Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киси (сонымен қатар Getembe немесе Bosongo) – Кенияның оңтүстік-батысындағы муниципалитет және қалалық орталық, Киси округінің астанасы. Киси қаласы Гусий таулы аймағында (Киси және Ньямира округтері) және Оңтүстік Нянза аймағында маңызды қалалық және коммерциялық орталық болып табылады, бұрынғы Үлкен Нянза аймағында Кисуму қаласынан кейін екінші ірі қала. Киси муниципалитеті Батыс Кенияның туристік айналымының ортасында орналасқан, оған Табака сабын тасынан жасалған мүсіндер, Масаи Мара, Рума ұлттық паркі және Виктория көлі бассейнінің бір бөлігі кіреді.
Kisii (also known as Getembe or Bosongo) is a municipality and urban centre in south western Kenya and the capital of Kisii County. Kisii Town also serves as a major urban and commercial centre in the Gusii Highlands—Kisii and Nyamira counties—and the South Nyanza region and is the second largest town in formerly greater Nyanza after Kisumu City. Kisii municipality sits right at the centre of the western Kenya tourist circuit that includes the Tabaka Soapstone Carvings, Maasai Mara, Ruma National Park and part of the Lake Victoria Basin.
Тарих
Киси қаласы бастапқыда Гусии халқы Гетембе деп атаған. Кейін қала Босонго деп аталды, бұл атау отаршылдық дәуірде қалада тұрған британдықтарды немесе ақ адамдарды білдіретін "Абасонго" сөзінен шыққан. Қалаға алғаш рет британдық әскерлер негіз салды. Олар 20 ғасырдың басындағы Ұлы соғыс кезінде неміс әскерлерінің канонерлік кемелерінен болған ауыр оқ астында Виктория көлінен қайта шегінуге мәжбүр болды. Кейін Киси Оңтүстік Ньянза және Киси аймағының ірі аудандық орталығы болып таңдалды.
Kisii town was originally known by the Gusii people as Getembe. It was later named Bosongo, it originated from 'Abasongo' (to refer to the British or Whites) who lived in the town during the colonial times. The town was originally established by British soldiers who were being forced to retreat from Lake Victoria by heavy gunfire from German soldiers' gunboats during the Great War in the early 20th century. Later Kisii was chosen to be the District Headquarters of the larger South Nyanza and Kisii region.
Демография
Қаланың көп бөлігі Гуси қауымы (сонымен қатар Кисии деп те аталады)мен қоныстанған. Нубиялықтар, арабтар, луо, лухья, курия, кикую, камба, сомали, азиялықтар және календжиндер тұрғындардың аз бөлігін құрайды.
The town is predominantly inhabited by the Gusii community (also known as the Kisii). The Nubians, Arabs, Luo, Luhya, Kuria, Kikuyu, Kamba, Somali, Asian and Kalenjin make up a minority of residents.
Халық статистикасы
2019 жылы Киси қаласының Киси Орталық ауданында 13 422 адам тұрды, оның ішінде 6 839 еркек және 6 583 әйел болды. 3,3 км² аумақтағы халық тығыздығы 4 011 адам/км² құрады. Кенияның қалалық аймақтары арасында Киси муниципалитетінің халық тығыздығы салыстырмалы түрде жоғары, себебі муниципалитет шекарасындағы жердің тапшылығына байланысты елді мекендердің шеткерлеу аймақтарындағы кеңеюге мүмкіндік туды. Осы баламалы қоныстарды муниципалдық билік санкциялады, бұл тұрғындарға муниципалитет шекарасынан тыс жерде үй салуға рұқсат берді, соның нәтижесінде бұл мәселе жеңілдеді.
as of 2019, Kisii town in its location of Kisii Central had a population of 13,422, with 6,839 male and 6,583 female, and a population density of 4,011/km2 in an area of 3.3 km2. Among Kenya's urban areas, Kisii municipality has a relatively high population density owing to the scarcity of land in the municipality boundaries spurring further expansion of settlement in the outlying area. These alternative settlements have been sanctioned by the municipal government which, in turn, has allowed residents to develop their homes just outside the municipality boundary to alleviate this phenomenon.
Экономика
Киси қаласының экономикасы сауда және ауыл шаруашылығына негізделген. Аймақта жүгері, мангагу, бұршақ, банан, ананас, авокадо, папайя және т.б. дақылдар мен жемістер өсіріледі. Осы аймақтағы және муниципалитеттен тыс жерлерде кофе мен шай өндіріледі, олар тәуелсіздікке дейіннен өріс алған. Муниципалитет шегінде кофе өңдеу жүзеге асырылады. Киси – Батыс Кениядағы ең қарқынды дамитын қала, бұл негізінен жоғары халық санына, саяси тұрақтылыққа және жалпы тыныштыққа байланысты. Тамақ өңдеу, денсаулық сақтау және білім беру – бұл кішігірім салалар. Өнеркәсіптік белсенділік аз болғанымен, ауыл шаруашылығымен бай аймақта орналасқандықтан, ауыл шаруашылығына негізделген ірі өнеркәсіптерге әлеуеті зор. Тас карьері қаланың оңтүстік-батысындағы Табака аумағында және Киси-Исебания тас жолынан бірнеше шақырым жерде орналасқан. Coca Cola компаниясының Киси муниципалитетінде бөтелкелеу және тарату зауыты болған, бірақ жақында жабылды. Қалада Uchumi, Nakumatt және Tuskys сияқты ірі супермаркеттер желісі бар еді, бірақ олар жабылып, орнына Naivas және Quickmart ашылды. Сонымен қатар, қалада 19 коммерциялық банк пен қаржы мекемесінің филиалдары бар. Олардың ішінде ұзақ жылдар бойы жұмыс істеп келе жатқан Kenya Commercial Bank (KCB), Absa Bank, National Bank, Post Bank және Cooperative Bank (екі филиал) бар. Equity Bank, I&M Bank, CFC Stanbic, Credit Bank, Kenya Women Finance Trust, Family Bank, Chase Bank, Eco Bank, Diamond Trust Bank, K Rep Bank және басқа да банктер, халық санының көптігі мен Кисидің жедел дамитын коммерциялық орталық ретіндегі беделін пайдаланып, жаңа филиалдар ашты. Кениядағы ең ірі Sacco болып табылатын Mwalimu Cooperative Savings & Credit Society Limited (Mwalimu Sacco) Кисиде филиалға ие. Ақша ағынының артуына байланысты Кенияның орталық банкі Оңтүстік Ньянза аймағы мен Орталық Рифт аймағының бір бөлігіне қызмет көрсететін айырбастау орталығын құрды. Сонымен қатар, Кенияның көптеген ірі қалалық орталықтарындағыдай, қонақжайлылық секторындағы (қонақ үйлер, барлар, мейрамханалар, спорттық пабтар) және басқа да коммерциялық қызметтерге қатысты көптеген жаңа бизнес-жобалар ағылып жатыр.
The economy of Kisii town is derived from commerce and agriculture. Crops and fruit cultivated around the area include maize, managu, beans, bananas, pineapples, avocados, pawpaws etc. Cash crops in this area within and outside the municipality include coffee and tea which have been in existence before independence. Coffee processing within the municipality is carried out. Kisii is the fastest growing town in western Kenya thanks mainly to its high population, political stability and general tranquility. Smaller components are in food processing, health care, education. Although it has are few industrial activities, it has potential for larger agro based industries due to its location in a rich agricultural area. Soapstone quarrying takes place near the town around Tabaka, southwest of the town and a few kilometres off the Kisii Isebania Road. Coca Cola has a bottling and distribution plant in Kisii municipality until recently when it was closed. The town hosts large supermarket chain stores, e. g., Uchumi, Nakumatt and Tuskys which have been closed Naivas and Quick mart. It also hosts 19 commercial banking and financial institutions' branches. These include the long existing: Kenya Commercial Bank (KCB), Absa Bank, National Bank, Post Bank, and Co operative Bank (two branches). Newer entrants in the banking sector such as Equity Bank, I&M Bank, CFC Stanbic, Credit Bank, Kenya Women Finance Trust, Family Bank, Chase Bank, Eco Bank, Diamond Trust Bank, K Rep Bank and others have launched new branches taking advantage of the large population and the positioning of Kisii as an increasing commercial hub town. Mwalimu Cooperative Savings & Credit Society Limited (Mwalimu Sacco), the largest Sacco in Kenya, maintains a branch in Kisii. Due to more cash flow the central bank of Kenya has set an exchange center to serve the larger south nyanza region and some parts of Central rift. Moreover, like many of Kenya's major urban centres, there is an influx of numerous other business ventures such as the hospitality sector with hotels, bars, restaurants, sports pubs, among other commercial activities.
Үкімет
Киси округі әкімдігі қаланы басқарады, оны әкім басқарады. Округ әкімдігінің бас кеңсесі қалада орналасқан. Қалада соттар, министрліктер, мемлекеттік құқық қызметінің бөлімшесі және басқа да мемлекеттік мекемелер орналасқан.
The Kisii County Government runs the town, headed by the governor. The county government headquarters are located in the town. The town hosts Law Courts, Ministry offices, State Law Office branch, among other governmental installations.
География және көлік
Киси Кенияның батысында орналасқан, ені: 0° 41' 0 S және бойлығы: 34° 46' 0 E. Қала астанасы Найробиден 309 км (192 миль) қашықтықта, шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай, B3 класты, кез келген ауа-райы жағдайында жүре алатын жолмен сапармен жетеді. Киси қаласынан басқа ірі қалалық орталықтарға дейінгі қашықтық: Кисуму қаласы – солтүстік-батысқа қарай 114 км (71 миль); Наймира – солтүстікке қарай 23 км (14 миль); Керока – шығысқа қарай 25 км (16 миль); Керичо – солтүстік-шығысқа қарай 101 км (63 миль); Кильгорис – оңтүстік-шығысқа қарай 46 км (29 миль); Нарок – шығысқа қарай 165 км (103 миль); Мигори – оңтүстік-батысқа қарай 67 км (42 миль), ол Кисиді одан әрі оңтүстіске қарай 31 км (19 миль) жердегі Исебания қаласындағы Кения/Танзания шекарасына қосады. Қала бойынша жекеменшік операторлармен жүзеге асырылатын қоғамдық көлік қызметтері бар. Мысалы, жекеменшік таксилер (матұстар), таксилер және «бода-бода» (мотоцикл таксилері) жеке көліктерге балама ретінде қолданылады. Киси қаласы елдегі ең ұйымдастырылған автобус станцияларының және қоғамдық көлік жүйелерінің біріне ие. Автобустар мен матұстар қала ішіне кірмейді. Кисиге әуе қатынасы шектеулі. Алайда, негізінен Найробидің Уилсон әуежайынан чартерлік рейстер жолаушыларды қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км (6 миль) жерде орналасқан Кисидің Сунека әуежайына жеткізеді. Бұл нысан толыққанды пайдаланылмайды, бірақ көптеген тұрғындар, әсіресе бизнесмендер, жергілікті саясаткерлер және туристер оны ыңғайлылығы үшін пайдаланады. Кисиден Табака сабын тас кен орындарына, Нарок округіндегі Масаи Мара қорығына, Хома Бэй округіндегі Ламбве аңғары қорығына, Кисумуға, Виктория көліне, сондай-ақ Кения/Танзания немесе Кения/Уганда шекаралық пункттеріне оңай жетуге болады.
Kisii is located in western Kenya, on latitude: 0° 41' 0 S and longitude: 34° 46' 0 E. The town is a driving distance of 309 km (192 mi) from the capital city of Nairobi, located east southeast, on Class B3 all weather road. Other major urban centre's distances from Kisii town are Kisumu City which is 114 km (71 mi) to the northwest; Nyamira at 23 km (14 mi) to the immediate north; Keroka at 25 km (16 mi) to the east; Kericho at 101 km (63 mi) to the northeast; Kilgoris at 46 km (29 mi) to the southeast; Narok at 165 km (103 mi) to the east; and Migori to the south west 67 km (42 mi) which otherwise connects the town to the Kenya /Tanzania border at Isebania town a further 31 km (19 mi) south. Public transportation, which is operated privately, is available throughout the town. A good example is private owned taxis (matatus), taxi cabs and 'boda boda' (motorcycle taxis) as an alternative to privately owned vehicles. Kisii town has one of the most organized bus stations and public transport systems in the country. Buses and matatus are not allowed inside the town. Air service to Kisii is minimal. However, chartered flights mainly from Nairobi's Wilson Airport transport passengers to Kisii's Suneka Airstrip situated 9 km (6 mi) southwest of the town centre. The facility is underused, but many of the residents especially businessmen, local politicians, and tourists use it for convenience. From Kisii, it is easy to get to Tabaka Soapstone quarries, the Maasai Mara Game Reserve in Narok County, Lambwe Valley Game Reserve in Homa Bay County, Kisumu, Lake Victoria, and the Kenya/Tanzania or Kenya/Uganda border points.
Климат
Киси қаласы тропикалық таулық климатқа ие. Температура шілде айында 11 градусқа дейін төмендеп, қаңтар айында 26 градусқа дейін көтеріледі. Виктория көлінің бассейнінде және жапырақты Киси таулы аймағында орналасқандықтан, жыл бойы жаңбыр жауады. Киси қаласы төбелер арасында орналасқандықтан, су тасқынына ұшырамаған. Қалада жиі найзағай болады, және осы жиіліктері мен аймақтың көптеген құрылыстарындағы металл шатырлардың болуына байланысты, жыл сайын Кисиде отыздай адам шаңқайдың соғуынан қаза табады.
Kisii town enjoys a Tropical highland climate. Temperature vary from lows of 52F July to highs of 79F January, annually It generally receives rain all year round thanks to its positioning in the Lake Victoria lake basin and the heavily foliaged Kisii highlands. Due to its unique positioning within hills, Kisii town has never experienced flooding. The city frequently receives thunderstorms, and some thirty people in Kisii die each year from lightning strikes because of their frequency and because many of the area's structures have metal roofs.
Өнер
Кисиде сабантастан мүсін жасау – басты қолөнер. Киси қаласы континенттегі ең шебер сабантас кесушілердің отаны. Олардың туындылары Еуропа мен АҚШ-та кеңінен танымал. Киси – көркем сабантас мүсіндерін таңдауға құштар туристердің сүйікті тоқтау орны. Киси қаласы сондай-ақ жыл сайын өткізілетін Гуси мәдени фестивалінің алаңы болып табылады, бұл шара Гуси қауымының мәдени мұрасына арналған.
Soapstone carving is the predominant craft in Kisii. Kisii town is home to the best soapstone carvers in the continent. Their products are very popular in Europe and USA. Kisii is a favourite stopover for tourists who want a taste of the exquisite Kisii carvings. Kisii town is also the venue for the annually held Gusii Cultural Festival, an event focusing on the cultural heritage of the Gusii community.
Спорт
Кения Премьер-лигасының футбол (футбол) ойындары Гусий стадионында және оның төңірегіндегі алаңдарда өтеді. Шабана футбол клубы Киси қаласында орналасқан; ол Гусилендте кеңінен танымал және көп жылдар бойы Кения ұлттық премьер-лигасында өнер көрсетті. 1980 жылдардың ортасында Шабана аппараттық дүкендерінің иесі В. Дого Хан өз қызметкерлерін ынталандыру үшін құрған. Бұл команда өзінің сәтті тарихында жергілікті мектептерден жұлдызды ойыншыларды және муниципалитетте тұратын немесе жұмыс істейтін талантты жекелеген ойыншыларды тартты. Алайда, команданың өнімділігі төмендеп, экономикалық себептермен көптеген жұлдызды ойыншыларын басқа жергілікті және халықаралық командаларға жоғалтқаннан кейін ұлттық екінші дивизионға түсіп қалды. Жеңіл атлетика сияқты трек спорты қала тұрғындары мен Гусилендтің барлық аймақтарында танымал. Мұндай жарыстар жыл ортасында, мектептер мен колледждердің спорттық маусымында өткізіледі. Қалада волейбол, баскетбол және нетбол да танымал, оларға көптеген адамдар қатысады. Гусий стадионы осы жарыстарды ұйымдастыру үшін көп жылдар бойы танымал орын болып табылады. Соңында, гольф негізінен орта және жоғары табысқа ие тұрғындардың арасында танымал, олар Киси гольф және спорт клубының мүшелері – бұл муниципалитеттегі жеке клуб. Бұл тенденция бұрынғы британдық отарлаушылардан алынған дәстүрдің қалдығы, оны Кенияның білімді және элиталық азаматтары қабылдаған. Елдегі көптеген қалаларда үлкен гольф алаңдары бар, және Киси де солардың бірі.
Football (soccer) of Kenya Premier League status is played at Gusii Stadium and other surrounding grounds. Shabana Football Club is based in Kisii town; it has been a popular soccer club in Gusiiland and has featured in the Kenya national premier league for many years. Formed by V. Dogo Khan, the proprietor of Shabana Hardware Stores as an incentive to his store employees in the mid 1980s, it grew to be a strong football team which in its successful run, attracted and recruited star players from local high schools and talented individual players living or working in the municipality. However, its team performance has lately be relegated down to national 2nd Division league after losing most of its star players to other local and international teams for economic reasons. Track sports such as athletics meetings are popular with the town's residents and Gusiiland in general. Such meetings are held during schools' and colleges' sports season in mid year. Other sports in town include volleyball, basketball and netball which attract a diverse participation. Gusii Stadium has been a popular venue for these meetings for many years. Lastly, golf is mainly played by middle or upper income residents who are members of the Kisii Golf & Sports Club, a private members' club in the municipality. This trend is one of the remnants of a tradition that was borrowed from former British settlers by the emerging Kenyan Africa educated and elite. Many towns in the nation host vast golf courses; Kisii is one of them.
Саябақтар
Жергілікті билік бірнеше жыл бойы үлкен Киси гольф клубының бір бөлігін халықтың демалуы үшін ашық қалдырды. Кейін бұл аумақ гольф алаңына қайта қосылды. Ұзақ жылдар бойы жерді коммерциялық немесе тұрғын үй салуға дереу қолжетімді ету, жергілікті тұрғындар мен әлеуетті инвесторлар үшін ең үлкен мәселе болып келді. Соңғы кезде жергілікті билік бұл кедергіні жоюға кірісті. Киси гольф клубы заңсыз егіншілік арқылы иелігін толықтырумен күресіп келеді. Қазіргі таңда аумақ қоршаумен қамтылған, бұл халықтың рұқсатсыз кіруін бақылауға мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде аумақ жақсарды және құстарға арналған қорыққа айналды.
A portion of larger Kisii Golf Club's course was open for public recreation by the local authority for a couple of years. This area was later consolidated back to the golf course. Immediate availability of land for commercial or residential development has been the greatest challenge facing its longtime residents and potential investors. Lately, this impediment has been addressed by the local authority. Kisii Golf has experienced major challenges from encroachment through illegal farming activities. The area has since been fenced to control public encroachment. As a result, the area has improved and further developed into a bird sanctuary
Гольф алаңын басқаруға жауапты деп санайтын Киси спорт клубы жасыл кеңістікті басқару үшін қажетті және тиімді заңнаманы қабылдады. Бұл жергілікті спорт таланттарын дамытуға көмектеседі және жиі келушілер үшін тікұшақ алаңы ретінде де пайдаланылады.
The Kisii Sports Club which claims to have responsibility of managing the golf has put up adequate and viable legislation to govern the green space. Enabling the development of local sport talent and often doubling up as a helipad for visitors.