Кіріспе

Батыс Канададағы өзен Саскачеван өзені (Cree: kisiskāciwani sīpiy ᑭᓯᐢᑳᒋᐊᐧᓂ ᓰᐱᕀ, "қарқынды ағысқан өзен") – Канаданың ірі өзені. Ол Солтүстік Саскачеван және Оңтүстік Саскачеван өзендерінің қосылған жерінен, Саскачеванның Принс-Альберт қаласының шығысында басталып, Виннипег көліне дейін созылады. Саскачеван және Манитоба аймақтары арқылы шамамен шығысқа қарай ағып, Виннипег көліне құяды. Солтүстік Саскачеван және Оңтүстік Саскачеван салалары арқылы оның су жиналатын алабы Канаданың далалық аймақтарының көп бөлігін қамтиды, батысқа қарай Альбертадағы Роки тауларына және АҚШ-тағы Монтана штатының солтүстік-батысына дейін жетеді. Оның ең алыс бастауы Боу өзені, ол Альбертадағы Оңтүстік Саскачеванның саласы болып табылады.

Сипаттама

Ол Саскачеванның орталық бөлігінде, Принс-Альберттен шамамен шығысқа қарай, оның екі негізгі тармағы – Солтүстік Саскачеван мен Оңтүстік Саскачеванның қосылған жерінде, Саскачеван өзенінің саласында пайда болады. Екі бастау өзенінің де бастауы Альберта тауларындағы мұздықтардан басталады. Глейшер Ұлттық паркінен (АҚШ) Гудзон шығанағының суайыру аймағын кесіп өтетін Сент-Мэри өзені де оңтүстік тармақ арқылы Саскачеван өзеніне құяды. Бірлескен ағыс шығыс-солтүстік-шығысқа қарай ағып, Нипавиндегі Франсуа Финлей бөгетімен құрылған Кодет көліне, содан кейін Е. Б. Кэмпбелл бөгетімен құрылған Тобин көліне жетіп құяды. Одан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағып, батпақты аймақтан өтеді, онда солтүстік-батыстан Торч және Мосси өзендері қосылады. Саздықтардың солтүстік жиегінде ол шығысқа қарай ағып, шағын көлдердің арасымен шығыс-орталық Манитобаға дейін жетеді, онда оңтүстік-батыстан Каррот және Паскья өзендері қосылады. Пастың оңтүстік-шығысында ол Седар көлінің солтүстік-батыс жағындағы дельтада бірнеше сала құрайды, содан кейін көлдің оңтүстік-шығыс жағынан шығып, шамамен Виннипег көліне ағып, Лонг-Пойнттың солтүстік-батысындағы жағалауға құяды. Виннипег көлінің сулары ақырында Нельсон өзені арқылы Гудзон шығанағына құйылады. Өзен, Саскачеван провинциясы сияқты, кри тілінен алынған kisiskāciwani sīpiy сөзінен атауын алған, ол "қатты ағып жатқан өзен" дегенді білдіреді. Өзен және оның салалары алғашқы халықтар мен ертедегі еуропалық аңшылар үшін маңызды көлік жолы болған.

Пайдаланылып жатқан гидроэлектр қондырғылары

Саскачеванда SaskPower компаниясы Э.Б.Кэмпбелл (289 МВт, бұрын Сквау Рапидс) және Нипавин (255 МВт) су электр станцияларын иеленеді және пайдаланады. Манитобада Manitoba Hydro Grand Rapids су электр станциясын иеленеді және пайдаланады.

Ұсынылған гидроэлектр қондырғылары

Choiceland электр станциясы Nipawin орналасқан жерден ағысқа қарсы орналасады. Ол 150 МВт қуаттылығы бар төрт генераторлық бөлімнен тұрады, олар 300 МВт тұрақты қуатты және қосымша 300 МВт шың қуатын қамтамасыз етеді. Форкс электр станциясы Солтүстік және Оңтүстік Саскачеван өзендерінің қосылған жерінен ағысқа қарай орналасады және Нипавин станциясымен шамамен бірдей болады (255 МВт тұрақты қуат және 420 МВт шың қуат). 2019 жылы Джеймс Смит Кри Ұлты AECOM және Tesla Energy компанияларымен бірлесіп жобаны әзірлеуді бастады.

Тарих

"Киш акциясы евен" деп аталатын өзен 1760 жылғы Гудзон шығанағы компаниясының картасында көрсетілген, ол Энтони Хендейдің жетекшісі болған Аттикашиш есімді бірінші ұлт өкілінен ауызша алынған мәліметтерге негізделген. 1774 жылғы тағы бір картада өзеннің бағыты жетілдікпен бейнеленген. Саскачеван өзені және оның екі ірі саласы Канада батысындағы алғашқы байланыс, тері саудасы және қоныстану кезеңдерінде маңызды көлік арнасы болды. Тери саудасының алғашқы күндерінде Оңтүстік Саскачеван "La Fourche des Gros Ventres" ("Ірі шатқалдардың саласы") деп, ал Солтүстік Саскачеван "Rivière du Pas" деп аталды. Өзендер аймағында әр кезде Ацина, Кри, Солтүстік Оджибве, Блэкфут конфедерациясы, Ассинибойн және Сиу тайпалары тұрды. Генри Келси 1690 жылдары Гудзон шығанағы компаниясы үшін бұл аймаққа кірді, ал Луи де ла Корне, Шевалье де ла Корне, Жаңа Францияны (қараңыз) Саскачеван өзенінің шығысындағы Форт де ла Корнеде орналастырды – бұл Америкадағы француз империясының ең батыс бекеті болды. Бұдан өзге, Гудзон шығанағы компаниясы мен Солтүстік-Батыс компаниясы 18-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың соңына дейін өзен мен оның екі саласында көптеген тері сауда посттарын ұстады. Йорк қайықтары мен каноэлер тері сауда кезеңінде басты көлік құралы болды. 19-шы ғасырдың ортасында Саскачеван өзені жүйесінің бойында метис қоныстары маңызды болды, әсіресе Оңтүстік саласы, Принс-Альберт (Саскачеван) және Сент-Альберт (Альберта). 19-шы ғасырда Солтүстік Қызыл өзеннен өзен қайықтары әкелінді және 1890 жылдарға дейін, аймаққа теміржол келгенге дейін маңызды көлік құралы болып қала берді. Саскачеван мен Альбертадағы алғашқы қоныстар көбінесе өзендер маңында құрылды. Мысалдар: Эдмонтон форты (Эдмонтон, Альберта), Батлфорд форты (Батлфорд, Саскачеван), Принс-Альберт (Саскачеван) және Камберленд Хаус (Саскачеван). Төменгі өзендегі тері саудасы: 1739 жылдың көктемінде өзеннің салаларына дейін жеткен алғашқы еуропалық Луи Жозеф Гольтье де Ла Верендрий болды. Өзендегі негізгі посттар (жақшадағы жерлерге назар аударыңыз): (Саскачеван өзенінің салалары) Форт-Ла-Джонкьер (?), Форт-де-ла-Корне, Камберленд Хаус (Саскачеван), (Пас): екінші Форт-Паскоя, (Седр көліне құяды:) бірінші Форт-Паскоя және екінші Форт-Бурбон, (Седр көлі), (Виннипег көліне құяды:) Гранд-Рапидс (Манитоба) және бірінші Форт-Бурбон. Сондай-ақ, көптеген уақытша посттар болды, олар туралы ақпарат аз сақталған. Ең маңызды пост – Камберленд Хаус, ол бай Атабаска аймағына бару жолының қоймасы болды. Батысқа қарай Солтүстік Саскачеван посттардың ең көп санына ие болды. Солтүстік Саскачеван – батыс жазықтарының солтүстіктегі ең ірі өзені, ол Гудзон шығанағына құяды.

Танымал мәдениетте

Саскачеван өзені және оның екі негізгі саласы "The Arrogant Worms" тобының "Соңғы Саскачевандық қарақшы" әнінде еске алынады. Ән мәтіні Саскачеванның Moose Jaw, Saskatoon және Regina, Saskatchewan қалалары арқылы өтетінін ұғындырса да, тек Саскатун қаласы, Оңтүстік Саскачеван өзенінде, осы өзен жүйесінің суларын көреді. Moose Jaw және Regina қалаларына ең жақын нүкте – Дифенбекер көлі, Оңтүстік Саскачеван өзеніндегі екі салаға бөлінетін көл, тиісінше олардың батысында және солтүстік-батысында орналасқан.

Балық түрлері

Балық түрлеріне мыналар жатады: шабақ, сарғылдақ, сары шабақ, солтүстік шортан, көлдің ақ балығы, айшабақ, алтыншабақ, ақ сорғыш, ұзын мұрынды сорғыш, қысқабас қызыл ат, бурбот, көк алабұға, қоңыр алабұға және көлдің асқабағы. 2008 жылы Саскачеван өзеніне құятын Қызыл Елік өзенінің су жинау алабында өршіп көбейіп жатқан пруссиялық сазан табылды. Жергілікті емес түрлердің заңсыз таныстырылуы экожүйеге кең ауқымды, теріс әсерлер тигізуі мүмкін. Нақты түрі әлі анықталмаған, бірақ туысы – Carassius. Бұл таныстырудың нәтижесінде Bow өзеніндегі әйгілі алабұға балық аулауы қауіп төңкерілуі мүмкін. Carassius-ты заңсыз таныстыру өте зиянды болуы мүмкін.