Кіріспе

Жануарлар арқылы тозаңдау Зоофилия немесе зоогамия - тозаңдаудың бір түрі, онда тозаң жануарлар арқылы, әдетте омыртқасыздар, бірақ кейбір жағдайларда омыртқалы жануарлар, әсіресе құстар мен жарғақтар, сонымен қатар басқа жануарлар арқылы беріледі. Зоофильді түрлер көбінесе өздерін тозаңдаушының белгілі бір түріне тартымды ету үшін механизмдерді дамытты, мысалы, жарқын түсті немесе хош иісті гүлдер, нектар және тартымды пішіндер мен үлгілер. Өсімдіктер мен жануарлардың арасындағы бұл қарым-қатынастар көбінесе тозаңдаудың алмасуы ретінде берілетін азық-түлік көзіне байланысты өзара тиімді. Аңтану - анардан анарға арамшөптің өтуі. Апыраудың көптеген векторлары бар, соның ішінде абиотикалық (жел және су) және биотикалық (жануарлар). Кез келген вектордың пайдасы мен шығыны бар. Мысалы, жануарлар арқылы тозаңдану тиімді, өйткені бұл процесс көбірек бағытталады және көбінесе тозаңдануға әкеледі. Сонымен қатар өсімдік үшін жануарларды тыңайтқыштарға тарту үшін нектар сияқты сыйлықтарды өндіру қымбатқа түседі. Мұндай сыйақыларды бермеу - абиотикалық тозаңдаушыларды пайдаланудың бір пайдасы, бірақ бұл тәсілмен байланысты шығындар - тозаңның кездейсоқ таралуы мүмкін. Жалпы, жануарлар гүлдердің ішіне нектарын іздеп жеткеннен кейін тозаңданады. Нектармен қоректенген кезде жануарлар ұштықтарды сүртеді немесе оларға тиіп, тозаңмен қапталады. Бұл тозаңның бір бөлігі келесі гүлдің тұқымдық жапырағына түсіп, оны тозаңдайды.

Бөжәктермен тозаңдану

Бұл энтомофилия деп аталады. Көп түрлі субтиптер бар.

Бал араларының тозаңдау (мелитофилия)

Аралардың әр түрлі түрлері бар (мысалы, бал аралары, бөбектер және орхидеялар аралары), олардың үлкен топтары бар, олар мөлшері, тілінің ұзындығы және мінез-құлқы жағынан ерекшеленеді (кейбіреулері жалғыз, кейбіреулері отарлау); сондықтан аралардың тозаңдануы туралы жалпылау қиын. Кейбір өсімдіктерді тек аралар ғана тозаңдата алады, өйткені олардың анералары тозаңды ішкі жағынан шығарады, ал оны шуылдау тозаңдауымен (соникация деп те аталады) шайқап шығару керек. Аралар - бұл мінез-құлықты көрсететін жалғыз жануарлар. Құсмекенділер мен жалғызбастылар соникалық сигнал береді, ал бал аралары соникалық сигнал бермейді. Әлемдегі гүлдердің 9% -ға жуығы негізінен буз-пырақтану арқылы тозаңданады.

Қалқанның тозаңдануы

Сонымен қатар, бірнеше өсімдік түрлерін тозаңдату үшін, олар маңызды тозаң тасымалдаушылар болып табылады, ал кейбір жағдайларда олар бал араларынан да тиімді тозаңдаушылар болып табылады.

Көпшілікпен тозаңдану (психофилия)

Өмір сүру үшін гүлдерге толық тәуелді болғанына қарамастан, көбелектер әдетте арамшөпті жақсы тозаңдамайды, оларда тозаң тасымалдауға арналған арнайы құрылымдар жоқ. Дегенмен кейбір өсімдіктер көпшілікке ұнайтын. Бұған мысал ретінде Буддлейжаны келтіруге болады. Бонатеа тұқымдасына жататын орхидеялардың барлық түрлерін күбәләктер тозаңдатады, бірақ психофил болып дамыған Bonatea cassidea-ны қоспағанда. Бұл орхидея өзінің тозаңдарын қонақ келген көбелектердің палпиі арасына қатты бекітеді. Туғандарынан айырмашылығы, бұл орхидея түрі күндізгі антезисті, түнде мүлдем жоқ әлсіз иісін көрсетеді және салыстырмалы түрде сұйылтылған сахарозаға бай нектарын құрайтын қысқа шпоралары бар. Бұлардың барлығы психофильді қасиеттер болып саналады. B. cassidea ақ гүлдер, бірақ көпшілікті тартатын гүлдер жиі боялған. Бал аралары мен құйрықтылардан айырмашылығы, кейбір көбелектер, мысалы, құйрықтылар қызыл түсті көре алады. Көпшілікке қону үшін де платформа қажет.

Ұшпен тозаңдану (миофилия және сапромиофилия)

Ұшқыштар биіктікте және кеңдікте маңызды тозаңдаушылар болып табылады, онда олар көп, ал басқа жәндіктер тобы болмауы мүмкін. Ұшшалардың тозаңдануының екі негізгі түрі бар: миофилия және сапромиофилия. Миофилияға нектар мен тозаңмен қоректенетін ересектер, әсіресе аралар (Bombyliidae), серпіліс (Syrphidae) және басқалар кіреді. Ал, тефрит тұқымдас (Tephritidae) жеміс құс ұрғашылары нектарын шығармайтын кейбір жабайы орхидеялардың шығаратын ерекше гүлдік тартымдылығы арқылы тартылған. Орхидея шығаратын химиялық заттар құстың жыныстық феромонының алдын ала немесе күшейтуші түрінде әрекет етеді. Сапромиофилдер, керісінше, әдетте өлі жануарларға немесе майысқа барады. Олар осындай заттардың иісін еліктейтін гүлдерге қызығады. Өсімдік оларға ешқандай сыйақы бермейді және оларды баяулатпайтын тұзақтар болмаса, олар тез кетеді. Мұндай өсімдіктер миофилдыларға қарағанда әлдеқайда аз таралған.

Қалқаншалардың тозаңдануы

2003 жылы шыққан бір мақалада айтылғандай, бәлкім, балдырлардың тозаңдануы тым төмен бағаланған шығар. 1977 жылдан бері кекірегендердің нектармен қоректенетіндігі белгілі. Алайда, 2003 жылға дейін Жаңа Зеландияның тек екі түрі ғана шаңқожалардың гүлдестіруін жүзеге асыратыны анықталды, бірақ олардың гүлдерді шаңқожалықпен қамтамасыз ететіндігі белгісіз. Сонымен қатар, Podarcis lilfordi балеар аралдарында Euphorbia dendroides тозаңдауына көмектесе алатынына дәлел бар; бір зерттеуде сіркеліктер тығыздығы жоғары жерлерде тұқымның жоғары орналасқаны анықталды. Бұл екі түр де азық-түлік көзі ретінде нектарға тәуелді емес және оны пайдалану үшін арнайы бейімделулер дамыған жоқ. Деректердің жоқтығына қарамастан, авторлар кішігірім аралдардағы кейбір өсімдіктер шаянның тозаңдануын қамтамасыз ету үшін өзара дамыған болуы мүмкін деп болжайды. Аңшылатындай, өскіндерді тасымалдауға арналған кекіректер Hoplodactylus duvauceli және Dactylocnemis pacificus. Олардың арасында олар кем дегенде төрт өсімдік түрінің гүлдеріне барады: Metrosideros excelsa, Phormium tenax, Myoporum laetum және бір жағдайда Hebe bollonsii, соңғы үш түрдің гүлдерінің құрылымы балдырлардың қоректену кезінде тозаңның өтуіне жол бермейтін болса да, олар нектарды ұрлаушылар ретінде жақсы көрінеді, бұл өсімдіктер құстар немесе жәндіктер тозаңдауына бейімделген. Бұл шегірткелерде табылған жалғыз тозаң - бұл Metrosideros excelsa, ол осы ағаштарда ұсталған шегірткелердің 3-тен 47%-ына дейін, түнге байланысты. Бұл кемірушілер гүлдегі нектарға ғана қызығады, арамшөпке емес. Егер осы өсімдіктердің негізгі тозаңдаушысы - кеміргіштер екені дәлелденсе, зерттеу авторлары кеміргіштердің тозаңдауымен байланысты мүмкін болатын тозаңдау синдромы - бұл көп мөлшерде нектар және түнгі кеміргіштердің жағдайында иіс шығатын гүлдер болуы мүмкін деп болжайды. Гүлдер немесе гүл шоғыры жем-шөп алу кезінде тозаңгердің салмағын көтеріп отыратындай берік болуы керек. Сонымен қатар, олар Metrosideros түрлерінің гүлдерінің қызыл түсі құстарды тартады деп болжайды, бұл, қалай болса да, жәндіктерді сүртіп, гекколарға көбірек нектар қалдыруы мүмкін. Metrosideros excelsa - жалпыға ортақ өсімдік, оны құстар мен жәндіктер тозаңдатады. Гекко мен Metrosideros excelsa арасында өзара қарым-қатынас жоқ сияқты, бір түрдің дамуы үшін екіншісінің болуы қажет емес.

Құстардың тозаңдануы

Орнитофилия термині құстардың тозаңдануын сипаттау үшін қолданылады. Құстардың тозаңдауын негізінен нектарын жеуге маманданған құстар жасайды, бұл нектаривория деп аталады. Америкада ғана кездесетін колибрилер және әлемдегі басқа көптеген құс түрлері міндетті түрде нектариверлер және маңызды тозаңдаушылар болып табылады. Бұларға күнқұстар, қантқұстар, бал жегіштер, гүл шағылыстары мен бал жыртылдағыштар жатады, бұлардың гүлдерді зерттеуге арналған ұзын, тар саңырауқұлақтары бар. Алайда, көптеген қысқа құстар да тозаңдай алады, соның ішінде ақ көздер, бананқұттар, гүлдер, лорилер мен лорикеттер, олардың көпшілігі жалпылама тамақтанады және жәндіктермен, жемістермен және тұқымдармен қоректенеді (қысқа құстар, сондай-ақ, "гүлдер" деген атаумен ұсынылғандай, ұзын гүлдерден нектар ұрлай алады). Колибрилер - нектарға ең көп маманданған нектарға маманданған құстардың ең көне тобы. Тромпеттік көгершін (Campsis radicans) - бұл әсіресе құсқұстар үшін бейімделген өсімдік түрі. Құстармен тозаңданатын өсімдіктерде көбінесе ұзын немесе түтік тәрізді, қызыл немесе қызғылт сары түсті, бірақ иіссіз, өйткені құстардың иіс сезу қабілеті нашар. Құстар 500-ге жуық өсімдік тұқымдасын тозаңдатады.

Шошқа шаңшауы

Шошқаның тозаңдануы хиропторефилия деп аталады. Тропиктік аймақтарда жүздеген тропикалық өсімдік түрлері толықтай немесе ішінара тозаңдау үшін жарғаққа тәуелді. 2009 жылы 28 тәртіп, 67 отбасы және 250-ге жуық туыстағы 528-ге жуық ангиосперма түрлері нектармен қоректенетін жарғақтармен тозаңданады. Тек екі жарғақ туысында ғана (көптеген қызықты Mystacinidae) нективоры бар, ал морфологиялық жағынан мамандандырылған нективоры бұл екі отбасында да азшылықта, Pteropodidae (15 түрі) және Phyllostomidae (бәлкім, Glossophaginae деп аталатын кіші отбасында 38 түрге дейін). Pteropodidae - бұл ескі әлемдегі үлкен жеміс-жидек жарғақтары, олар нектарға қол жеткізу үшін өсімдікке тұруға тиіс және эхолокация қабілеті жоқ, ал Phyllostomidae - бұл жаңа әлемде ғана кездеседі және желкендеу және эхолокация қабілеті бар. Шошқаның кеңістікті жақсы есте сақтау қабілеті бар, сондықтан белгілі бір гүлді өсімдіктерге бірнеше рет барады.

Басқа сүтқоректілердің тозаңдауы

Ұшпайтын сүтқоректілер (яғни, жарғақ құстардан басқа барлық сүтқоректілер) бірнеше өсімдік түрлерінің нектарымен қоректенеді. Бұл терафилия деп аталады. Бұл сүтқоректілердің кейбіреулері тозаңдаушы болса да, басқалары тозаңдаушы деп саналу үшін жеткілікті тозаң тасымалдамайды немесе өткізбейді. Ұшпайтын тозаңдаушылар тобының құрамына сумкалы жануарлар, лемурлар, кеміргіштер, мысықтар және пил мысықтары кіреді. 1997 жылғы зерттеулер бойынша ұшпайтын сүтқоректілердің тозаңдануы 19 отбасы мен 6 топқа бөлінген сүтқоректілердің кем дегенде 59 түріне қатысты. 1997 жылы 43 туысқа және 19 туысқа жататын 85 өсімдік түрі осы сүтқоректілердің аралауына ұшыраған. Көп жағдайда өсімдік түріне бірнеше сүтқоректілер келеді. Көптеген сүтқоректілердің тозаңдануының екі мысалы - он екі түрдің келгені Quararibea туысы және сегіз түрдің келгені Combretum (бұл жануарлардың бәрі гүлдерді тозаңдамайды). Оңтүстік-батыс Австралиядағы бал опсумы - бұл жарғақ емес жалғыз нектаривер сүтқоректі. Жануарлардан тозаңданушыларды пайдаланатын өсімдіктердің бірі - Massonia depressa. Түнде кем дегенде төрт кеміргіш түрі M. depressa-ға келіп-кетіп жатқан көрінді. M. depressa гүлдерінің ерекшеліктері ұшпайтын сүтқоректілердің тозаңдануын қолдайды: оның түсі күңгірт және жер деңгейінде өте берік гүлшоғыры бар, қатты ашытқы иісі бар және түнде сахарозаға тәуелді нектарды мол бөліп шығарады. М. депресаның нектары қант ерітіндісіне қарағанда 400 есе қатты, яғни жабысқақ екені анықталды. Нектардың бұл желе тәрізді консистенциясы жәндіктерді жеуге кедергі келтіріп, кеміргіштердің лақтырып алуын жеңілдетеді.