Кіріспе

Оңтүстік Ресейдегі Арнайы астрофизикалық обсерваториядағы оптикалық телескоп. BTA 6 (Большой Телескоп Альт азимутальный) – Оңтүстік Ресейдегі Кавказ тауларының солтүстік беткейінде орналасқан Қарашай-Черкесияның Зеленчукский ауданындағы Арнайы астрофизикалық обсерваториядағы линзалық диаметрі үлкен оптикалық телескоп. BTA 6 1975 жылдың соңында алғашқы жарығын шағылыстырып, 1990 жылға дейін әлемдегі ең ірі телескоп болды, содан кейін құрылысы аяқталмаған Keck 1 телескопы оны басып өтті. Бұл телескоп үлкен астрономиялық телескоптарда қазіргі стандартқа айналған, компьютермен басқарылатын деротатормен жабдықталған альтазимуттық тіреуді қолданудың алғашқы тәжірибесі болды. Әртүрлі себептерге байланысты BTA 6 ешқашан теориялық мүмкіндіктеріне толыққанды жете алмады. 1978 жылы нашар сапалы айна шынысымен байланысты алғашқы мәселелер шешілді, бірақ ең ауыр кемшілік толығымен жойылмады. Алайда, телескоп көптеген үлкен тау шыңдарынан соққан желдің әсерінен астрономиялық көріну сирек жақсы болады. Телескоп сонымен қатар айнаның үлкен массасы мен күмбездің қажетті өлшемнен әлдеқайда ірі болуынан туындаған жылулық кеңею мәселелеріне де тап болады. Жүйе бойына жаңартулар жасалып, олар бүгінгі күнге дейін жалғасуда.

Өмірбаян

Көп жылдар бойы Кеңес Одағындағы бірінші әлемдік деңгейдегі обсерватория 1839 жылы салынған Санкт-Петербургтің сыртындағы Пулково обсерваториясы болды. Өз дәуіріндегі көптеген обсерваториялар сияқты, ол негізінен уақытты өлшеу, ауа райы, навигация және осыған ұқсас практикалық міндеттерге арналды, ал ғылыми зерттеулер екінші дәрежелі рөлде болды. Оның 50 жылдығына орай, әлемдегі ең үлкен 76 см телескоп орнатылды. Келесі жаңартулар түрлі факторларға байланысты шектеулі болды, ал келесі онжылдықтарда әлемде көптеген үлкен құралдар салынды. 1950 жылдары Кеңес ғылым академиясы ғарышты терең зерттеуге мүмкіндік беретін жаңа телескоп салуды шешті. Дизайн жұмыстары 1959 жылы Пульковода болашақ Ленин сыйлығының иегері Баграт К. Иоаннисианидің басшылығымен басталды. Әлемдегі ең үлкен телескопты салу мақсатымен, бұл атақ ұзақ уақыт бойы Паломар обсерваториясындағы 200 дюймдік (5 м) Хейл телескопына тиесілі болды, команда 6 м (236 дюйм) жаңа дизайнды таңдады. Бұл – қатты айнаның ең үлкен мөлшері, бұрылу кезінде айтарлықтай бұрмаланусыз. Телескоптың теориялық бұрыштық ажыратымдылығы оның линзасымен анықталады, BTA-ның 6 м линзасы үшін бұл шамамен 0,021 доға секундіне тең. Атмосфералық әсерлер бұл көрсеткішті басып озады, сондықтан жоғары ажыратымдылықты құралдарды атмосфераның әсерін азайту үшін мүмкіндігінше биік орналастыру маңызды. Теңіз деңгейінен 75 м биіктіктегі Пулково орны жоғары сапалы құрал үшін қолайсыз болды. БТА жобаланған кезде тағы бір құрал – РАТАН-600 радиотелескобы да жобаланды. Екі құралды бір орында орналастыру туралы шешім қабылданды, бұл экипаждарды орналастыру үшін бір орынды құруға мүмкіндік берді. Орналасу орнын таңдау үшін КСРО-ның әртүрлі аймақтарына он алты экспедиция жіберілді, ал соңғы таңдау 2070 м биіктіктегі Зеленчукскаяға жақын Солтүстік Кавказ тауларында болды. 1966 жылы БТА-6 және РАТАН-600 құралдарын қабылдау үшін Арнайы астрофизикалық обсерватория құрылды.

Қиындықтар

Алғашқы айнаны жасауға жасалған әрекет Мәскеу маңындағы Литкарино оптикалық шыны зауытында жасалды. Олар шыныны тым жылдам салқындатып, жарықтар мен көпіршіктердің пайда болуына себеп болды, бұл айнаны қолдануға жарамсыз етті. Екінші әрекет сәтті аяқталды және 1975 жылы орнатылды. BTA-ның алғашқы суреттері 1975 жылғы 28/29 желтоқсан түнінде алынды. Іске қосылғаннан кейін, БТА 1977 жылғы қаңтарда толыққанды жұмыс істейтін болып жарияланды. Ашылғалы тұра Батыста телескоппен бірдеңе дұрыс емес деген қауесет тарады. Көп ұзамай көптеген адамдар оны пайдасыз нәрсе деп санады, тіпті Джеймс Обергтің 1988 жылғы «Совет Одағының апаттарын ашу» кітабында да талқыланды. 1978 жылы жақсартылған пішінді және жарықтары жоқ үшінші айна орнатылды. Ауа райы да маңызды фактор болып табылады; жыл бойы түндердің жартысынан да азында ғана байқау жүргізіледі.

Жағдайдың жақсаруы

SAO астрономдары ultra low expansion glass ceramic Sitall материалынан жасалған жаңа айна арқылы басты мәселелердің бірін шешуді жоспарлады, бірақ бұл жаңарту жасалған деп тіркелмеген. Sitall негізгі айнасымен айнаның қалыңдығын 65 см-ден 40 см-ге дейін азайтуға болады, бұл жылу инерциясын төмендетуге мүмкіндік береді. 2007 жылға қарай қолданыстағы, үшінші рет өндірілген айна, шыныны тазалау үшін қолданылатын сілтілік еріткіштерді бейтараптандыру үшін азот қышқылы қолданылғандықтан, жаңа алюминий жабыны жағылғанға дейін қатты тозып кеткен. Айнаны қайта өңдеу үшін ауқымды жөндеу жұмыстары қажет болды, бірақ бұл байқау кестесіне қиындық тудырар еді. Оның орнына, кемшіліктері болғандықтан тасталған, бірақ барлық уақыт бойы сақтаулы болған екінші айна Литкариноға қайта жаңарту үшін жіберілді. 2012 жылы фрезерлік станок айнаның үстіңгі бетінен 8 мм шыны алып тастады, соның ішінде барлық оптикалық кемшіліктерді де жойды. Жұмыс 2013 жылы аяқталуға тиіс еді, бірақ қаржы тапшылығына байланысты кейінге шегерілді. Айна 2017 жылдың қарашасында аяқталды, ал айнаны ауыстыру 2018 жылдың мамырында жүзеге асты. Дегенмен, жаңартылған айнаның да жеткіліксіз екені анықталды, және бірнеше ай сынақтан өткеннен кейін оны бұрынғы айнамен ауыстыру туралы шешім қабылданды.