Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы Иллинойс штатындағы канал

Хеннепин каналы мемлекеттік жолы, сонымен қатар Хеннепин каналы деп аталады, бұл Иллинойстың солтүстік-батысындағы қолданыстан шығарылған су жолы, Рок-Айлендтегі Миссисипи өзені мен Хеннепинге жақын жердегі Иллинойс өзені арасында орналасқан. Бүкіл канал Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген. 1907 жылы ашылған бұл канал, теміржол бәсекесінің салдарынан көп ұзамай тасталып кетті. 20 ғасырдың соңында ол демалыс үшін пайдаланылатын су жолы ретінде қайта жандандырылды. Бұрынғы атауы – Иллинойс және Миссисипи каналы. Басты каналдың ұзындығы 75,2 миль (121 км), ал қоректендіру каналының ұзындығы 29,3 миль (47 км) құрайды. Мемлекеттік парк бес округ (Рок-Айленд, Бюро, Генри, Ли және Уайтсайд) аумағында орналасқан және ұзындығы 104,5 миль (168 км) жетеді. Хеннепин каналы Хеннепин мен Рок-Айленд арасындағы табиғи төмен жатқан аймақты бойлай өтеді. Шындығында, бұл Миссисипи өзенінің ежелгі арнасы, бір кезде Рок-Айлендтен Хеннепинге дейін, содан кейін қазіргі Иллинойс өзені арнасы арқылы оңтүстікке қарай ағып өткен. Иллинойс кезеңінде, шамамен 300 000 – 132 000 жыл бұрын, Миссисипи өзені Рок-Айленд маңында тосылып, Миссисипи өзенін қазіргі арнасына бұрды.

Каналды жоспарлау

Канал салу идеясы 1834 жылы туды (Даналық 1). Ол теміржол жетпейтін ауыр және көлемді жүктерді тасымалдауға мүмкіндік беретін еді. Ұсынылған канал Иллинойс және Миссисипи өзендерін қосып, Чикагодан Миссисипи өзеніне дейін жылдам маршрут құруға арналған. Каналды салу үшін жергілікті азаматтар мемлекеттерінен және басқа да тиісті мемлекеттік шенеуніктерден қолдау алуы керек болды (Yeater 2). Канал Иллинойс өзенінен Миссисипи өзеніне дейінгі қашықтықты 674 км-ге қысқартты. Азамат соғысы кезінде АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас соғысқа дейін жететін деңгейге жеткен кезде каналға қызығушылық күшейді. Егер соғыс болғанда, Сент-Лоуренс өзені мен Велленд каналы АҚШ кемелері үшін жабылар еді, ал Ұлы көлдер аймағындағы адамдар шығыс нарықтарында бәсекелесе алмайтын еді. Соғыс болмағандықтан, бастапқыда жобаны қолдаған көптеген адамдар қызығушылықтарын жоғалтты (Yeater 2). Иллинойс штаты каналды өз қаражаты есебінен салуға рұқсат бермеді; сондықтан 1860 жылдардың соңында Айова, Иллинойс және Нью-Йорк штаттарының заң шығарушы органдары үкіметтік қолдаумен каналды құруға тырысты. 1868 жылы Иллинойс штатының тұрғыны Улисс С. Грант президент болып сайланды. Осының нәтижесінде федералды үкімет Иллинойс тарапынан келген қысымға жауап беруге көшті; алайда, алғашқы федералды сараптама екі жылдан кейін, 1870 жылы ғана жүргізілді. Сараптаманы АҚШ инженерлік корпусының полковнигі Уилсон және азаматтық инженер және геодезист Грэм П. Лоу жүргізді. Лоудың жоспарына сәйкес, каналдың ені 49 метр, тереңдігі 2 метр, шлюздері 12,5 миллион долларға бағаланған. АҚШ Сенаты Лоудың ұсынысын зерттеу үшін комиссия тағайындады. 1881 жылы жеті штаттың сауда, қала және фермерлік қауымдастықтарының 400 өкілі Айова штатының Давенпорт қаласында жиналып, Хеннепин каналы комиссиясы деп аталатын ұқсас ұйым құрды. Ол Чикаголық топтармен келіссөздер жүргізу үшін құрылды. Комиссия канал теміржол тасымалы тарифтерін реттейтініне келісім білдірді (Yeater 3). 1882–1883 жылдары тағы бір сараптама жүргізілді. АҚШ инженерлік корпусының майоры У. Х. Х. Беньярд үш ұсынылған бағыттың бірін таңдауды ұсынды. Бағыттардың атаулары: Мараи д’Осье, Уотертаун және Рок-Айленд (Yeater 3). Үш бағыттың шығыс бөлігі бірдей болды; канал Иллинойс өзенінен Хеннепинден шамамен 3 км жоғарыда басталар еді. Бағыттардың арасындағы маңызды айырмашылық – каналдың батыс бөлігінде, яғни соңғы нүктесінде болды. 1886 жылы АҚШ Конгресі каналдың ұлттық саудаға тигізер әсерін зерттеу үшін инженерлер кеңесін тағайындады. Кеңес пайда шығындардан асып түсетінін және Мараи д’Осье бағытын таңдауды ұсынды. Бұл есепті Соғыс министрі мен Бас инженерлер бекітті; алайда, коммерциялық себептер мен Рок-Айленд бағытының үлкен әскери маңызына байланысты бұл бағыттан кейін бас тартты (Yeater 3). Фултон және Олбани өз қалаларының канал үшін идеалды орын екенін мәлімдеді, бірақ Рок-Айлендтің халқы көп және дамыған өзен порты болғандықтан, сол жерде салуға көбірек сенімділік болды (Bastian 138). Сараптама жүргізілгенімен, 1886 жылдан 1889 жылға дейін Конгресс жоспарларды қарастырды, бірақ құрылыс басталған жоқ; алайда, 1890 жылы Конгресс алғашқы 5 мильді салуға 500 000 доллар ($) бөлді (Bastian 3). Каналды жоспарлау аяқталғанмен, әлі де мәселелер болды. Азық су арнасын жоспарлау да аяқталмай жатты. Бір ғана нәрсе анық болды: азық су Рок өзенінен алынуы керек. Өзен суы содан кейін негізгі каналға құйылатын еді. Бірақ азық су қайда салынуы керек еді (Yeater 4)? Бастапқы ұсыныс бойынша азық су Диксон қаласында, солтүстік-шығысқа қарай шамамен 21 км жерде орналастырылуы керек еді. Рок-Фолс және көршілес Стерлинг тұрғындарына Соғыс департаменті жолдың ұзындығы, құны және бағыты туралы шешім қабылдайтыны туралы хабарланды. Нәтижесінде жергілікті тұрғындар қаржы жинауды бастады (Bastian 138). Осы әрекеттер орын алған кезде, заң шығарушы органның азшылық көшбасшысы К. К. Джонсон және К. Л. Шелдон Вашингтонға барып, бұл мәселені Соғыс министрі Редфилд Поттермен талқылады. Олар қайтып келгеннен кейін, Рок-Фолс өзенінен су алу Диксоннан қарағанда 18 км қысқа және арзан болатынын көрсеткен сараптама жүргізілді; үкімет шенеуніктері сандарды тексерді және Рок-Фолста салу туралы шешім қабылданды (Хеннепин каналының азық суы).

Құрылыс басталады

Хеннепин каналын салу жобасы 1890 жылдың 19 қыркүйегінде басталды. Құрылыс басталған кезде жобаның шамамен бағасы 6 925 900 долларды құрады (Yeater 5). Жоспар бекітілген соң құрылысты бастау қажет болды; алайда, Американың көптеген каналдарынан айырмашылығы, Хеннепин каналы теміржолдар құрылғаннан кейін салынды. Осының салдарынан сегіз көпір салу қажет болды. Теміржол көпірлерінен өзге, алпыс жеті автомобиль көпірін де салу қажет болды, бұл құрылыстың кешігуіне себеп болды (Bastian 138). Бас инженер соғыс министрінен шлюздерді бетоннан жасауға рұқсат сұрады. Бұл сұраныс ерекше болды, өйткені сол кездегі барлық шлюздер кесілген тастан салынатын. 1891 жылдың 11 мамырында, бұрынғы шлюздердің қандай материалдан жасалғанына қарамастан, соғыс министрі бетонды пайдалануға рұқсат берді. Бетон кесілген тасқа қарағанда елу пайызға арзан болғандықтан, жоспарға ені бес футқа арттыру енгізілді (Yeater 5). Кешігулерден кейін канал құрылысы жылдам жалғасты, бірақ үздірілмейтін емес. Жұмысшылар 5 километрге жуық торфты батпақты жер тапты, сондықтан каналдың төсегі судың жоғалуын болдырмау үшін сазбалшықпен қапталды. 1894 жылы шығыс бөлігіндегі құрылыс басталды. Бұл бөлік ең қиын болды, өйткені канал теңіз деңгейінен 60 метрге көтеріледі, сондықтан суды реттеу үшін 21 шлюз қажет болды. Басты желіде 32 шлюз болды (Yeater 5). Барлық шлюздердің өлшемдері бірдей және 43 метрлік баржаларды өткізе алатын. Орташа баржа одан екі есе үлкен болды және алты фут тереңдіктегі канал үшін тым көп су тартты (“Хеннепин каналының алғашқы күндері” 2). Азықтандыру каналында тек бір шлюз болды, ол күзет шлюзі деп аталды және каналды өзен суының жоғары деңгейінен қорғау үшін салынды. Барлық 33 шлюз қолмен басқарылды (Yeater 5). 1906 жылдың 6 желтоқсанында Стерлинг Гидравликалық компаниясы ХА-ның (Хеннепин каналының азықтандырушысы) түбінде бөгет салудың бастапқы жоспарына келісті. 1907 жылға қарай бөгет каналдағы жалғыз ірі жоба болып қалды. Астықтың бірінші милінен қазылған тас бөгетті салу үшін пайдаланылды (Bastian 138). Құрылыс алабын қоршау үшін коффердам салынды (Хеннепин каналы). Жиырма бес шлюз жиналып, қайырылды. Бөгет аяқталғаннан кейін оның ұзындығы 407 метрді құрады (Bastian 140). Бөгет су деңгейін қалыпты деңгейден 3 метрге көтерді. Бұл жердің жабылуына әкелді. Су Диксонға дейін кері ақты. Көптеген кішкентай аралдар су астында қалды. 1907 жылы канал құрылысы аяқталғаннан кейін азықтандыру каналы шамамен оңтүстікке қарай 47 километрге созылды. Басты каналдың жалпы ұзындығы 121 километрді құрады (Хеннепин каналының азықтандырушысы).

Каналды аяқтау және пайдалану

1907 жылғы 24 қазанда Рок-Фолс қаласында бұрын-соңды болмаған ең ірі жиын өтті. Таңертең екі жарым шақырымдық көше шеруінен кейін түстен соң Рок-Фолс, Стерлинг және Диксон (Хеннепин каналы) қалаларынан қайықтар шеруге қатысты. 1907 жылғы 21 қазанда канал құрылысы аяқталғаннан кейін, Инженерлер корпусы алғашқы қайықтың көктемге дейін күте алмады. Каналды алғаш пайдаланған кеме – SS Marion, ол үкімет шенеуніктерін тасымалдады. Бұл каналдың барлық ұзындығын басып өткен алғашқы кеме болды. Кеме 8 қарашада жолға шығып, 15 қарашада оралды. Канал толық сумен толтырылмағандықтан, кеменің өтуі үшін әр бөлімнің суы шлюздер арқылы жылжытылуы керек болды. Кемеде пайда болған мұзды сындыру үшін темір қорғаулар орнатылған. 28-ші шлюзге жеткенде, оны итеріп ашуға тура келді. Кеме сапарының соңғы 8 шақырымына жеткенде, су деңгейімен де мәселе болды. Су тым көп болғандықтан, ол Рок-Айленд көпірінің астынан өте алмады. Соның салдарынан, теңізшілер алғашқы кездескен адамдарды кемені сәл батыру үшін кемеге шақырды (Yeater 6). Ашылу салтанатына қатысқан қонақтардың арасында губернатор Чарльз С. Дейнен, Минесотаның бұрынғы губернаторы Самуэль Р. Ван Сант, ол Рок-Айлендте туған, және конгрессмен Фрэнк Оррен Лоуден болды. Бас инженердің қызы Грейс Уилер алғаш рет шлюздерді ашты (Хеннепин каналы). Алғашқы жылдар қиын болды, себебі 1930 жылы Ұлы депрессия басталды. Депрессия жергілікті кәсіпкерлер мен тұрғындарға әсер етті. Сол жылы канал бойынша тасылған жүктің жалпы көлемі 40 пайызға төмендеді, бар болғаны 18 142 тонна тасымалданды (Yeater 9). Инженерлер корпусы телефон желісін салған, соның арқасында шлюздерге қайық келгенде шлюз операторына алдын ала хабар берілді. Каналдың 167 шақырымы бойында 750 фунттық тіректер орнатылған. Олардың кейбіреулері бүгінге дейін тұр (Yeater 10). Канал тек көмір, тұз, астық, қиыршық тас, темір, болат және басқа да көптеген өнімдер мен минералдарды тасымалдау үшін ғана емес, сонымен қатар демалыс орны ретінде де пайдалы болды. Отбасылар мен достар пикниктерге, жүзуге, ең бастысы балық аулауға қатысты. Хеннепин каналында ауланған балықтар әлі күнге дейін Иллинойс штатының рекордтарын сақтап тұр. Жүзу де танымал болды, тіпті жергілікті YMCА-лар каналда жүзу сабақтарын өткізді (Yeater 11). Инженерлер корпусы каналды пайдалану және күтіп ұстау үшін жыл бойы толық жұмыс күнімен 50 адамды жұмысқа алды. Корпус каналды бөліктерге бөлді. Әр бөлімде шлюз операторы және/немесе патрульші болды. Олардың міндеттеріне жағалауды күзету, бұзушылықтарды жөндеу, шлюздерді басқару, телефон желісіне қызмет көрсету және т.б. кірді. Шлюз операторлары мен патрульшілерге үйлер, қоралар, қоймалар, сарайлар мен шеберханалар берілді. Барлық үйлердің алды бетон жолдармен төселген және көптеген бетон конструкциялар бар. Үйлерде электр қуаты да, су құбыры да болған жоқ. Әрбір шлюз операторы мен патрульшіге бір үйден басқасы болды. Бірақ ол, қайықта тұратын үйге ие болды.

Коммерциялық пайдаланудан бас тарту

Алайда, канал жоспарланғандай толыққанды табысқа жете қоймағанмен, одан да пайдалы жақтары болды. 1920 жылы Рок-Фолс қаласынан Рей Мечлинг пен Фред Вульф баржа тасымалдау желісін құрды. Каналға кішкентай баржалар қажет болғандықтан, екеуі бу кемесін сатып алып, баржалар жасауға кірісті. Олар құм мен қиыршық тас сатып алып, оны сатып алуға ниет білдіргендерге жеткізді. Қиыршық таспен қатар, «International Harvester» компаниясы үшін болат пен көмір тас тасыды (Yeater 12). Канал арқылы тасымалдау көлемі көп болған жоқ, сыншылар оның салынысымен бірге ескіргенін, тым кішкентай екенін және канал құрылысының алғашқы кезеңдеріне ғана лайықты екенін айтты. Жергілікті тұрғынның бірі: «Бұл көңіл көшірді, әрі соңында сәтсіздікке ұшырады» деді. Көптеген адамдардың пікірінше, егер канал 1830, 1840, 1850 немесе тіпті 1860 жылдары, бастапқы ұсынылғандай салынған болса, оның экономикалық әлеуеті зор болған болар еді. Каналдың мақсаты – Жоғарғы Миссисипи өзені аңғары мен Атлант мұхитын байланыстыру еді, бірақ ол орындалмады (Yeater 12). Дегенмен, канал фермерлерге теміржол бағасынан жеңілдік берді («Каналдың алғашқы күндерін салушы айтады»). 1948 жылы тасымалдау қозғалысы туралы ешқандай мәлімет болған жоқ (Bastian 142). Көңілсіздіктен ашу туды. Көптеген адамдардың айтуынша, бұл ашу каналдың нашарлап, тозуына байланысты болды. Каналды кеңейтіп, тереңдетуге және шлюздерді үлкендетуге 12 миллион доллар қажет болар еді (Yeater 12). Осының салдарынан, 1948 жылдың 7 сәуірінде Инженерлер корпусы каналды шектеулі режимде пайдалану туралы «навигациялық хабарлама» жариялады. Барлық осы аласапырандықтар 1951 жылы барлық шлюздердің жұмысын тоқтатуға және маңызды емес техникалық қызмет көрсетуді доғарды (Yeater 12). Вашингтон мен Спрингфилд қалаларының заң шығарушыларына Иллинойс штатының азаматтары мен табиғатты қорғаушылардан көптеген хаттар мен өтініштер келіп түсті. Бұл топтар «Каналды сақтап қалайық» деген ұранмен науқандар ұйымдастырды. Иллинойс штатының заң шығарушылары каналды демалыс мақсатында пайдалануға беруді жоспарлай бастады. 1970 жылдың 1 тамызында каналдың толық иелігі Иллинойс штатына берілді, ол су жолын Табиғатты қорғау департаментінің басшылығымен демалыс орны ретінде пайдалануға тиіс болды. Бад Стигалл 1970 жылы каналды жақсартуға 22 миллион доллар қажет болатынын мәлімдеді.

Мұра және қазіргі қолданысы

Хеннепин – тас қапталмалары жоқ бетоннан салынған алғашқы американдық канал. Бұл канал су жолы ретінде толыққанды табысқа жетпесе де, құрылысында қолданылған инженерлік жаңалықтар құрылыс индустриясына үлкен пайда әкелді. Панама каналын салуға қатысқан инженерлер осы каналда тәжірибе жинаған. Каналда моторсыз қайықпен жүзуге, каноэ мен каякпен серуендеуге болады. Алайда, канал бастапқыда коммерциялық мақсатта салынғандықтан, бірнеше жұмыс істемейтін, бірақ сақталған шлюздерді каналдың кейбір бөліктерінде су көлігімен кесіп өтуге тура келеді. Каналда балық аулауға рұқсат етіледі және ол балық аулауға өте қолайлы орын саналады. Каналда шапан, көк балық, сом және форель сияқты балық түрлері кездеседі. Дегенмен, каналда жүзуге тыйым салынған. Канал бойында бірнеше кемпингтер мен демалыс аймақтары орналасқан. Олардың ішінде Американың Изак Уолтон лигасының Геннесио бөлімшесі, Геннесио кемпингі, Шығыс Молиндегі Лудиннің тоқтау орны, сондай-ақ 6-шы, 11-ші, 17-ші, 21-ші, 14-ші, 22-ші, 23-ші және 26-шы шлюздердегі бірнеше DNR демалыс және/немесе кемпинг парктері бар. Каналдың келушілер орталығы Иллинойс штатының Шеффилд қаласының жанында орналасқан. "Хеннепин каналының достары" атты коммерциялық емес ұйым "[каналының демалыс және білім беру мүмкіндіктерін сақтау және дамытуға, сондай-ақ Хеннепин каналы саябағының тарихи ерекшеліктерін сақтауға көмектесу]" мақсатымен жұмыс істейді. Бес шлюз жұмыс жағдайына келтірілді, бірақ қазіргі таңда пайдаланылмайды. Қалған шлюздердің барлық қақпалары бетон қабырғалармен ауыстырылды, нәтижесінде бірнеше сарқырама пайда болды. Ұйым шаралар өткізеді, оның ішінде Иллинойс DNR-мен келісілген және бекітілген көптеген шаралар бар.