Кіріспе
Альбертадағы көл, Канада. Уабамун көлі (кейде Уабумун деп те жазылады) – Канаданың Альберта провинциясындағы ең көп пайдаланылатын көлдердің бірі. Ол Эдмонтон қаласының батысында орналасқан. Көлдің ұзындығы мен ені шамалы, ауданы терең, суы біршама мөлдір. Оның атауы кри тіліндегі «айна» деген мағына беретін ᐋᐧᐸᒧᐣ (wâpamon) сөзінен шыққан, бұл көл суына сілтеме. Стони тілінде бұл көл Вихнемне деп аталады. Уабамун бұрын Эдмонтон аймағындағы ең жақсы ақ балыққа толы көл болған және ірі солтүстік шабақтарымен танымал болған, олардың екеуі де 20 ғасырдың басында коммерциялық мақсатта ауланды. Көлге көшіп келіп, көбейіп, қанаттарын жаңартатын түрлі құстар көптеп келеді. Бобр мен мускат егермен көлді пайдаланады, ал айналасындағы жоталар койот, тиін, бұғы және аққұйрықты бұғыларға жағдай жасайды. Сонымен қатар, пума, қасқыр және аюларды көру туралы хабарлар да бар. Альбертаның Балық және жабайы табиғат басқармасы Исле көлінің (Уабамун көлінің солтүстік-батысында) мал мен қойларды қасқырдың өлтіргенін растады. Көлдің жағалауының көп бөлігінде табиғи жағажайлар бар, бірақ су өсімдіктері оларды пайдалануды шектейді. Жүзуге ең қолайлы жағажайлар – Мұндағы провинциялық саябақтағы жасанды жағажай және Себа жағажайдағы табиғи жағажай. Көлдің жағалауында көптеген демалыс үйлері орналасқан. Көлдің солтүстік жағалауында бірнеше елді мекен бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Уабамун. Көлді қоршаған бай көмір кен орындарын TransAlta компаниясы электр станциялары үшін қазып шығарды, ал олар көл суымен салқындатылады.
Wabamun Lake (sometimes spelled Wabumun) is one of the most heavily used lakes in Alberta, Canada. It lies west of Edmonton. It is long and wide, covers and is at its deepest, with somewhat clear water. Its name derives from the Cree word for mirror, ᐋᐧᐸᒧᐣ (wâpamon) a reference to the water of the lake. The name for the lake in the Stoney language is Wihnemne. Wabamun was reputedly the best whitefish lake in the Edmonton area and is well known for its large northern pike, both of which were fished commercially during the early 20th century. A large variety of migrating, breeding and moulting wildfowl visit the lake. Beaver and muskrat use the lake while the surrounding upland supports coyotes, porcupine, moose and white tailed deer. There are also reported sightings of cougars, wolves and bears. Alberta Fish and Wildlife has confirmed that there have been wolf kills of cattle and sheep near Isle Lake (northwest of Wabamun Lake). There are natural beaches along much of the shoreline, but emergent vegetation restricts their use. The most popular beaches for swimming are the artificially made one at the provincial park in Moonlight Bay, and the natural one at Seba Beach. There are numerous recreational cottages along its shores. Several communities line the north shore of the lake, the largest being Wabamun. Rich coal deposits surrounding the lake have been mined by TransAlta for power plants it operates and that are cooled by lake water.
Қауымдастықтар
Лейквью жазғы ауылы, Уабамун ауылы, Пойнт Элисон жазғы ауылы және Фаллис ауылы Уабамун көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Себа жағасындағы жазғы ауыл көлдің батыс жағалауында, ал Бетула жағасындағы жазғы ауыл оңтүстік жағалауда орналасқан. Көлдің оңтүстік жағалауындағы жердің көп бөлігі TransAlta Utilities компаниясына тиесілі және электр энергиясын өндіру үшін көмір өндіріледі. Уабамун № 133А үнді резерваты, Пауль тайпасының мекені, және Капасивин жазғы ауылы Уабамун көлінің шығыс жағалауында орналасқан.
Тарих
Аймақты алғашқы зерттеулер кезінде Уабамун көлі көлдегі ірі ақ балықтарға байланысты "Ақ кит көлі" деп аталған. Гранд-Транк-Пасифик темір жолының салынуы жергілікті экономиканы үлкен серпіліс жасады. Коммерциялық балық аулаушылар темір жолды пайдаланып, балықты Нью-Йорк қаласына дейін жүк вагондарымен тасымалдаған. Көлдің батыс жағасындағы Себа-Бич поселкесінде ақ балықты консервілеу зауыты болған, бірақ ол кейін жабылды; бос ғимарат поселкеде қалып қойды. Темір жол Эдмонтон қаласынан келген жазғы туристерді шақырып отырды. Қыс айларында темір жолдың муздату вагондарын қамтамасыз ету үшін мұз кесілген. Көмір Эдмонтон қаласындағы электр стансасына тасымалданды, содан кейін Уабамун көлінің жағалауындағы бірнеше электр стансаларында қолданылды.
Экологиялық залал
Көл ресурстарын қарқынды пайдалану және орта тұру орындарының жойылғандығы балық өндірісінің күрт төмендеуіне алып келді, нәтижесінде коммерциялық балық аулау тоқтатылды, ал демалыс балық аулау қазіргі таңда аулап-босату арқылы ғана шектеледі. (2023 жылғы мәлімет бойынша бес ақ балыққа дейін шектелген). Көлдің шектеулі су жиналатын алабындағы жылдар бойы жүргізілген құрылыс жұмыстары су деңгейінің төмендеуіне себеп болды. Көмір өртеудің нәтижесінде суда еріген ауыр металдар (алюминий, хром, мырыш және мыс) қауіпсіз деңгейде деп есептелді, бірақ шөгіндідегі металдар мен ірі шұңқырдың ішіндегі сынаптың мөлшері қалыптыдан жоғары болды. TransAlta металдық және жылулық ластануды азайту шараларын қабылдады, ал Wabamun электр станциясы тоқтатылып, сөйілді. Canadian National Railway мұнай төгілуі салдарынан көлден алынған балықты тұтынуға кеңес берілмейді. Бұл көлдегі жергілікті балық – шабақ 1900 жылдардың басынан бері көрінбейді, сол кезде олардың саны аулаудың нәтижесінде азайды. Көлде шабақты қайтадан қалпына келтіруге жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды, себебі Wabamun электр станциясы (1950 жылдары салынған) жылы суын көлге шығарып, оның бір бөлігін мұздан таза ұстады. Шабақтар қалыпты уылдырық шағылыс уақытынан бірнеше апта бұрын жылы суда уылдырық шақты, ал шабақтар көлдің әлі суық бөліктерінде жеткілікті тамақ таба алмағандықтан тірі қалмады. 2010 жылы Wabamun электр станциясы жабылғаннан кейін Alberta Fish and Wildlife шабақты қайтадан қалпына келтіруге тағы бір әрекет жасады, ол сәтті аяқталды. Шабақтар көбейіп, олардың жас буындары да өсіп келеді. TransAlta енді көлді өзінің қандай да бір операциялары үшін пайдаланбайды. Көлдегі электр станцияларының температурасын өзгерткені еріген оттегінің мөлшерін арттырып, судың сапасын нашарлатты және әдеттегідей балдырлардың гүлденуіне себеп болды. Табиғи жағалаудың қарқынды дамуы бір кезде көлде көбейген су құстарының санын азайтты: батыс гребтер мен американдық сутастар бұрын провинциядағы ең көп санда көлде ұя салған, ал қазір тек көші-қон кезінде ғана көрінеді. Жағалауға тәуелді құстардың, мысалы, үлкен ақ жусан мен дақтанған құмқұстың саны да азайды. 1920 жылдары шамадан тыс балық аулау көлдегі ақ балықтардың санын күрт азайтты, ал шұңқырды қоралану осы жағдайды одан әрі усулаштырды. Шабақтың жақындағы енгізілуі шұңқырдың санының төмендеуіне, сондай-ақ басқа жергілікті балықтардың, мысалы, шабақтардың және сары шұңқырдың санының азаюына әкелді.
Мұнайдың төгілуі
2005 жылдың 3 тамызында таңғы сағат 5:40-та Канаданың Ұлттық (CN) жүк пойызының 43 вагоны Уайтвуд Сэндс тұрғын алабына жақын жерде рельстен шығып, ауыр бункер C отын майының бір бөлігі төгілді. Қалың, қара түсті материалдың шамамен бөлігі, күшті желдің әсерінен Уабамун көлінің бетіне тарады. Еріктілер дереу жағалауды қорғау үшін тосқауылдар мен сіңіретін материалдарды орналастыра бастады, сондай-ақ майға малған 230 құс және басқа да жабайы жануарларды құтқару үшін Уабамун аймағына жеткізді. 100 Уабамун көлінің тұрғыны, теміржолдың төгілген майды тазалаудағы жеткіліксіз шараларына наразылық ретінде бес сағатқа созылған блокадаға қатысты. Алберта провинциясы тазалау жұмыстарының жалғасуын қамтамасыз ету үшін қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бұйрық шығарды. Рельстен шығудан кейін төрт күн өткен соң CN, бункер C отын майымен қатар, көлге "қауіпті химиялық заттың" да төгілгенін мәлімдеді. Тұрғындарға жануарларды тазалауды тоқтату және көл суын, соның ішінде құдық суын, тіпті бақша мен газондарды суару үшін де пайдаланудан толығымен бас тарту туралы ескертілді. Бұзылған, рельстен шыққан цистернадан шыққан полюсті өңдеу майының құрамында нафталин және басқа да полициклдік ароматты көмірсутектер бар еді, олар "өте улы" деп саналады және канцерогендік болуы мүмкін деп күдіктелді. CN компаниясы көптеген адамдардың денсаулығына қауіп келтіретін бұл жағдай туралы қоғамды ертерек хабардар етпегені үшін қатты сынға ұшырады. Провинциялық үкімет CN қызметкерлеріне кешіктіру үшін қылмыстық іс қозғау мүмкіндігін қарастырды. CN 18 қазанда жасаған мәлімдемесінде, төгілген майды тазалауға кеткен қаржылық шығынның шамамен 28 миллион долларды құрайтынын, ал қалған шығындар сақтандыру есебінен өтелетінін хабарлады. 2006 жылдың көктемінде мұз ерігеннен кейін, көл бетіне шыққан қара шарларды тазалау жұмыстары қайта басталды. 2009 жылдың 25 мамырында CN мұнай төгілуіне қатысты үш айыптау бойынша өзін кінәлі деп таныды. Компания, федералды және провинциялық прокурорлармен бірлесіп, жалпы сомасы 1,4 миллион доллар болатын айыппұл төлеу туралы бірлескен ұсыныс жасады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, көлдің жағдайы мұнай төгілуінен бұрынғы деңгейге жақын келді. Су сапасы жақсы және Альберта денсаулық сақтау департаменті балық жеуге қойған тыйымды алып тастады. Алайда, Альбертаның қоршаған орта және саябақтар департаменті, көбейіп келе жатқан торғай және қалпына келген ақ балық популяциясын қорғау мақсатында, балықтың барлық түрлерін аулауға шектеу қойды.
Рұқсат етілмеген пайдалану
2012 жылдың қаңтар айында Альбертаның қоршаған ортаны қорғау және тұрақты ресурстарды дамыту министрлігі Фаллис қаласының жанындағы жердің тазаланып, жоғары жағынан қазылып алынуы туралы шағым алды. Жүргізілген тергеу көрсеткендей, көл жағалауына жақын орналасқан ағаштар кесілген, бұл көлге шөгінділердің көп мөлшерде ерозиялану қаупін тудырды. Бақыланбайтын ерозия көлде эвтрофикация қаупін арттырады, ал бұл көк-жасыл балдырлардың гүлдеуіне алып келуі мүмкін. 2012 жылдың қазан айында Альберта үкіметі Су заңына сәйкес Samco Developments компаниясына рұқсатсыз қызметін тоқтату туралы бұйрық берді. Үкімет сондай-ақ Samco Developments компаниясына және оның директорларына жерді қайта пішімдеуді және көлге шөгінділердің енуін азайту үшін өсімдіктерді қайта отырғызуды міндеттеді.