, оның қоныстанбағанын дәлелдеуге көптеген себептер келтірді. Бірақ бұл пікір жалған және шындыққа толығымен қайшы. Менің соңғы саяхатым оны дәлелдеді, өйткені мен сол оңтүстік бөлігінде құрлық таптым; жануарларға толы және біздің Еуропамыздан, Азиямыздан немесе Африкамыздан да халыққа ие, тіпті бізге белгілі кез келген аймақтан да ыңғайлы және жағымды. Веспуччидің хаты Еуропада сенсация тудырып, бірден және көптеген елдерде қайта басылды. 1493 жылдан бері Колумбтың ашылулары туралы жеке хаттар жазып, таратып жүрген Петер Мартир Американы жаңа әлем деп атағаны үшін Веспуччимен бірге құрметке ие. Петер Мартир Американың ашылу тарихының тақырыбында "Жаңа шар" деген мағынаны білдіретін "Orbe Novo" терминін қолданды, ол 1511 жылы жарық көрді.

Қабылдау

Жоғарыда келтірілген Веспуччидің сөздері "Жаңа әлем" деген атауды тек Оңтүстік Америка құрлығына ғана қатыстырған. Сол кезде Солтүстік Америка құрлығының көп бөлігі әлі ашылмаған еді. Веспуччидің пікірлері Христофор Колумб бұрын ашқан Антиль аралдары Азияның шығыс жиегі болуы мүмкін деген мүмкіндікті жоққа шығармады, Колумб өмірінің соңына дейін осы пікірде тұрды (1506 жылға дейін). 1504 жылы, мүмкін Леонардо да Винчи жасаған, жер шары Жаңа әлемді тек Оңтүстік Америка ретінде көрсетеді, Солтүстік және Орталық Американы қоспағанда. Испан монархтары 1505 жылы Торо қаласында, ал 1508 жылы Бургоста "Junta de Navegantes" деп аталатын кеме жүргізушілер конференциясын шақырды. Конференцияның мақсаты – Индия туралы барлық қолдағы ақпаратты зерделеу, ашылғандар туралы келісімге келу және испандық саяхаттардың болашақ мақсаттарын белгілеу болды. Америго Веспуччи екі конференцияға да қатысты және оларға зор ықпал еткен сияқты. Бургоста ол Испанияның алғашқы пилота-майоры, Испанияның теңіз саяхатын басқарушысы болып тағайындалды. Торо-Бургос конференцияларының баяндамалары сақталмағандықтан, Веспуччи өзінің "Жаңа әлем" тұжырымын конференцияға қатысқан кемешілерге жеткізгені де сөзсіз. Осы конференцияларда испан билігі Антиль аралдары мен Орталық Американың белгілі бөлігі олар үміттенгендей Үндістан емес екенін қабылдаған көрінеді. Бірақ Колумб олардың солай екеніне сендіре берді. Олар испан саяхатшылары үшін жаңа мақсат қойды: Америка арқылы теңіз жолы немесе бұғазды табу, Азияға тікелей жол ашу. "Жаңа әлем" термині баршаға бірдей қабылданбады, ол ағылшын тіліне салыстырмалы түрде кеш енді және соңғы кезде сынға ұшырады.

Шекараның белгіленуі

Америго Веспуччиден кейін Христофор Колумбтың жаңа жерлері Азия емес, «Жаңа әлем» екені қабылданғанымен, Еуропа мен Америка арасындағы географиялық қарым-қатынас белгісіз болып қалды. Азия мен Американың арасында үлкен мұхит болуы керек екені Шығыс Азия жағалауларындағы кең, үздіксіз теңіздің бар екендігінен көрінді. Эратосфен есептеген Жердің мөлшеріне сәйкес, Азия мен жаңа ашылған жерлер арасында үлкен кеңістік қалды. Веспуччиден бұрын да бірнеше карта, мысалы, 1502 жылғы Кантино планисферасы және 1504 жылғы Канерио картасы, картаның шығыс жағында Қытай мен арасында үлкен ашық мұхитты көрсетті, ал картаның батыс жағында Солтүстік және Оңтүстік Американың жаңа ашылған құрлықтары көбінесе сумен қоршалған болды. Нақтылықтың болмауынан, олар Азия құрлығының бір бөлігі картаның жоғарғы жағынан шығыс жиегіне дейін созылып, Батыс жарты шарға көшкенін көрсететіндей етіп бейнеледі. Мысалы, Кантино планисферасында Гренландия «Punta d'Asia» – «Азияның шеті» деп белгіленген.

Қазіргі қолданысы

"Жаңа әлем" термині тарихи кеңістіктерді, әсіресе Христофор Колумбтың саяхаттары мен Американы еуропалықтардың отарлауын талқылауда жиі қолданыла береді. Бұл термин отаршылдық көзқараспен жаңадан ашу тұрғысынан қарау және әлемнің тарихи және географиялық күрделілігін толыққанды көрсетпеуде проблемалы болып саналады. Оның орнына, екі "әлемнің" де, батыс отаршылдық дәуірінің де жаңа сатырға көшкені, яғни "қазіргі заманғы әлемге" айналғаны туралы пікірлер айтылады.

Арнайы пайдалану

Шарап терминологиясында "Жаңа әлем" дегенге нақты анықтама бар. "Жаңа әлем шараптары" Солтүстік және Оңтүстік Америка шараптарын ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландия және Еуропа, Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстың дәстүрлі шарап өсіру аймақтарынан тыс жерлерден шыққан шараптарды да қамтиды. Дегенмен, бұл терминдердің шараптарға қатысты пайдалылығы күмәнді және тым жалпы деп саналады. Биологиялық контексте, түрлерді Ескі әлемге (Палеарктика, Афротропика) және Жаңа әлемге (Неарктика, Неотропика) бөлуге болады. Биологиялық таксономистер Америкада ғана кездесетін түрлер тобын "Жаңа әлем" деп белгілеп, оларды "Ескі әлем" (Еуропа, Африка және Азия) түрлерінен ажыратады. Мысалы, Жаңа әлем маймылдары, Жаңа әлем құстарындары, Жаңа әлем кескілері. Бұл белгі ауыл шаруашылығында да жиі қолданылады. Азия, Африка және Еуропа неолиттік революциядан бастау алған ортақ ауыл шаруашылығы тарихын бөліседі, және осы үш құрлықта мыңдаған жылдар бойы үйретілген өсімдіктер мен жануарлар тараған, оларды "Ескі әлем" деп біріктіруге ыңғайлы. Ескі әлемге тән дақылдар, мысалы, арпа, бұршақ, сұлы, қарақұмық, бидай және үй жануарлары, мысалы, сиыр, тауық, ешкі, жылқы, шошқа, қой, 1490 жылдардағы Колумбиямен байланысқа дейін Америкада болған жоқ. Көптеген дақылдар Америкада отандықтандырылып, Колумбиямен байланысқаннан кейін бүкіл әлемге тарады және олар әлі де "Жаңа әлем дақылдары" деп аталады. Жалпы бұршақ (фазеол), жүгері және қабақ – "үш қарындас", сондай-ақ авокадо, помидор және перецтердің (бұрыш, ащы бұрыш және т.б.) көптеген түрлері, түйеқұс Мезоамерикада Колумбияға дейінгі халықтармен отандықтандырылған. Оңтүстік Американың Анд аймағындағы шаруалар маниок, жержаңғақ, картоп, киноа және альпака, теңіз шошқасы және лама сияқты үй жануарларын өсірген. Басқа Жаңа әлем дақылдарына тәтті картоп, кашу, какао, резеңке, күнбағыс, темекі және ваниль, сондай-ақ гуава, папайя және ананас сияқты жемістер жатады. Сирек жағдайларда, мысалы, кальбаш (тырнақша), мақта және ямс Ескі және Жаңа әлемде жеке-жеке отандықтандырылған, немесе олардың ерте түрі соңғы мұз дәуірінде Азиядан келген палеоүндістермен әкелінген болуы мүмкін.