Кіріспе

М. Велте & Sons, Фрайбург және Нью-Йорк – 1832 жылы Майкл Велте (1807–1880) Вёренбах қаласында құрған оркестрлер, аспаптар мен қайта ойнату пианиноларын шығаратын компания.

Шолу

1832 жылдан 1932 жылға дейін фирма жоғары сапалы механикалық музыкалық аспаптар өндірді. Фирманың негізін қалаушы Майкл Велте (1807–1880) және оның компаниясы 1850 жылдан бастап 20-ғасырдың басына дейін оркестрлердің техникалық дамуы мен құрылысында елеулі рөл атқарды. 1872 жылы фирма Қара ормандағы шалғай орналасқан Воренбах қаласынан Фрайбургтегі басты теміржол станциясының астындағы жаңадан салынған бизнес-кешенге көшті. Олар аспаптарының ойнату механизмін сынғыш ағаштан жасалған цилиндрлерден перфорацияланған қағаз рулондарына ауыстыру арқылы маңызды жаңалық жасады. 1883 жылы 1865 жылы АҚШ-қа эмиграциялаған Майклдың үлкен ұлы Эмиль Велте (1841–1923) қағаз рулоны әдісін, кейіннен пианино рулонының прототипін патенттеді. 1889 жылы бұл техника одан әрі жетілдіріліп, тағы да патентпен қорғалды. Кейіннен Welte компаниясы тек осы жаңа техниканы қолдана отырып аспаптар жасады және осы технологияны басқа компанияларға лицензиялады. Нью-Йорк пен Мәскеуде филиалдары мен бүкіл әлемде өкілдері болған Welte өте танымал болды. Фирма 1904 жылы Welte Mignon қайта жатқару пианиносын ұсынған кезде музыканы жаңғырту саласындағы өнертабыстарымен әйгілі болды. «Бұл пианино сол кездегі басқа ойнату пианинолары сияқты тек музыканың ноталарын ғана емес, сонымен қатар нақты орындаудың темпін, фразаларын, динамикасын және педальдауын автоматты түрде қайта жатқаратын». 1904 жылдың қыркүйегінде Mignon Лейпциг сауда жәрмеңкесінде көрсетілді. 1905 жылдың наурыз айында ол «роллмен жұмыс істейтін оркестрлер өндірушісі Хьюго Поппердің көрме залында» көрсетілгеннен кейін одан да танымал болды. 1906 жылға қарай Mignon АҚШ-қа экспортталды және Feurich және Steinway & Sons фирмаларының пианиноларына орнатылды. Эдвин Велте (1876–1958) және оның жеңістігі Карл Бокиш (1874–1952) жасаған бұл өнертабыс арқасында пианист ойнаған музыканы сол кездегі технология мүмкіндіктеріне сай, өмірге жақын жазып, қайта жатқаруға болады. Welte Mignon үшін жазған пианисттердің қатарында Анна Шитте де болды.

Вельте филармониясының орган

1911 жылдан бастап "Welte Philharmonic Organ" таңбасымен шығарылған органдар үшін ұқсас жүйе пайда болды. Ол кездегі он үш белгілі еуропалық орган композиторы, олардың ішінде Альфред Холлинс, Юджин Гигут және Макс Регер органда ойнау үшін суретке түсірілді, сондай-ақ Эдвин Лемар, Кларенс Эдди және Джозеф Бонне сияқты көрнекті органшылардың жазбалары да сақталды. Ең ірі "Филармониялық орган" Маркерстуди тобына тиесілі Соломонс иелігінде орналасқан. Бұл аспап 1914 жылы сэр Дэвид Лайонел Саломонс үшін органға арналған рулондарды ғана емес, сонымен қатар шамамен 1900 жылғы Welte Orchestrion No. 10-ын ойнау үшін салынған, ол органды алу үшін саудаластырылды. Осындай органның бірін Өлім сарқырамасындағы Скоттидің Қасары мұражайында да көруге болады, онда ол мұражай экскурсиялары кезінде үнемі орындалады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, HMHS Britannic кемесі үшін салынған орган Белфастқа жеткізілмеді. Қазіргі таңда оны Швейцарияның Зевендегі Ұлттық мұражайында ойнап тұрғанын естуге болады.

Welte Inc.

1912 жылы «М. Велт & Sons. Inc.» деген жаңа компания құрылды, ал Нью-Йорктің Паукипси қаласында жаңа фабрика салынды. Акционерлердің көп бөлігі АҚШ және Германиядағы отбасы мүшелері болды, соның ішінде Эдвиннің қайын інісі Барни Дрейфус та бар еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Шет мемлекет мүлігін күзету туралы» заң қабылдануының нәтижесінде компания американдық филиалынан және барлық АҚШ патенттерінен айырылды. Бұл компанияға зор экономикалық қиындықтар туғызды. Кейіннен, 1920 жылдарығы экономикалық дағдарыс және радио, электрлік граммофон сияқты жаңа технологиялардың жаппай өндірісі фирманың және оның қымбат құралдарының құлдырауына себеп болды. Сол кезде «American Piano Company» (Ampico) және «Duo Art» сияқты ұқсас өнімдерді шығаратын басқа компаниялар да назардан тыс қала бастады. 1919 жылдан бастап Велте театр органдарын да жасады, әсіресе кинотеатрларда орнату үшін. 1927 шамасында «сүлейтін фильмдер» пайда болғаннан кейін, оларға деген сұраныс та азайды, ал 1931 жылға қарай мұндай құралдардың өндірісі күрт қысқарды. Соңғы үлкен театр органы Гамбургтегі «Norddeutscher Rundfunk» (NORAG) радиокомпаниясы үшін арнайы жасалған аспап болды, ол бүгінге дейін сақталып, ойнатылып келеді. Велте театр органдарының бірнешесі мұражайларда сақталған. 1932 жылы Карл Бокиш жалғыз иесі болған фирма банкроттықтан қиындықпен құтылып, шіркеу және басқа да арнайы органдарды өндіруге көшті. Эдвин Велттің соңғы жобасы – фотоэлементтермен жабдықталған электрондық орган, яғни «Фототон» органы. Бұл аспап аналогтық үлгіленген дыбысты алғаш рет қолданды. 1936 жылы осы типтегі органның прототипі Берлин филармониясындағы концертте көрсетілді. «Telefunken» компаниясымен бірлесіп осы органдарды өндіруді нацистік үкімет тоқтатты, себебі оның ойлап табушысы Эдвин Велте еврей болған Бетти Дрейфуске үйленген еді. 1944 жылдың қараша айында Фрайбургтағы бизнес орталығы бомбаға түсіп, толығымен қирады. Осы оқиға фирманың құпияларын жоқ қылғандай болды, ал олардың жазу аппараты мен жазу процесі мәңгілікке жоғалып кеткен сияқты. Бірақ соңғы жылдары АҚШ-та Велте филармониялық органдарының жазба аппаратының бөліктері мен құжаттары табылды. Содан кейін жазу процесін теориялық тұрғыдан қайта құру мүмкін болды. Фрайбургтегі Аугустинер мұражайы компанияның Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған мұрасын сақтайды.