Кіріспе

Қола дәуірі семсерлерінің тарихи стилі б.з.д. Олар б. з. б. 1-мыңжылдықтың басында темір семсерлермен алмастырылды. Ерте заманнан бастап семсерлер ұзындығы 100 см-ден асатын болды. Мұндай ұзындықтағы бесіктерді өндіру технологиясы Егей теңізінде, мыс пен қалайы немесе мырыш қорытпаларын пайдаланып, шамамен б.з.д. Қола дәуіріндегі семсерлер әдетте 80 см-ден ұзын емес еді; 60 см-ден қысқа қарулар қысқа семсерлер немесе қанжарлар ретінде әртүрлі болып саналады. 1400 жылы шамамен б.з.д. семсерлер негізінен Эгей теңізі мен Оңтүстік-Шығыс Еуропамен шектелген, бірақ олар б.з.д.

Алдыңғылар

Қоладан бұрын, тас (көктерек пен обсидиан сияқты) қырлы кескіш құралдар мен қару-жарақтар үшін негізгі материал ретінде пайдаланылған. Алайда, тас қылыш сияқты ұзын, жұқа құралдарға өте сымбатсыз. Мыс, содан кейін қола өндірісі пайда болған кезде, пышақ ұзартылып, семсерге айналды. Осылайша, семсердің пышақтан дамуы біртіндеп болды, ал 2004 жылы алғашқы "семсерлер" ерте қола дәуіріне (33-31 ғасырлар) қатысты деп мәлімделген. Бұл туралы Римдегі Сапиенца университетінің Таяу және Таяу Шығыстың ежелгі және протохисториясы профессоры Марцелла Франгипане Арслантепеде тапқан деректерге сүйене отырып мәлімдеді. Мұнда арсенді мыс қорытпасынан жасалған тоғыз семсер мен пышақ табылды. Олардың ішінде күміспен қапталған үш семсер де бар. Арслантепе семсерлеріне ұқсас ерекше жақсы сақталған үлгі 2017 жылы Венециядағы Лазарь монастырында табылды. Қылыш тағы бір мыңжылдықта өте сирек кездесті, ал 3-ші мыңжылдықтың соңында ғана кеңінен таралды. Бұл кейінгі кезеңнің "қанжарларын" әлі де қамыс ретінде түсіндіруге болады, Наксостағы мыс үлгісі сияқты (шамамен б.з.д. 2800 - 2300 жылдар аралығында), ұзындығы шамамен 300 см-ден төмен, бірақ 2300 жыл шамасындағы циклды "мыс семсерлерінің" жеке үлгілері ұзындығы 60 см-ге дейін жетеді. Қылыш деп біржақты жіктеуге болатын алғашқы қарулар Миной Критінде табылған, шамамен б.з.д. 1700 жылы, олардың ұзындығы 700-ден астамға жеткен. Бұл Эгей қола дәуірінің "А типті" қылыстары.

Эгей теңізі

Миной және Микен (Орта және Егей болат дәуірі) семсерлері Сандарс (1961, 1963) "Сандарс типологиясы" бойынша А-дан H-ге дейінгі типтерге жіктеледі. А және В ("таб танг") типтері - шамамен 17-16 ғасырлардағы ең ерте, С ("мүйізді" семсерлер) және D ("тірек" семсерлер) типтері - 15 ғасырдан, Е және F ("T тұтқа" семсерлері) типтері - 13 және 12-ғасырдан. 13 - 12 ғасырларда "мүйізді" типтің қайта жаңғыруы байқалады, олар G және H типтері ретінде жіктеледі. H типті семсерлер теңіз халықтарымен байланысты және Анатолияда (Пергамонда) және Грецияда табылған. Е-ден Х-ке дейінгі типтермен қатар Оңтүстік-Шығыс Еуропадан әкелінген "Naue II" типті типті.

Еуропа

Тарихи Еуропаның ең маңызды және ұзақ уақытқа созылған семсерлерінің бірі "Науэ II" типті болды, ол алғаш рет сипаттаған Юлиус Науэдің атымен аталған және "Griffzungenschwert" немесе "тұмсық тілі семсері" деп те аталады. Ол алғаш рет шамамен б.з.д. 13 ғасырда Солтүстік Италияда пайда болды (немесе жалпы Urnfield фон), және темір дәуірінде аман қалды, шамамен жеті ғасыр өмір сүрді, б.з.д. Оның өмір сүру кезінде негізгі дизайн сақталды, бірақ материал қоладан темірге ауысты. II Науэ семсерлері Еуропадан Эгей теңізіне және Угаритке дейін экспортталды, шамамен б.з.д. Naue II семсерлері ұзындығы , бірақ көпшілігі ұзындығы шамамен 5 см-ге дейін жетеді. Скандинавияның қола дәуіріндегі семсерлер б.з.д. Ертедегі солтүстік қылыштар да салыстырмалы түрде қысқа; 1912 жылы Швецияның Уппленд қаласында Брагбидің жанында табылған 1800-1500 жылдар аралығындағы данасы тым ұзын болған. Алайда бұл семсер Хайдюсамссон Апа типті деп саналып, импортталған болуы мүмкін. 1897 жылы табылған Врета Клостер қылысының (б.з.д. 1600 - 1500 жылдар аралығында) бесігінің ұзындығы (қолтық жоқ) Еуропалық семсерлердің типтік нұсқасы - "жапырақ пішінді" бесік, ол қола дәуірінің соңында Солтүстік-батыс Еуропада, әсіресе Британ аралдарында кең тараған. "Карп тілі семсері" - бұл қола семсердің түрі, ол Батыс Еуропаға шамамен б.з.б. б. з. б. 9 - 8 ғасырлар аралығында. Карптың тілдік семсерінің қақпағы ұзындығының көп бөлігінде кең және параллельді, бірақ соңғы үштен бірі ілу үшін арналған жұқа ұшты қағып алады. Оның артықшылықтары Атлантикалық Еуропада кеңінен қолданылды. Британиядағы оңтүстік-шығыстағы металл бұйымдары осы семсерден өз атын алды: Карп тілі кешені. Осы түрдің көрнекті үлгілері Ислехем қазынасының құрамына кірді. Қола дәуірі стиліндағы семсерлер мен құрылыс әдістері ерте темір дәуірінің соңында (Халлстатт D) шамамен б.з.д. 600-500 жылдары, Еуропаның көп бөлігінде семсерлер тағы да пышақпен ауыстырылған кезде жойылған. Бұл ретте Грекиядан келген шифос ерекшелік болып табылады, оның дамуы бірнеше ғасырлар бойы жалғасты. "Антенналы семсер" - бұл ұстауындағы антенналарды білдіретін әшекейлер жұбының аты. Бұл - Шығыс Холштат және Италия аймағының ерте темір семсерлерінде жалғасқан, кейінгі қола дәуірінің түрі.

Қытай

Қытайда қылыш өндірудің дәуірі қола дәуірі Шан әулеті кезінде, шамамен б.з.д. Қола семсерлер технологиясы соғысушы мемлекеттер кезеңінде және Цинь әулеті кезінде ең жоғары деңгейге жетті (221 б.з.д. Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі семсерлер арасында жоғары қалайы жиектерді жұмсақ, төменгі қалайы өзектермен құю немесе балғаға алмаз пішінді үлгілерді қолдану сияқты кейбір ерекше технологиялар қолданылған (Гу Цзяньның семсерін қараңыз). Қытай қоласы үшін де ерекшелігі - жоғары қақталы қоланың (17 21% қақта) тұрақты қолданылуы, ол өте қатты және артық стресс кезінде бұзылады, ал басқа мәдениеттер төменгі қақталы қоланы (әдетте 10%), оның орнына бүгіледі. Қытай темірден және қоладан жасалған семсерлерді басқа аймақтардан ұзын етіп жасауды жалғастырды; темір қоланың орнын тек Хан әулетінің басында толықтай ауыстырды.

Үндістан

Қылыштар Үндістанның Ганг-Ямуна-Доба аймағындағы Окрей түсті қыш ыдыс мәдениетінің археологиялық табылған жерлерінде кездеседі. Олар көбінесе мыс пен қалайыдан, бірақ кейде қоладан жасалған. Фатхгархтан бірнеше түрлі қолғап түрлері табылған. Бұл семсерлер б.з.д. 1700 - 1400 жылдар аралығындағы кезеңдерге қатысты, бірақ б.з.д. 1200 - 600 жылдары (Painted Grey Ware мәдениет, темір дәуірі Үндістан) көбірек қолданылған.