Кіріспе

Гүлдің еркек тозаң қапшығынан әйел тозаң қабылдағышына тозаңды тасымалдайтын жануар. Бұл гүлдегі жұмыртқашаларды тозаңдағы ұрықтардың арқасында ұрықтандыруға көмектеседі. Көптеген өсімдіктерді тозаңдандыруға көмектесетін негізгі жануарлар – жәндіктер, оларға аралардың барлық тұқымдары, қырықтықыншалардың көптеген тұқымдары, құмырсқалар, көптеген шыбықтар тұқымдары, көбелектер мен молықтар, сондай-ақ көптеген қоңыздар кіреді. Жүректік жануарлардың ішінде, негізінен, жартастар мен құстар, сонымен қатар кейбір жартас емес сүтқоректілер (маймылдар, лемурлар, опоссумдар, кеміргіштер) және кейбір кесірткелер белгілі бір өсімдіктерді тозаңдандырады. Тозаңдандыратын құстардың арасында коллибрилер, балжегіштер және ұзын мүңкілді күнқұстар бар; олар көптеген терең гүлдерді тозаңдандырады. Адамдар да жасанды тозаңдануды жүзеге асыра алады. Тозаңдаушы – тозаңдану процесінде тозаң көзі болып табылатын өсімдік – тозаңдаушыдан өзгеше.

Өмірбаян

Өсімдіктер тозаңдану синдромына жатады, ол тозаңдаушының түрін көрсетеді. Бұл сипаттамалар: гүлдің жалпы мөлшері, тостағаншаның тереңдігі мен ені, түсі (соның ішінде ультракүлгін сәуледе ғана көрінетін нектар жол көрсеткіштері деп аталатын өрнектер), иісі, нектар мөлшері, нектар құрамы және т.б. Мысалы, құстар ұзын, тар түтікшесі бар және көп нектары бар қызыл гүлдерге келеді, бірақ кең гүлдерге, аз нектары мен көп тозаңы бар гүлдерге олар соншалықты тартылмайды, олар көбінесе қоңыздарға тартымды. Егер осы сипаттамалар тәжірибелік түрде өзгертілсе (түсін, мөлшерін, бағытын өзгерту), тозаңдаушылардың келуі азаюы мүмкін. Ара емес тозаңдаушылардың ара тозаңдаушылардан гүктерді тозаңдандыруда тиімділігі төмен екені көрсетілгенімен, бір зерттеуде ара емес тозаңдаушылардың аралардан көбірек сапар шегетіні және олардың егістік гүлдеріне 38% сапарларын жасайтыны, олардың тозаңдау қабілетінің тиімсіздігін басып өтетіні анықталды. 2016 жылы зерттеушілер су астында тозаңданудың мүмкіндігін көрсетті, бұл бұрын болмайды деп есептелген.

Бал аралары

Ең танымал тозаңдаушылар – тозаңдауға бейімделген аралардың әртүрлі түрлері. Аралар көбінесе түкті болып келеді және электростатикалық зарядты алып жүреді. Бұл екі ерекшелік тозаңның денелеріне жабысуына көмектеседі, бірақ олардың арнайы тозаң тасымалдау құрылымдары да бар. Көптеген араларда бұл артқы аяқтарында және/немесе төменгі ішкі бөлігінде (мысалы, мегахилидтер араларында) орналасқан, қалың, қауырсынды қылдардан тұратын скопа деп аталатын құрылым түрінде болады. Бал аралары, балдырлар және олардың туыстарының скопасы жоқ, бірақ артқы аяғы корбикула деп аталатын құрылымға (сонымен қатар «тозаң себеті» деп те аталады) өзгертіледі. Көптеген аралар нектарды, энергияның шоғырланған көзін, және жоғары протеинді тағам – тозаңды, жас ұрпақтарын өсіру үшін жинап, жұмыс істеп жатқанда гүлдер арасында таратады. Эвглоссина аралары орхидеяларды тозаңдатады, бірақ бұл гүл иісін жинап жатқан еркек аралар, ал нектар мен тозаң жинап жатқан аналықтары емес. Орхидея араларының аналықтары тозаңдаушы болып табылады, бірақ орхидеялардан басқа гүлдерді тозаңдатады. Бал арасы сияқты эусоциалдық аралар көбейіп өсуі үшін мол және тұрақты тозаң көзіне мұқтаж. Бал аралары гүлден гүлге көшіп, нектарды (кейіннен балға айналатын) және тозаң түйірлерін жинайды. Ара тозаңды анарларға сүріну арқылы жинайды. Тозаң артқы аяқтарында, «тозаң себеті» деп аталатын құрылымда жиналады. Ара гүлден гүлге ұшып бара жатқанда, тозаңның кейбір түйірлері басқа гүлдердің мойынына (стигмаға) ауысады. Нектар араның тамақтануына қажетті энергияны, ал тозаң – протеинді қамтамасыз етеді. Аралар көп мөлшерде ұрпақ өсіргенде (ара шаруалары «ұя салып жатыр» дейді), ұрпақтың қоректік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тозаңды әдейілеп жинайды. Тозаңдауды тиімді басқару өсімдіктің гүлдену кезеңінде аралардың «ұя салу» күйінде болуын қамтамасыз етеді, осылайша оларды тозаң жинауға мәжбүр етеді және оларды тиімді тозаңдаушыларға айналдырады. Осылайша, тозаңдау қызметтерін ұсынатын ара шаруашылығын жүргізу әдістері, бал өндіруге тырысатын ара шаруашылығын жүргізу әдістерінен өзгеше және белгілі бір дәрежеде қайшылыққа толы. Миллиондаған бал арасы ұялары ара шаруаларымен тозаңдау үшін келісімшартқа алынады, ал бал аралары ең маңызды коммерциялық тозаңдау агенттері болып табылады, бірақ басқа да көптеген тозаңдаушылар – көк бөтелкелер, балдырлар, бақшадағы аралар және жапырақ кескіш аралар сияқтылар өсіріліп, басқарылатын тозаңдау үшін сатылады. Аралардың басқа түрлері мінез-құлқы мен тозаң жинау әдеттерінің әртүрлі ерекшеліктерімен ерекшеленеді, ал бал аралары Батыс жарты шарда тумаған; Америка мен Австралиядағы жергілікті өсімдіктердің тозаңдалуының барлық тарихи жағдайлары жергілікті аралардың әртүрлі түрлерімен жүзеге асырылған. Сондай-ақ, жергілікті емес өсімдіктер жергілікті араларға оң әсер ете алатыны, сонымен қатар олардың азық іздеу үлгілеріне және ара-өсімдік желілеріне әсер ететіні анықталды.

Көбелектер мен көбелектер

Лепидоптерлер (көбелектер мен күндізгі көбелектер) де әртүрлі деңгейде тозаңдануға қатысуы мүмкін. Олар тағамдық дақылдардың маңызды тозаңдаушылары емес, бірақ түрлі күндізгі көбелектер темекі сияқты басқа да коммерциялық дақылдардың маңызды тозаңдаушылары болып табылады. Дегенмен, кейбір көбелектермен тозаңдану кейбір жабайы гүлдер үшін маңызды, тіпті өте қажет болуы мүмкін, олар нақты тозаңдаушыларға бейімделген. Көзге көрінетін мысалдарға Морган сфинксіне тәуелді Angraecum sesquipedale орхидеясы жатады. Юкка түрлері де басқа мысалдарды ұсынады, олар юкка көбелектерінің нақты түрлерімен күрделі экологиялық байланыста ұрықтандырылады.

Ұшалар

Көптеген аралар, сондай-ақ кейбір Tabanidae және Nemestrinidae түрлері финбос және Кару өсімдіктерін, мысалы Lapeirousia түрлерін, тар және терең гүл түтікшелерімен тозаңдауға ерекше бейімделген. Бұл бейімделудің бір бөлігі – өте ұзын сорғыштарының болуы. Бұл эмпидиндік би ұшы (Empidinae) үшін де дұрыс, олар гүлдейтін өсімдіктердің кең ауқымын аралайды, ал кейбір түрлері орманды гераньды (Geranium sylvaticum L.) бал аралармен бірдей тиімді тозаңдата алады. Calliphoridae және Sarcophagidae сияқты туыстарға жататын көпіршік және ет құрттары кейбір өсімдік түрлері үшін маңызды, олардың гүлдері жағымсыз иіс шығарады. Өсімдіктердің экологиялық стратегиясы әртүрлі: мысалы, Stapelia түрлерінің бірнешесі гүлге жұмыртқа салып, личинкаларының өлек жағынан азық алмауынан қырылып қалатын өлік құстарын тартады. Басқа түрлері піскеннен кейін тез шіріп, қонақ құстарға көп мөлшерде тамақ, сондай-ақ тозаң және кейде тұқымдар ұсынады, оларды кететін кезде алып кетеді. Құрттар бүкіл әлемде гүлді өсімдіктерді тозаңдатуда маңызды рөл атқарады. Көбінесе құрттар жабайы аралардан кейін екінші ең маңызды тозаңдаушылар деп есептеледі. Қытайдың оңтүстік-батысындағы қанатшалы орхидея да сырфидтердің сары түске деген табиғи бейімділігін пайдаланып, алдау арқылы тозаңдануға қол жеткізеді. Кейбір еркек жеміс құрттары Bulbophyllum орхидеяларының тозаңдаушысы болып табылады, олар нектардан айырылған және гүлді хош иісінде ерекше химиялық тартымдылық және сыйлық (метил-эвгенол, малина кетоны немесе зингерон) бар.

Басқа жәндіктер

Көптеген жәндіктер, бал арасынан басқа, гүлдерге нектар немесе тозаң алу үшін, немесе көбінесе екеуін де жинау арқылы тозаңдануға қатысады. Көптеген түрлер мұны кездейсоқ жасайды, бірақ ең маңызды тозаңдаушылар өмірлік циклінің кем дегенде бір бөлігінде, немесе белгілі бір функцияларды орындауда маманданады. Аралардан басқа гименоптералардың ішінде жыртқыш акулеатты бұғылар (әсіресе Crabronidae, Sphecidae, Vespidae және Pompilidae) ерекше орын алады. Masarinae – Vespidae тұқымдасының бір кішітұқымы, оларға «тозаң бұғылары» деген атау жиі қолданылады; олар жалғыз өмір сүретін бұғылардың арасында личинкаларын тамақтандыру үшін тозаңды жинауға маманданғандықтарымен ерекшеленеді, оны ішінде тасып, жұмыртқа салу алдында топырақ камерасына қайтарады. Сонымен қатар, көптеген аралар мен сұрқарлардың аталықтары, тозаң жинамаса да, энергия көзі (нектар) үшін гүлге және гүлге келетін ұрғашылармен кездесу үшін аумақ ретінде сенеді. Таулардың биік жерлерінде кейбір диптералар (жауырықтар) негізгі тозаңдаушылар болуы мүмкін, ал альпілік аймақтарда, орман шекарасында және одан жоғары жерлерде шұңғыл аралар ғана тозаңдауға қатысады. Кейбір ересек шырындар, егер олар нектармен қоректенсе, тозаңдаушылар рөлін атқара алады; Солтүстік Америкада кездесетін Aedes communis түрі Platanthera obtusata-ны тозаңдайтыны белгілі, ол көбінесе тупақ жапырақты орхидея деп аталады. Тозаң, нектар немесе гүлдерді жеуге маманданған қоңыздар кейбір өсімдіктердің, мысалы, Araceae және Zamiaceae тұқымдастарының тозаңдануына маңызды үлес қосуы мүмкін, олар өте көп мөлшерде тозаң өндіреді. Басқалары, мысалы, Hopliini, Asteraceae және Aizoaceae тұқымдастарының гүлдеріне маманданған. Кішкентай шырындар мен гүл триптері гүлдер мен өсімдіктер арасында көптеп қозғалып, кейбір түрлерге какао (Theobroma cacao L., Malvaceae) және қара жиде (Sambucus nigra L., Adoxaceae) сияқты ағаш дақылдарын тозаңдауға көмектеседі. Құмырсқалар да кейбір гүлдерді тозаңдайды, бірақ көбінесе олар паразиттер болып табылады, тозаңды топыраққа жеткізбей, тек нектар мен/немесе тозаңды тұтынады. Басқа жәндіктер тозаңдаушылар ретінде сирек кездеседі, және олар көбінесе кездейсоқ тозаңдануға қатысады (мысалы, Антокоридей және Миридей сияқты гемиптералар). Биологиялық тұрғыдан қызықты стратегия – бұл жыныстық алдау, онда өсімдіктер, әдетте орхидеялар, еркек аралар немесе бұғыларды олармен жұптасуға тырысуға итермелейтін феромондық тартымдылықтар мен физикалық ұқсастықтың өте күрделі комбинацияларын шығарады, нәтижесінде тозаңды жеткізеді. Мысалдар Антарктидадан басқа барлық континенттерде белгілі, бірақ Австралияда олардың саны ерекше көп. Өсімдіктердің бүкіл топтары, мысалы, белгілі бір финбос Moraea және Erica түрлері, жабысқақ гүл сабақтарымен немесе жабысқақ гүл түтіктерімен гүлдер шығарады, олар тек ұшқан тозаңдаушыларға – құстарға, жарғақтарға немесе жәндіктерге ғана кіруге мүмкіндік береді.

Басқа омыртқасыздар

Эксперименттік дәлелдер омыртқасыздардың (көбінесе шағын қабықшалылардың) рөлін көрсетті. Кейінірек, Idotea balthica Gracilaria gracilis-тің көбеюіне көмектесетіні анықталды – балдырлардың көбеюіне жануардың көмектесетінінің алғашқы белгілі мысалы.

Омыртқалы жануарлар

Жарты қанаттылар кейбір тропикалық гүлдердің маңызды тозаңдаушылары болып табылады, олар нектар алу үшін келеді. Құстар, әсіресе, құсқұстар, бал жегіштер және күн құстары да көп тозаңдайды, әсіресе терең гүлдердің тозаңдалуына көмектеседі. Кинкажу, маймылдар, лемурлар, опоссумдар, кеміргіштер және кесірткелер сияқты басқа омыртқалы жануарлар да кейбір өсімдіктерді тозаңдататыны тіркелген. Адамдар да тозаңдаушы бола алады, себебі көптеген бағбандар бақша көкөністерін қолмен тозаңдау қажеттігін анықтаған, не тозаңдаушылардың азаюына байланысты, немесе тек генетикалық тұрақты сортты сақтау үшін. Бұл үшін кішкентай щетка немесе мақта тамыршасын қолданып тозаңды жылжыту, немесе томат гүлдерін өздігінен тозаңданатын гүлдер үшін тозаңды босату үшін соғу немесе сілкілеу қажет. Помидор гүлдері өздігінен өнімді, бірақ (картоп жапырақты сорттарынан басқа) тозаңдары гүлдің ішінде болады, ал гүлді тесіктер арқылы тозаңды шығару үшін сілкілеу керек. Бұл желдің, адамдардың немесе дыбырлық толқынмен жұмыс істейтін араның (гүлге қонғанда қанаттарын дірілдетіп тозаңдататын ара, мысалы, қарға арасы) көмегімен жүзеге асырылады. Дыбырлық толқынмен жұмыс істейтін аралар помидорларды өте тиімді тозаңдатады, ал қарға арасының топтары жылыжайдағы помидорларды тозаңдауда адамдарды тез арада алмастырып келеді.

Гүлдік және гүлдік емес ресурстар

Аңтауыштар әртүрлі ресурстарды қажет етеді. Солтүстік Америкадағы жергілікті аралардың көпшілігі жалғыз өмір сүретін, жерге ұялайтын түрлер болып табылады. Олар тозаң, нектар, жапырақтар, гүл жапырақтары және шайыр сияқты табиғи ресурстардың әртүрлі түрлерін жинап, оларды тамақ көзі, дернәсілдеріне жабдық немесе ұя қабырғаларын жасау үшін пайдаланады. Гүлдік диетаның әртүрлілігі бал араларының (Apis mellifera) иммундық қабілетін арттырады, себебі көптеген гүл түрлерінен тұратын диеталар глюкоза оксидаза ферментінің белсенділігін жоғарылатады, ал бал аралары осы ферментті өз колониясын зарарсыздандыру үшін өндіреді. Әлемдегі аралардың 30% астамы ұя салу, қорғану, денсаулықты сақтау, жәндіктерден қорғану және қосымша тамақ көздері үшін гүлдік емес ресурстарға тәуелді. Гүлдік емес ресурстарға жапырақтар, топырақ, өсімдік шайырлары мен шырындар жатады, және көбінесе оларды ағаш тәрізді өсімдіктер қамтамасыз етеді.

Аңтауыштар санының азаюы және оларды қорғау

Аңтауыштар жабайы және ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің тіршілігі үшін маңызды экожүйелік қызмет көрсетеді. 1999 жылы Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция Аңтауыштар туралы Сан-Паулу декларациясын қабылдады, онда бұл түрлердің жер бетіндегі өнімділікті қолдау және сақтаудағы маңызды рөлі, сондай-ақ антропогендік өзгерістерге байланысты олардың тіршілігіне қауіп төндіретін қиындықтар мойындалды. Бүгінде аңтауыштар саны азайып бара жатқан түрлер деп есептеледі; кейбір түрлер, мысалы, Франклиннің шошқасы (Bombus franklini) қызыл тізімге енгізілген және құрып кету қаупі бар. Дүние жүзінде бағылған аралардың саны артса да, олар көптеген аймақтарда жойылған жабайы аңтауыштардың орнын толтыра алмайды. 2017 жылы Биологиялық әртүрлілік орталығы үшін жасалған есеп АҚШ-тағы жергілікті ара түрлері туралы деректерді пайдаланды және 1437 түрдің шамамен 1/4 бөлігінің (347 түрі) қауіпті жағдайда екенін және құрып кету қаупінің артып бара жатқанын анықтады. Жергілікті аралардың жартысынан астамы азайып барады, ал әлемдік жәндіс-аңтауыштардың 40%-ы (негізінен жергілікті аралар) жоғары деңгейде қауіпті. Есептерге сәйкес, біз жейтін әр үш тіс бірінің екісі жануарлардың аңтау арқасында келіп жетеді. Аңтауыштардың қызмет көрсету сапасы уақыт өте келе төмендеді, бұл болашақта аңтауыштардың жойылуға төзімділігінің азаятындығына алаңдаушылық тудырады. 2022 жылғы зерттеу көрсеткендей, аңтауыштар популяциясының азаюы жыл сайын 500 000 ерте өлімге себеп болады, себебі салауатты тағамдармен қамтамасыз ету көлемі төмендеді. Аңтауыштардың азаюы жеміс-жидектердің, көкөністердің және жаңғақтардың 35%-ының жоғалуына әкелді. Авторлардың пікірінше, осы пайдалы тағамдарды аз тұтынудың нәтижесінде барлық өлім-жітімнің 1%-ы осыған байланысты.

Пестицидтерді қолдану

Неоникотиноидтар (неониктер) – синтетикалық инсектицидтер класы, олар суда ерігіштігінің және кең спектрлі зиянкестермен күресу қабілетінің арқасында бүгінде ең көп қолданылатын пестицидтер болып табылады. Неониктер қоршаған ортада ұзақ сақталады және құрлықтағы және су ортасындағы тіршілік орындарын алты жылға дейін ластауы мүмкін. Оларға ұшыраған бал араларының (Apis mellifera) өнімділігі төмендеуі, ұя салуы азаюы немесе ұя салмауы, азық табу қабілетінің төмендеуі және иммунитетінің әлсіреуі байқалған.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америка тозаңдаушыларды қорғау науқаны (NAPPC) Солтүстік Америкада тозаңдаушылардың денсаулығын жақсартуға бағытталған және 1997 жылдан бері жыл сайын конференциялар өткізіп келеді, сондай-ақ қоғамдық білім беру және саясатты зерттеуді қамтитын нақты мақсаттарды іске асыру үшін жұмыс топтарын құрады, мемлекеттік органдар арасындағы серіктестікті орнатуға бағытталған стратегиялық жоспарларды әзірлеп жатыр. NAPCC мен федералды мемлекеттік агенттіктер арасында 11 тозаңдаушыларды қорғау туралы келісімге қол қойылды, олар 1,5 миллиард акр жерді қорғау және басқаруға жауапты.

Еуропа

Еуропалық жасыл келісіммен қатар, оның құрамында тозаңдаушылар популяциясын қолдайтын бастамалар бар, Еуропалық одақ 2030 жылға арналған Биологиялық әртүрлілік стратегиясын жүзеге асырды, оған 2030 жылға дейін тозаңдаушылардың түрлер мен санының азаюын тоқтатуға бағытталған ұзақ мерзімді мақсаттар енгізілген Аңтауыш бастамасы кіреді. Бұл бастама мыналарды қамтиды: (1) тозаңдаушылардың азаю себептері мен салдарына қатысты білімді жетілдіру; (2) тозаңдаушылардың азаюына себеп болатын факторларды жою; және (3) хабардар етуді арттыру, қоғамды кең ауқымда қатыстыру және ынтымақтастықты ынталандыру.

Оңтүстік Америка

Healthy Hives Latin America 2020 (Salud Apícola 2020 Latinoamérica) бағдарламасы – Bayer Bee Care Center мен Fraunhofer Chile Research Foundation арасындағы ынтымақтастық болып табылады, ол университеттердегі және ара шаруашылығы қауымдастықтарындағы жергілікті зерттеушілермен бірлесе жұмыс істейді. Бағдарлама бал араларының денсаулығын және оған әсер ететін факторларды бақылау арқылы жұмысшы бал араларының және олардың колонияларының санын арттыруға бағытталған. Бұл ара шаруашыларына білім беруді және бал араларының денсаулығы мәселелері бойынша бірлескен зерттеулерді қамтиды. 2015 жылы Чилиде пилоттық жоба ретінде басталган бағдарлама Колумбия, Аргентина және Коста-Рика елдеріне тарады.

Әлемдік

"Құнаштарды қолдау жөніндегі ерікті елдер коалициясы" (Құнаштарды қолдау) 2016 жылы Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенцияның тараптар конференциясы (CBD COP13) кезінде бастау алды және құнаштарды қорғауға бағытталған саяси шаралар мен жаңашылдыққа елдердің өздері бастама көтеретін саясатының мүмкіндігін қолдайтын елдер мен бақылаушылардың кеңейіп келе жатқан альянсы болып табылады. Олардың қолдаушыларының саны тұрақты түрде артып келеді, қазіргі таңда 30 ел қатысуда.

Өсімдік-аңайтатын желілердің құрылымы

Жабайы тозаңдаушылар көбінесе көптеген өсімдік түрлеріне келеді, ал өсімдіктерді көптеген тозаңдаушылар аралайды. Осы қарым-қатынастардың барлығы өсімдіктер мен тозаңдаушылар арасындағы өзара әрекеттесу желісін құрайды. Өсімдіктер мен тозаңдаушылар арасындағы өзара әрекеттесуден тұратын желілердің құрылымында таңғажайып ұқсастықтар табылды. Бұл құрылымның әртүрлі континенттердегі, әртүрлі экожүйелерде, толығымен әртүрлі түрлерден тұратын өсімдіктер мен тозаңдаушылар арасындағы байланыстарда да ұқсас екені анықталды. Өсімдік-тозаңдаушы желілерінің құрылымы тозаңдаушылар қауымдастығының күшейе түсетін қиын жағдайларға қалай жауап беретініне зор әсер ете алады. Бұл желілік құрылымның тозаңдаушылар қауымдастығының тұрақтылығына тигізетін әсерін зерттейтін математикалық модельдер, өсімдік-тозаңдаушы желілерінің ұйымдастырылу ерекшелігі тозаңдаушылар арасындағы бәсекелестікті азайтатынын, тіпті жағдай қиын болғанда тозаңдаушылар арасындағы күшті жанама әсерлесуге алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл тозаңдаушы түрлерінің қиын жағдайларда бірге тірі қалуына мүмкіндік береді. Бірақ бұл сонымен қатар жағдай белгілі бір шегінен асқанда тозаңдаушы түрлерінің бірдей уақытта құлдырауы мүмкін екенін білдіреді. Мұндай бірдей уақыттағы құлдырау себебі, тозаңдаушы түрлері қиын жағдайларда тірі қалу үшін бір-біріне тәуелді болады. Көптеген тозаңдаушы түрлерін қамтитын мұндай қауымдық құлдырау, жағдай күшейе түскенде күрделі нүктеден өткенде кенеттен пайда болуы мүмкін, ал мұндай құлдыраудан қалпына келу оңай болмауы мүмкін. Тозаңдаушылардың қалпына келуіне қажетті жағдайдың жақсаруы, тозаңдаушылар қауымы құлдыраған кездегі жағдайды қалпына келтіру үшін қажетті жақсарудан әлдеқайда үлкен болуы мүмкін.