Кіріспе

2005 жылы АҚШ Энергетика министрлігінің есебі

«Хирш есебі» – «Әлемдік мұнай өндірісінің шыңы: салдары, жою және тәуекелді басқару» есебінің көптеген аталатын атауы. Бұл есеп АҚШ Энергетика министрлігінің тапсырысы бойынша жасалып, 2005 жылдың ақпанында жарияланды. Кейбір деректер 2007 жылы жаңартылды. Онда мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейге жететін мерзімі, қажетті шаралар және осы шаралардың уақтылы орындалуына байланысты күтілетін салдарлар қарастырылды.

Кіріспе

Бас автор Роберт Л. Хирш 2005 жылдың қазан айында Атлантика кеңесі үшін осы есептің қысқаша мазмұнын жариялады. Әлемдік мұнай өндірісінің ең жоғарғы шегіне жету АҚШ және әлем үшін бұрын-соңды болмаған тәуекелді басқару мәселесін тудырады. Ең жоғарғы шекке жақындаған сайын сұйық отын бағасы мен бағаның құбылуы күрт артады, және уақтылы шаралар қабылданбаса, экономикалық, әлеуметтік және саяси салдары бұрын-соңды көрілмегендей болады. Ұсыныс және сұраныс тарапынан тиімді жеңілдету шаралары бар, бірақ олардың маңызды нәтиже беруі үшін, ең жоғарғы шекке дейін он жылдан астам бұрын іске қосылуы керек.

Үш сценарий

Әлемдік мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейіне жеткенше күтіп, содан кейін қарқынды бағдарламаны іске қосу әлемді екі он жылдан астам уақыт бойы сұйық отын тапшылығына алып келеді. Әлемдік мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейіне жеткенге дейін 10 жыл бұрын ахуалды жеңілдетуге бағытталған қарқынды бағдарламаны бастау көмектеседі, бірақ мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейінен кейін шамамен он жыл өткен соң сұйық отын тапшылығы сақталады. Ахуалды жеңілдетуге бағытталған қарқынды бағдарламаны 20 жыл бұрын бастау болжамды кезеңде әлемдік сұйық отын тапшылығын болдырмау мүмкіндігін ұсынады.

АҚШ-тан тыс жерде қолданылуы, сын ескертпелер

Хирш баяндамасында АҚШ-та жаңа технологияларды енгізу, мінез-құлық пен көзқарастарды өзгерту, сондай-ақ, зерттеулер мен әзірлемелерді күшейту қажеттігі туралы мәлімделді. Есепте шикі мұнайдың өндірісінің жоғары деңгейге жеткені (пик мұнайы) дереу шаралар қабылдаудың басты себебі ретінде көрсетілген. 2007 жылға дейін мұнай бағасының күрт өсуі кезінде көптеген сарапшылар бағаның өсуіне шикі мұнайдың қолжетімділігінің шектелуі ғана емес, басқа да факторлар ықпал еткенін айтты. Мысалы, Джад Муавадтың мақаласында 2007 жылдың жазында АҚШ-тың мұнай өңдеу зауыттарындағы көптеген өрттер мен техникалық бұзылулардың салдарынан жабдықтаудың тоқырауы туралы айтылды. Дегенмен, мұнай өңдеу қуаттарының жетіспеушілігі жоғары мұнай бағасын емес, жоғары бензин бағасын ғана түсіндіруі мүмкін. Егер мұнай өңдеу зауыттары қолда бар шикі мұнайды өңдей алмаса, халықаралық нарықта шикі мұнайдың артық қорлары пайда болып, бағасы төмендеуі керек еді. Бірақ, шикі мұнай бағасының күрт өзгеруіне қор нарығының тұрақсыздығы, болашақ жабдықтаудың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық немесе инвесторлардың мұнай өңдеу қуаттарының артуымен шикі мұнай бағасының өсуін күтуі де себеп болуы мүмкін. Хирштің қорытындыларының әлемдік маңызын қарастыратын болсақ, 2004 жылы АҚШ әлемдік мұнай тұтынудың шамамен 26% -ын құрады, ал халық санының үлесі 4,3% ғана болды. Еуропа әлемдік мұнайдың 11% -ын пайдаланды, ал халық санының үлесі 6,8% шамасында болды. Германиядағы орташа автомобиль 100 км-ге шамамен 8,1 литр мұнай жұмсайды, АҚШ-та бұл көрсеткіш 16,2 литрге жетеді. АҚШ өлшемдері бойынша, Германияда 1 галлон мұнай 44 мильдік қашықтыққа жеткізеді, ал АҚШ-та – 22 мильді ғана. Қазірге дейін Хирш АҚШ үшін талап еткен өзгерістердің бір бөлігі Еуропада (және Азияда белгілі бір шаралармен) іске асырылды. 70-жылдардың басында бұл айырмашылықтар одан да аз болды. Еуропа мұнайлық шоктардан кейін көптеген шаралар қабылдады және бензинге жоғары салықтар енгізе отырып, өзгерістерді күшейтті. Қазіргі айырмашылықтар энергияны үнемдейтін технологиялардың жетіспеушілігінде, автомобильдерді жасау және пайдалануда, сондай-ақ АҚШ-тағы ғимараттарды жылу оқшаулауда ғана емес. Елді мекендердің орналасуы мен тығыздығы, қала маңындағы аудандардың үлесі, қоғамдық көліктің қолжетімділігі және тұтынушылардың мінез-құлқындағы айырмашылықтар одан әрі ұлғайып барады. Осыны ескере отырып, Хирштің айтуынша, мұнайдың пик мұнайына байланысты туындайтын жағдай АҚШ-та, әсіресе Еуропамен салыстырғанда, ауыр салдарға әкеледі.