Кіріспе

Берлинде жарық көрген газет, Германия (1751–1934)

Vossische Zeitung (Voss's Newspaper) – либералды орта таптың мүдделерін қорғайтын, жалпыұлттық танымал берлин газеті. Ол Германияның ресми тіркелген ұлттық газеті деп есептелді. Берлин баспасөзінде газеттің тікелей ізашарлары арқасында қаладағы ең көне газет болғандықтан ерекше орынға ие болды. Газет атауы 1751 жылдан 1795 жылға дейін оның иесі болған Кристиан Фридрих Восс есімімен байланысты, бірақ «Vossische Zeitung» деген ресми атауы 1911 жылдан бастап қолданыла бастады. 1934 жылы нацистік режимнің қысымымен газет жабылды.

Берлиндегі бастамасы

XVII ғасырдың басында Кристоф Фришман Бранденбург сайлаушысының пошта бастығы ретінде алған жаңалықтарды жинап, қызығушылық танытқан адамдарға жеткізді. Уақыт өте келе ол жаңалықтар жинауды жүйелендірді, ақырында оған "Герман ұлтының Киелі Рим империясы" бойынша байланыстарды сақтау және барлық маңызды жерлерден жаңалықтар жинау міндеті берілді. Оның алғашқы басылған газеттері 1617 жылы жарық көрді және апта сайын, бірақ әрдайым үнқатысусыз емес шығатын. Фришманн мен оның ағасы Вейт газеттеріне алдымен "Avisen", кейін "Berliner Botenmeister Zeitung" (Берлин бас хабаршысы газеті) деген ат қойды. 1618 жылдан бастап батыс Еуропаның ірі қалаларынан келген хаттар тұрақты түрде жариялана бастады. Цензура жиі хабарлауға кедергі келтірді, әсіресе газеттің Оттыз жылдық соғыс кезіндегі протестанттық ұстанымы Венадағы католик императорлық сарайын Бранденбург сайлаушысынан оған қарсы шаралар қабылдауды талап етуге мәжбүр етті. Осының салдарынан газет біраз уақыт жарық көре алмады. Газетінің болашағына байланысты үнемі алаңдап жүрген Вейт Фришман 1655 жылы концессияны өзінің баспашысы Кристоф Рунгеге өткізді, ол 1658 жылы газетке жаңа атау берді: Berliner einkommende Ordinar und Postzeitungen (Берлинге келіп түсетін жалпы және пошталық газеттер). 1704 жылы кітап баспашысы Иоганн Лоренц газетті Рунгенің жесірінен сатып алды, ал оның құқығы Пруссия королі Фридрих I тарапынан дереу расталды. Лоренц Берлиндегі жалғыз газетті "Berlinische Ordinaire Zeitung" деп атады. Меншік иесінің әртүрлі ауысулары "Vossische Zeitung" басылымының негізі қаланған күні туралы түсініксіздіктерге әкелді. Газет өзі 1904 жылы 200 жылдығын тойлап, алдыңғы бетіне сәйкес жылды жазды. Газеттің жасы көбінесе 1617 жылдан бергі (шамалы) үзіліссіз өмір сүруіне негізделген.

Шектеулi монополия

1704 және 1721 жылдар аралығында Лоренц Берлинде жаңа газет шығаруға концессия алған бәсекелес Иоганн Михаэль Рюдигермен күресуге мәжбүр болды. Ақырында король Фридрих Вильгельм I Лоренцтің концессиясын жойып, оны Рюдигерге берді. Рюдигер газетті, енді Berlinische Privilegirte Zeitung деп аталатын, үзіліссіз және маңызды өзгерістерсіз шығарып, оқырмандары үшін үлкен сабақтастықты сақтап қалды. Корольдің мұрагері Фредерик, кейіннен король Фридрих II (Фридрих Ұлы), газетті қызықтырмады. Оның әкесі, король Фридрих Вильгельм I, пікір білдіруге, әсіресе сынға жол бермейтін жарлық шығарғандықтан, газетте тек маңызсыз жаңалықтар, көбінесе сарайдағы тойлар, қабылдаулар, қылмыстық істер мен өлім жазалары туралы ақпараттар жарияланды. Бәсекелестіктің болмауы газеттің журналистік сапасын жақсартуға ешқандай түрткі болмады. Бірақ 1740 жылы таққа отырған күнінің екіншісінде Фридрих II өзінің кітап сатушысы Амброзиус Хаудеге Берлинде екі жаңа газет шығаруды тапсырды – біреуі неміс тілінде, екіншісі, бір жыл ғана жарық көрген, француз тілінде. Осылайша, 1740 жылдың маусым айында «Берлиндегі мемлекеттік және ғылыми жаңалықтар» (Berlinische Nachrichten von Staats und gelehrten Sachen), сондай-ақ «Хаудесша Цайтунг» (Хауде газеті) деп белгілі болған, кейіннен Иоганн Карл Спенердің есімімен аталатын «Спенерсша Цайтунг» (Спенер газеті) жарық көрді. Фридрих II билік еткен жылдары 1750 және 1783 жылдары тағы екі газетке лицензия берілді, оның ішінде Gazette littéraire de Berlin газеті де болды. Баспасөз цензурасы мәселесінде король бұрын-соңда «жарияланымдар қызықты болуы үшін цензураланбауы керек» деген пікірін білдірген. 1742 жылы цензура жойылды, бірақ бірінші Силезия соғыстары кезінде қайта қолданылып, 1749 жылы ресми түрде қайта енгізілді, бірақ соғыс уақытында баспасөз бостандығына араласуды барынша азайту туралы патшалық бұйрықпен. Ол кезде Берлин газеттері басқа неміс мемлекеттерінің газеттеріне қарағанда көбірек еркіндікке ие болды және Фридрих II адал болған Ағартушылық идеяларын тосқауылсыз таратуға мүмкіндік алды.

Восстан Ульштейнге дейін

1751 жылы Йоханн Рюдигер еркек мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, оның күйеу баласы, кітап сатушы Кристиан Фридрих Восс газетті өз қолына алды. Ол аптасына үш рет шығып, төрт беттен тұратын. 150–200 данаға дейін басылып, тек кітап дүкендерінде сатылды. Көп ұзамай берлиндіктер газетті Vossische деп, халық арасында Tante Voss (Восс әпкесі) деп атады. Оның нақты атауы 1785 жылы Königlich Privilegirte Berlinische Zeitung von Staats und gelehrten Sachen (Мемлекеттік және ғылыми мәселелер жөніндегі Берлиндегі патшалық артықшылықты газет) болды, ал 1806 жылы «Im Verlage Vossischer Erben» (Восс мұрагерлерінің баспасында) деген тақырыптық жазба қосылды. Бұл бастапқыда ақын Готтольд Эфраим Лессингтің інісі Карл Готтельф Лессингке үйленген Восстың қызы Мари Фридерикеге қатысты. Ол 1801 жылы ұзақ сот дауларынан кейін газетті иелігіне алды, осылайша оны Лессинг отбасының (Карл Роберт Лессинг) меншігіне көштірді, олар бизнесті жалғастырды. 1800 жылға қарай газет 16 бетке дейін ұлғайды, ал 1802 жылы оған жақсы қабылданған бизнес және жарнама бөлімдері қосылды. Газет көбірек мазмұнға және әртүрлілікке ие болғанымен, дін, мемлекет немесе қоғамдық тәртіп қағидаларын сынауға рұқсат бермейтін қатаң цензура салдарынан журналистикалық тұрғыдан тым беткей болып қалды. Наполеон соғыстары кезінде газет редакторлары, сондай-ақ король Фридрих Вильгельм III Силезиядағы Бреслауға қашты. Онда ол уақытша Schlesische privilegirte Zeitung (Силезияның артықшылықты газеті) деген атпен жарық көрді. Берлинге оралғаннан кейін 1824–1875 жылдар аралығында күнделікті, содан кейін күніне екі рет шығарылды. Газет либералды орта таптың мүдделерін білдірді. 1843 жылдан бастап ол баспасөз цензурасын жою үшін үгіт жүргізді және 1848 жылғы революцияда либералды күштердің жағында болды. Барлық редакциялық қызметкерлер 1848 жылдың 18 наурызында Берлинде король Фридрих Вильгельм IV-нің пруссиялық әскерлерімен шайқас кезінде қаза тапқан 183 бейбіт тұрғынның жерлеу рәсіміне қатысты. Сол айда баспасөз цензурасы жойылған кезде Берлинде «Қуаныш» басылымының қосымша саны жарық көрді: «Біздің иеленген және үміттенген барлық құқықтардың ішінде бостандыққа шыққан ой – ең асылы, өйткені ол болашақтағының бәріне де қажетті шарт». Алайда консервативті қарсы революция кезінде, 1848 жылдың қарашасында демократиялық газеттерге тыйым салынды және баспаханалар жабылды, «Vossische Zeitung» өзінің прогрессивті ұстанымын жұмсартты және осы себепті сын мен мазаққа ұшырады. XIX ғасырдың ортасында газет әлі де Берлиндегі нарық пен пікір көшбасшысы болды, бірақ келесі онжылдықтарда бұл позициядан айырылды. Акционерлер арасындағы жиі келіспеушіліктер оның техникалық және журналистік дамуын тежеді. XIX ғасырдың соңында «Vossische» Берлин газет нарығында берік позицияны сақтады, бірақ «Ullstein», «Scherl» және «Mosse» баспаларының жаңа көп таралымды газеттерінің таралымына жетпеді. Газеттің меншік құрылымы күрделірек болды; компания акциялары енді Лессинг және Мюллер отбасыларының әртүрлі мүшелеріне тиесілі болды, ал кейінірек газет кәсіпкерлері Рудольф Мосс және Август Хак оларды ішінара сатып алды. 1910 жылға дейін газет Vossische Zeitung деген атауын сақтады; бұрынғы негізгі атауы (Мемлекеттік және ғылыми мәселелер жөніндегі патшалық артықшылықты Берлин газеті) тек кіші тақырып ретінде қалды. 1911 жылы қайтыс болғанға дейін Август Хак Лессинг мұрагерлерінің «Vossische Zeitung» газетіндегі үлесін қамтамасыз еткен консорциумға қатысты. 1913 жылдың 24 қарашасында Берлин баспасы Ullstein & Co. бұрын отбасылық компанияны бес жарым миллион маркаға сатып алды, ал 1914 жылдың 1 қаңтарынан бастап Vossische Zeitung Ullstein баспасында жарық көрді. 1918 жылдың 9 қарашасында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың ресми аяқталуына екі күн қалғанда, Германия империясының құлдырауымен газет атауындағы патшалық артықшылыққа сілтеме мағынасын жойды. Ол тоқтатылып, газет өзінің соңғы атауын алды: Vossische Zeitung: Berlinische Zeitung von Staats und gelehrten Sachen (Восс газеті: Берлиннің мемлекеттік және ғылыми мәселелер газеті). Ullstein баспасының газеттері республиканы жақтады; қараша айының ортасында «Vossische Zeitung» басылымының редакциялық мақаласында ұлттық құрылтайды тез шақыруға шақырды. Веймар республикасы кезінде газет демократиялық және либералды күштердің дауысы болып саналды. Сонымен қатар, ол либералды көзқарасты орыс эмигранттарына да мүмкіндік берді. Газеттің бірінші бетіне 1922 жылы Берлинде патшалардың қастандықпен өлтірген патшаның қарсыласы Владимир Дмитриевич Набоковтың ұзақ некрологы жарияланды. Сондай-ақ ол Владимир Набоковтың ұлы жазған «Король, королева, валет» романының неміс тіліне аудармасын жариялады. «Vossische Zeitung» кең ауқымды жаңалықтар бөліміне және білікті қызметкерлерге ие болғанына қарамастан, оның таралымы ешқашан 75 000 данадан аспады. 1914–1933 жылдар аралығында ол шамамен 30 миллион алтын маркаға зиян келтіргендігі айтылады.

Қатаң аяқталу

1933 жылдың қаңтар айының соңында Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін көп ұзамай, нацистік мемлекеттің цензура органдары "Воссише Цайтунгтің" жұмысын күрт қиындата бастады. Олардың ықыласына сай келмейтін көптеген журналистер, оның ішінде көптеген еврейлер, қызметтерінен босатылды. Бірнеше аптадан кейін Ульштейн баспасы, сол кезде әлі де жарияланып тұрған газеттерімен бірге, "арийлендіріліп", нацистік партияның баспасы – Франц Эхер Верлагқа берілді. 1934 жылдың 1 қаңтарында Ұлттық-социалистік "Шрифтлейтергезец" (редакторлар заңы) күшіне енгеннен кейін неміс баспасөзінің нацизациялануы күшейді, нәтижесінде баспалар хабарламаларға және редакциялық алқаптардың құрамына әсер ету мүмкіндігінен айырылды. 1934 жылдың 24 наурызында "Воссише Цайтунгтің" бірінші бетінде қысқа хабарлама жарияланды: "Воссише Цайтунгтің оқырмандарына".

1934 жылдың 31 наурызында соңғы нөмірі жарық көрді. 1945 жылы нацистік Германияның құлауынан кейін газетті қайта жаңғыртуға ешқандай әрекет жасалмады.

Белгілі авторлар

Көптеген танымал тұлғалар "Vossische Zeitung" газетіне жазған. 1751–1755 жылдары Готтольд Ефрем Лессинг сыншы болып қызмет етті. Восс оған "Scholarly Article" журналының редакторлығын тапсырды, ал 1751 жылы тоғыз ай бойы Лессинг "Соңғы ақыл-ойы әлемінен" ай сайынғы қосымшасын да ұсынды. Жазушы және романист Виллибальд Алексис газетке кездейсоқ үлес қосты және оны 1848–1849 жылдардағы неміс төңкерістеріне дейін баспасөз бостандығы үшін күресте қолдады. 1826 жылдан бастап музыка сыншысы және ақын Людвиг Релльштаб, 1806–1813 жылдар аралығында сол жерде жұмыс істеген әкесі Иоганн Карл Фридрих Релльштаб сияқты, "Vossische Zeitung" газетіне жазды. Романшы Теодор Фонтанның досы болған тарихшы Иоганн Давид Эрдман Преус 1860 және 1865 жылдар аралығында Ұлы Фридрих пен оның сарайының тарихына бірнеше үлес қосты. 1870–1890 жылдар аралығында Фонтан өзі Берлин театрындағы қойылымдар туралы "Vossische" газеті үшін театрлық шолулар жазды. Оның кейде әріптесі және мұрагері жазушы Пол Шлентер болды. 1892 жылы редакцияға қосылған Герман Бахман 1895 жылдан бастап бас редактор Фридрих Стефанидің орынбасары болды және 1900 жылы бас редактор болды. 1914 жылдан бастап ол редакторлық қызметін Ullstein Publishing директоры Георг Бернхардпен бөлісті, ол газетке зор әсер етті, бірақ 1920 жылға дейін Бахманның орнын алмастырмады. Ол 1930 жылға дейін бас редактор болып қызмет етті. 1911–1914 жылдар аралығында Дорис Виттнер газеттің әйелдерге арналған қосымшасына жауапты болды. 1887–1918 жылдар аралығында ең маңызды колонна жазушысы Исидор Леви болды. 1920 жылдары Ричард Левинсон, сондай-ақ апталық "Weltbühne" журналына "Morus" деген псевдониммен қатысқан, бизнес редакциясын басқарды, ал Монти (Монтег) Джейкобс көркем жазушы және театр сыншысы ретінде танылды. 1924 жылдың көктемінде Курт Тухольский Парижге "Vossische Zeitung" және "Weltbühne" газеттерінің тілшісі болып кетті. Пол Шлезингер 1921–1928 жылдар аралығында "Слинг" деген лақап атымен өзінің үлгілі сот баяндамаларын жазып, жаңа журналистік жанрды құрды. 1928 жылдың қарашасынан бастап Эрих Мария Ремарктың "Батыс майданда бәрі тыныш" романы "Vossische Zeitung" газетінде алдын ала жарияланды.