Кіріспе

1942 жылғы соғыстың шығыс майданындағы шайқас Қызыл Армияның 1943 жылғы Деманск шабуылы Деманск қалтасы (Kessel von Demjansk; Демя́нский котёл) - Екінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданында Ленинградтан оңтүстікке қарай Деманск маңындағы Қызыл Армия қоршап алған неміс әскерлерінің қалтасына берілген атау. Бұл қалта негізінен 1942 жылдың 8 ақпанынан 21 сәуіріне дейін болды. Көптеген шағын күш Кхолм қаласындағы Кхолм қалтасында қоршалған. Екеуі де Германияның Мәскеу шайқасында жеңілгеннен кейін кері қайтқанынан туындады. Деманскті қорғауға әуе көпірін қолдану арқылы қол жеткізілді және қазіргі заманғы соғыста маңызды жетістік болды. Оның табыстылығы Сталинград шайқасында дәл осындай тактиканы қолдануға Армияның Жоғарғы Командасының шешім қабылдауына үлкен үлес қосты, бірақ ол Фридрих Паулюстың қолбасшылығындағы Алтыншы армияны құтқара алмады.

Солтүстік-батыс майданның шабуылдары

Солтүстік-батыс майданның мақсаты 16-шы армияның барлық солтүстік флангін қоршау болды, оның ішінде 2-ші армия корпусы кішкентай ғана бөлігі болды, ал кеңестік команда осы жетістіктен кейін де майданды жылжыту үшін төзімді болды. Бірінші шабуылды Ставка резервінен операцияға жіберілген 11-ші армия, 1-ші шок армиясы және 1-ші және 2-ші гвардиялық атқыштар корпустары жасады. Екінші шабуылды 12 ақпанда Калинин майданының 3-ші және 4-ші шок әскерлері жасады, 34-ші армияның ілгерілеуін қолдау үшін екі әуеде жүретін бригаданы енгізу арқылы қоршалған неміс күштеріне тікелей шабуыл жасаудың қосымша жоспарымен. Тез арада соғыс майданына тоқтап, соғыс қарсаңында соғыс басталды. Ол қалтаға қажетті күн сайынғы керек-жарақты 1-ші әуе флоты қамтамасыз ете алатынына сенімді болған соң, Гитлер қоршалған дивизиялардың өз позицияларын босатылғанға дейін ұстап тұруға бұйрық берді. Бұл аймақта екі әуеайлақ бар еді: Деманск пен Пескиде, олар көлік ұшақтарын қабылдай алатын. Ақпан айының ортасынан бастап ауа райы айтарлықтай жақсарды, ал осы уақытта жерде әлі де қар көп болған кезде, аймақтағы Кеңес Әуе Күштерінің (ВВС) белсенділігі болмағандықтан, жабдықтау операциялары әдетте өте сәтті болды. Алайда, операция кезінде Luftflotte 1 әуе көлігінің барлық көліктік мүмкіндіктері, сондай-ақ оның бомбалаушы күштері пайдаланылды. Қыс пен көктемде Солтүстік-Батыс майданы Деманск пен Старая Русса арасындағы әлсіз байланысты құрайтын "Рамушево дәлізіне" бірқатар шабуыл жасады, бірақ қалтасын азайта алмады.

Жарылыс

1942 жылдың 21 наурызында генерал Вальтер фон Сейдлиц Курцбахтың қолбасшылығындағы неміс күштері "Рамушево дәлізінен" өтуді көздеді. Ловат өзеніндегі кеңестердің қарсыласы ІІ корпустың шабуылдауын 14 сәуірге дейін кешіктірді. Келесі бірнеше аптада бұл дәліз кеңейтілді. 22 сәуірде жауынгерлік топ қоршауды бұза алды, бірақ шайқастар ауыр шығынға ұшырады. Бастапқыда қамауда болған 100 мыңдай адамның 3335-і қаза тауып, 10 мыңнан астамы жараланды. 1942 жылдың мамыр айында Холм мен Деманскпен жер бетіндегі байланыс қалпына келтірілген кезде Luftflotte 1 14 455 әуе тасымалын ұшырып өтті. Жалпы 24 303 тонна азық-түлік пен жабдық, сондай-ақ 15 446 алмастыру ұшақтары ұшып келіп, қалтаға кірді және 22 093 жарақаттанған адам ұшып кетті. Люфтваффе үшін шығын 265 ұшақтан, оның ішінде 106 Юнкерс Ю 52, 17 Хайнкель Хе 111 және екі Юнкерс Ю 86 ұшағынан айрылды. Сонымен қатар, 387 ұшқыш қаза тапты. Ричард Овери Деманск көпірінің 200-ден астам ұшақ пен олардың экипажының жоғалуын атап, "жылдық көлік өндірісі тек 500-ге жеткен кезде, және барлығы 90,000 неміс сарбазын құтқару үшін, олардың 64,000-і әуе көпірінің соңында "өлді, жараланды немесе қызмет етуге тым науқас болды" деп дәлелдеді. Бұл аймақтағы ұрыс 1943 жылдың 28 ақпанына дейін жалғасты. Кеңес әскерлері Деманскті 1943 жылдың 1 наурызына дейін, неміс әскерлерінің ұйымдасқан түрде кері қайтуымен ғана қайтарып алды.

Болашақ операцияларға әсері

Люфтваффедің табысы рейхсмаршал Герман Геринг пен Гитлерді Шығыс майданда тиімді әуе көпірін жүргізуге сендірді. Сонымен қатар, ол "Гитлер қоршалған әскерлер өз аумағын автоматты түрде ұстап тұруы керек деген сенімде. Сталинград шайқасында Германияның 6-армиясы қоршалғаннан кейін, Геринг Гитлерді құтқару күштері оларға жететінше, қоршалған күштерді әуе көпірінен қамтамасыз етуге сендірді. Алайда, Сталинградта күніне 750 тоннаға есептелген күш-жігердің көлемі қазір күш-жігерін арттырған Кеңес Әуе күштеріне қарсы болған кезде, қазір Luftwaffe-нің қуатынан асып түсті. Сталинград әуе көпірінің күш-жігері әуеайлақтар советтермен басып алынар алдында жеткілікті жеткізілімдерді жеткізе алмады, ал немістер 488 көліктер мен 1000 адамнан айырылды деп есептеді. Әуе көпірінің анық кемшіліктеріне қарамастан, Гитлер 6-армияға үзіліс жасауға рұқсат беруден бас тартты. Қалада тұтқындалған қалған 300 мың неміс сарбазының азық-түліктері түсіп, 1943 жылдың қарашасы мен 1943 жылдың ақпаны аралығында шайқаста 100 мың сарбазын жоғалтқаннан кейін, 1943 жылдың ақпанында берілуге мәжбүр болды.