Кіріспе
Еврей тілінде немесе еврей тілінде сөйлейтін адамдар жазған астрономия – еврей тілінде немесе еврей тілінде сөйлейтін адамдар жазған, еврей тіліне аударылған, немесе еврейлердің яһуди-араб тілінде жазған кез келген астрономияны қамтиды. Ол Киелі кітаптағы ең алғашқы астрономия мен космологиядан, негізінен Танахтан (Еврей Киелі кітабы немесе "Ескі өсиеттен") бастап, Талмуд сияқты еврей діни еңбектеріне және өте техникалық жұмыстарға дейінгі әртүрлі жанрларды қамтиды. Кейбір парсы және араб дәстүрлері астрономияның туындауын Адам, Сет және Енохқа жатқызады. Кейбір ғалымдар зодиак белгілері мен олармен байланысты жұлдыздардың аттарын еврейлердің ата-бабалары Киелі кітаптың тарихын айту үшін есте сақтау құралы ретінде жасаған деп санайды. Тарихшы Флавий Иосиф Сет және оның ұрпақтары ежелгі астрономиялық білімді тас бағаналарда сақтап қалғанын айтады.
Hebrew astronomy refers to any astronomy written in Hebrew or by Hebrew speakers, or translated into Hebrew, or written by Jews in Judeo Arabic. It includes a range of genres from the earliest astronomy and cosmology contained in the Bible, mainly the Tanakh (Hebrew Bible or "Old Testament"), to Jewish religious works like the Talmud and very technical works. Some Persian and Arabian traditions ascribe the invention of astronomy to Adam, Seth and Enoch. Some scholars suggest that the signs of the zodiac, or Mazzaroth, and the names of the stars associated with them originally were created as a mnemonic device by these forefathers of the Hebrews to tell the story of the Bible. Historian Flavius Josephus says Seth and his offspring preserved ancient astronomical knowledge in pillars of stone.
Талмудта
Талмудта сақталған мәліметтер бірыңғай жүйеден туындамайды, себебі олар кем дегенде төрт ғасыр бойы жинақталған және Иерусалим мен Вавилон Талмудтарының әртүрлі авторларына қатысты, олардың көптегені мистицизмге ұмтылған.
Астрономияның діни зерттеу ретінде
Астрономиялық білімнің жоғары құндылығы Енох кітабының астрономиялық бөлімінде (шамамен б.з.д. 72-80 жылдары) және "океандағы тамшыларды санай алатын" терең математик Елазар Хизманың (шамамен 100 ж.) айтқандарында көрініс береді. Ол күн мен айдың жүріс-тұрысын есептеу қабілетін – «даналықтың қосымшасы» деп жариялаған. Йоханан бен Заккай меңгерген ғылымдардың арасында күнбағыс пен күнтізбе туралы білім де болды, яғни Күн мен Айдың қозғалысын есептеу дағдысы. Кейінгі жазушылар «күннің бағытын және планеталардың айналысын есептей білетін, бірақ оны іске асырмайтын адамға пайғамбардың: «Олар Раббының ісін ескермейді және Оның қолының еңбегін қарастырмайды» деген сөздері қолданылуы мүмкін» дейді. Күннің бағытына және планеталардың айналысына назар аудару – діни міндет, себебі «Бұл халықтар алдындағы сенімділік және түсінік» деген сөздердің мәні де осында. Қасиетті жерде астрономияға берілген маңыздылық пен діни қадірлілікке қарамастан, Талмуд кезеңінде астрономияда ерекше дамулар болған жоқ. Израиль елінің жұлдызды аспаны яһудилерді Құдайдың жаратылысы ретінде және мерекелерді анықтау құралы ретінде қызықтырды, бірақ олар туралы толыққанды білім алу үшін яһудилер, сөзсіз, бабылдықтар мен олардың грек шәкірттеріне қарыз болды. Бұл туралы күнтізбені есептеуді белгілеу үшін қолданылатын шетелдік термин дәлелдейді. Бұл сөз грек тіліндегі γραμματεία сөзінің өзгеруінен туындаған болуы мүмкін, оның мағынасы «арифметика, математика». Ғылыми сипаттағы көптеген байқауларды Нехардеалық Самуил жеткізді, ол бабылдықтардың мектептерінде оқыған және аспан аймақтары туралы Нехардеа көшелері сияқты нақты білімге ие екенін мәлімдеді. Дегенмен, белгілі бір ережелер болған болуы керек, өйткені ай тізімдерін және телескопты қолданған Раббан Гамалиел (шамамен 100 ж.) оларды өз әкесінен жеткен нұсқауларға сүйенді.
Киелі кітап сандары мен астрономия арасындағы сәйкестік
Еврей жазбаларында 7 саны жиі кездеседі. Төрт бұтақтағы менораның жеті шамдары жеті классикалық планетаның жарығына сәйкес келеді: Ай, Меркурий, Венера, Күн (4-ші), Марс, Юпитер және Сатурн. Еврей мистикасы олардың зор маңызын мойындады. Сондықтан, айдың төрт фазасының әрқайсысы жеті күннен сәл ұзағырақ (~7.4 күн) болғандықтан, 7 саны өте жоғары құрметке ие болды. Тора бұл туралы Берешит (Түпнұсқада: "Бастау" кітабы 1:1) жеті сөзден және жиырма сегіз әріптен (7x4) тұратын түпнұсқа еврей тілінде көрсетеді. Бұл – "Құдайдың қолтаңбасы". "Содан Құдай былай деді: «Аспандағы шамдар болсын, олар күнді түннен бөліп, маусымдарды, күндерді, жылдарды және мерекелерді белгілесін» – жетінші күн." Кейбір ғалымдар 12 зодиак белгісін Жақыптың 12 ұлымен / Израильдің 12 руымен байланыстырады.
Аспан мен жер туралы түсініктер
Талмудта, Синаи кітабындағыдай, аспан мен жер ғаламның екі шекарасын көрсетеді, аспан Жерді жауып тұрады. Бір танаит ғалымы бұл сфераның қалыңдығы екі-үш саусақтай берік және мықты тақтадан тұратынына сенген, ол әрқашан жылтыр және ешқашан тозықпайды. Ал екіншісі бұл тақтаның диаметрі Күннің бір тәуліктік саяхатының алтыдан бір бөлігіне тең дейді, үшіншісі, вавилондық, оны 1000 парасанг (шамамен 3728 шақырым) деп есептейді. Тағы бір ғалым Жердің диаметрі 50 немесе 500 жылдық саяхатқа тең дейді, бұл Жер мен оның үстіндегі үлкен теңіз (Техом) үшін де дұрыс. Аспаннан Жерге дейінгі қашықтық 500 жылдық саяхатқа тең, бұл аспанның диаметріне сай келеді, Күн көріну үшін осы қашықтықты кесіп өтуі керек. Кейбір түсініктер бойынша аспан от пен судан, ал басқалары бойынша тек судан тұрады, ал жұлдыздар оттан құралған. Шығыс пен Батыс арасы кемінде Жерден аспанға дейінгідей алыс. Аспан мен Жер көкжиекте "қосылады", ал жоғарғы және төменгі су арасында екі-үш саусақ қана аралық бар. Жер судың үстінде және оның ішінде орналасқан. Басқа түсініктерде Жерді бір, жеті немесе он екі тірек ұстап тұрады. Бұл тіректер суға, су тауларға, таулар желге, жел дауылға тіреледі, бірақ бұл тек метафора болуы мүмкін. Сондай-ақ, дөңгелек Жер туралы (каддур) да айтылады.
Тұрақты жұлдыздар мен кометалар
Галактика "От ағыны" деп аталады, бұл атау Даниял кітабының 7:10 аятынан (Nehar di nur) алынған, онда да осы мағынаны білдіруі мүмкін. Сондай-ақ, Скорпионның шаншығы Галактиканың ішінде жатқандай көрінеді деген мәлімдеме бар. Самуил былай деді: "Біздің дәстүріміз бойынша, ешбір комета Орионның "Кесил" деген шеңберінен өткен емес, өйткені егер олай болса, жер құрылысы қирайды". Оған тыңдаушылары: "Біз мұндай оқиғалар болатынын көріп тұрмыз", - деп қарсылық білдіргенде, Самуил: "Олай емес, тек солай көрінеді ғана, себебі комета жұлдыздың үстінен немесе астынан өтеді. Мүмкін, оның жарқыны да өтеді, бірақ оның денесі жоқ". Тағы да Самуил былай деді: "Орионның жылуы болмаса, жердің болуы мүмкін емес, себебі Скорпионның суықтығы өте күшті; сонымен қатар, Орион Торпақ жұлдызының жанында орналасқан, осымен жылы маусым басталады. Комета, құйрығының арқасында, кокба де шаббит деп аталады (жұлдыз жолы). Шамамен 100 жыл бұрын өмір сүрген раввин Джошуа бен Ханания жетпіс жылда бір рет жұлдыз пайда болып, теңізшілерді жаңылыстырады, сондықтан олар сол кезде азық-түлік қорын молайта түсу керек деп мәлімдеді. Рапопорт Галлей кометасының жолын бір дана раввин есептеп шығарғанын дәлелдеуге тырысады. Самуил: "Аспанның барлық жолдарын білемін, бірақ кометаның мәнісін білмеймін", - деді. Келесі жұлдыздардың Киелі кітаптағы атаулары айтылып, түсіндіріледі: כימה = כמאה. Плеядалар (Киелі кітапта Жеті жұлдыз деп белгілі) шамамен жүз жұлдыздан тұрады, ал көп дау тудырған עש үшін оның бірдей түсініксіз арамейлік сәйкесі יותא (MS. M. אתא), сириялық עיותא берілген.
Талмудтан кейінгі кезеңдер
Исламның алтын ғасырында болған эллиндік астрономияның қайта жаңғыруымен еврейлер тығыз байланысты болды, және Альмагестті 800 жылы Сахал ибн Табари аударған делінеді. Арабтардың арасындағы астрономияны тәуелсіз зерттеген ең алғашқы ғалымдардың бірі Машалла ибн Атари (754–873?) болды. Еврейлердің астрономдарға пайдалы астрономиялық кестелер жасауға ерекше қызығушылық танытқандығы байқалады. Синд ибн Али (шамамен 830 ж.) халифа әл-Мамунның қолдауымен жасалған кестелерге маңызды үлес қосты. Ахмад ибн Зайдтың ықпалымен шамамен 1080 жылы жасалған Толедо кестелерінде он екіден астам еврей ғалымы қатысты, ал әйгілі Альфонсин кестелері Исаак ибн Сидтің жетекшілігімен дайындалды. Еврейлер Петр IV Арагонның аз танымал кестелерінде де қатысты. Исаак әл-Хадиб Аль-Раккам, Аль-Баттам және Ибн әл-Каммадтың астрономиялық кестелерін жинақтады. Жозеф ибн Уаккар (1357 ж.) 720 жылға (Гегера циклі бойынша) кезеңдік кестелер жасады. Мордехай Комтино мен Маттатия Делакрут парсы және париждік кестелерге түсініктеме берді, ал Фарисол Ботарел соңғысына да түсініктеме жазды. Ыбырайым ибн Езра Аль-Маттанидің "Хуаризми кестелерінің канондары" еңбегін аударды, ал кіріспесінде Үндістандағы Якоб бен Тарикке 432 000 жылдық үнді циклі бойынша үнді астрономиялық кестелерін аударуға көмектескен еврей туралы керемет оқиғаны баяндады. Басқа кестелерді Жақып бен Макир, Емануил бен Якоб, Якоб бен Давид бен Йом Тоб Поэль (1361 ж.), Соломон бен Илья (парсы кестелерінен) және Саламанкалық Абрахам Закуто (шамамен 1515 ж.) құрастырды. Еврей тілінде астрономияны жүйелі түрде зерттеген ең алғашқы еңбек – 1134 жылы Марсельде жазылған Авраам бар Хияның еңбегі болды. Яһуда ха Леви, Ыбырайым ибн Езра және Маймонидтің еңбектерінде астрономиялық мәселелер, әсіресе сфералар және күнтізбе есептеудегі даулы мәселелер жиі кездеседі. Леви бен Гершонның "Иеміздің соғыстары" ("Milḥamot Adonai") еңбегінде астрономияның жаңа жүйесі қамтылған. Еврейлер аудармашы ретінде де белсенді қатысты. Мұса ибн Тиббон араб тілінен Джабир ибн Афлахтың Птолемей жүйесіне қатысты сындық еңбектерін аударды, бұл Коперникке дейінгі болжамды қамтиды, және осылайша оны Маймонидтің назарына жеткізді. Ибн әл-Хайтамның араб тіліндегі астрономия жинағы еврей астрономдарының арасында ерекше танымал болды. Дон Абрахам Факин оны испан тіліне аударды, ал Якоб бен Макир мен Соломон ибн Патер Коэн оны еврей тіліне, ал Абрахам де Бальмес латын тіліне аударды. Араб тілінен жасалған басқа аудармаларды Жакоб Анатолий, Мұса Галено және Калонимус бен Калонимус жасады, бұл грек-араб астрономдарын Батыс Еуропаға таныстырды. Мысалы, Якоб Анатолий "Альмагестті" және Аверростың оның жинағын еврей тіліне аударды, ал осы еврей нұсқасын латын тіліне Жакоб Кристоман аударды. Еврей тілінен латын тіліне аударған басқа аудармашылар – Неапольдік Абрахам де Бальмес пен Калонимус бен Давид, ал латын тілінен еврей тіліне аударған – Давид Калонимус бен Якоб, Ефрем Мизрахи және Соломон Абигдор. Әсіресе, Ибн Тиббон отбасы аудармашылық саласында ерекше көзге түсті. Астрономияның практикалық саласында еврейлердің еңбегі одан да тиімді болды. Якоб бен Макир (Профиат Тиббон деп те аталады) шамамен 1300 жылы Монпельедегі астрономия профессоры болды және астролябистің орнына квадрант ойлап тапты. Леви бен Гершон да астрономиялық құрал ойлап тапты және оны Леон де Банолас деп жиі атайды. Боне де Латтес астрономиялық сақинаны да ойлап тапты. Абрахам Закуто бен Самуил Саламанкадағы астрономия профессоры болды, кейін Португалияның корольдік астрономы Эммануэльге кеңес берді. Оған бұрын Абрахам Закутоның шәкірті раввин Джозеф Вециньо Кристофер Колумб ұсынған жоба бойынша кеңес берген. Колумб жобаны жүзеге асырғанда Закутоның "Альманахы" мен "Кестелерін" пайдаланды. Ренессанс кезінде еврейлердің астрономиядағы еңбегі маңыздылығын жоғалтты, өйткені Еуропа грек астрономдарына тікелей жүгіне алды. Балтық теңізіндегі астрономиялық зерттеулердің қайта жаңғыруымен байланысты басты есім – Прагалық Дэвид Ганс (1613 ж. қайтыс болды), ол Кеплер мен Тихо Брагемен хат алмасты. Ол Коперник жүйесімен таныс болған, бірақ Птолемей жүйесін артық көрді, ал 1714 жылы Лондондағы Дэвид Нито әлі де Коперник жүйесіне қарсы болды. Еврей астрономдарының тағы бір атақтысы – 14 астероидты ашқан Г. Голдшмидт (1802–1866). Вильгельм Бир (1797–1850), Мейер Бирдің ағасы, өз заманының Айдың ең дәл карталарының бірін жасады. Мориц Лоуи (1833 ж. т.) Париж обсерваториясының директоры және мойынды артқа иіскемей жұлдызды бақылауға мүмкіндік беретін куде телескопының авторы болды. [[Рахаб (термин) – еврей тілі академиясы 2009 жылы ұйымдастырған дауыс беру нәтижесінде Нептун планетасының ресми еврей атауы.