Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Балқандағы иллириялықтар; орта ғасырларда иллириялық тайпаның романдануы.
Illyrian people in the western Balkans; romanized in the Middle Ages
the Illyrian tribe
Дельматалар, немесе Далматалар, рим кезеңінде Далмациядағы, қазіргі Оңтүстік Хорватия және Батыс Босния мен Герцеговинадағы иллириялық тайпалар тобы болды. Далмация аймағы осы тайпаның атын алған. Дельматалар алғаш рет б.з.д. 181 жылы тарихи жазбаларда кездеседі, олардың билеушісі Плерат III қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Гентийдің үстемдігін қабылдаудан бас тартып, бөлініп шықты. Олар кеңейіп, Тариоттар, Гиллилер және Нестилер сияқты жағалаудағы иллириялық тайпаларды өздеріне қосты және Либурниге қарсы солтүстікке қарай аумағын ұлғайтты. Римнің экспансиясымен және оның Шығыс Адриатикадағы жергілікті одақтастарымен қақтығыс б.з.д. 156-55 жылдары басталды. Рим-Далмата соғыстары б.з.д. 33 жылға дейін жалғасты, одан кейін Октавиан (кейіннен император Август) Далмацияда рим үстемдігін орнатты. Далмация провинциясында жергілікті тұрақсыздық пен ұсақ көтерілістер жалғасты және б.з. 6 жылы Далмациядағы және оған жақын Паннониядағы Ұлы Иллириялық көтерілісіне әкелді. Үш жылға созылған көтеріліске екі тараптан да жарты миллионнан астам жауынгер, қосымша әскерлер мен азаматтар қатысты. Одан кейін, делматалықтардың бір бөлігі Солтүстік Санджак аймағына қоныс аударды, ал қалғандары Каринтияның кейбір бөліктеріне Рим кендерінде жұмыс істеу үшін жіберілді. Көтерілістің жеңілуі Далмацияның интеграциясын бастады, бұл өз кезегінде ерте орта ғасырларда аймақтың романдануына алып келді.
The Delmatae, alternatively Dalmatae, during the Roman period, were a group of Illyrian tribes in Dalmatia, contemporary southern Croatia and western Bosnia and Herzegovina. The region of Dalmatia takes its name from the tribe. The Delmatae appear in historical record for the first time in 181 BC, when upon the death of their ruler Pleuratus III of the Illyrian kingdom, they refused to accept the rule of his son, Gentius and seceded. They expanded and came to include coastal Illyrian tribes like the Tariotes, the Hylli and the Nesti and increased their territory to the north against the Liburni. Conflict with Roman expansionism and its local allies in the eastern Adriatic began in 156 55 BC. The Roman–Dalmatae Wars lasted until 33 BC when Octavian (the later Emperor Augustus) installed Roman hegemony in Dalmatia. Local instability and minor rebellions continued in the province of Dalmatia and culminated in the Great Illyrian Revolt in Dalmatia and closely linked Pannonia in 6 AD. The revolt, which lasted for three years, involved more than half a million combatants, auxiliaries and civilians on both side. In the aftermath, some Delmataean communities were relocated in the northern Sandzak region and others were resettled in parts of Carinthia to provide labor for the Roman mines. The defeat of the revolt began the integration of Dalmatia which in turn led to the romanization of the region by the early Middle Ages.
Атауы
Бұл рудың бастапқы атауы Делматея, және оның түбірі Далмация аймақтық атауымен және Делминиум топонимімен ортақ. Ол албан тіліндегі "dele" және оның "delmë" (Gheg түрі, "қой" мағынасында) және "delmer" ("көткіш") сияқты нұсқаларымен байланысты деп есептеледі. Орелдің сөзіне сәйкес, Gheg түріндегі "delme" Далмация атауымен көп ортақ емес, себебі ол "dele" сөзінің *mā жұрнағымен өзгерген түрін көрсетеді, ал ол түпкілікті протоалбан *dailā сөзінен туындаған. Аталған атаумен байланысты топонимдер Иллириялықтар қоныстанған аумақтардың барлығында кездеседі, соның ішінде қазіргі Солтүстік Македониядағы Делматея, Делминиум және Далмананың негізгі елді мекендері. Төртінші және соңғы қақтығыс 34-33 жж. Октавианның Иллирияға жасаған жорығы барысында болды, себебі Дельматалардың қайта-қайта тудырған көтерілістеріне байланысты, және бұл Соетовио (қазіргі Клис) жаңа Дельмата қаласын басып алумен аяқталды. Дельматалардың федералды басшысы Бато бастаған римдіктерге қарсы соңғы көтерілісі 12 ж. б.з.д., ал Ұлы Иллириялық көтерілісі 6-9 ж. б.з.д. болды; екеуі де сәтсіз аяқталып, соғысшыл Дельматалардың толыққанды бейбіттендірілуімен нәтижесінде аяқталды.
The original form of the name of the tribe is Delmatae, and shares the same root with the regional name Dalmatia and the toponym Delminium. It is considered to be connected to the Albanian dele and its variants which include the Gheg form delmë, meaning "sheep", and to the Albanian term delmer, "shepherd". According to Orel, the Gheg form delme hardly has anything in common with the name of Dalmatia because it represents a variant of dele with * mā, which is ultimately from proto Albanian *dailā. Toponyms linked to the name are found throughout the territories inhabited by Illyrians including the chief settlement of the Delmatae, Delminium and Dalmana in present day N. Macedonia. The fourth and final conflict occurred 34–33 BC during Octavian's expedition to Illyricum because of their iterative revolts, and finished with the capture of the new Delmatian capital Soetovio (now Klis). The last revolts of Delmatae under their federal leader Bato, against Romans were in 12 BC and the Great Illyrian Revolt in 6–9 AD; both also failed and finished by a terminal pacification of bellicose Delmatae.
Мәдениет
Археология мен ономастика Дельматалардың шығыс иллирийлер мен солтүстік Паннониямен туыс екенін көрсетеді. Бұл тайпа кельттердің ықпалына түскен. Далмация тайпаларының бірі Баридуста деп аталды, ол кейіннен Рим Дакиясына қоныс аударды. Плиний Ескі әңгімеші Тариоттар және олардың Тариота аумағы туралы да айтқан, ол ежелгі аймақ ретінде сипатталған. Тариоттар Дельматалардың құрамына кірген. Археологиялық зерттеулер олардың материалдық мәдениетінің айналасындағы ежелгі тайпаларға қарағанда, әсіресе ең көне либурниялықтармен салыстырғанда, қарапайым болғанын көрсетеді. Тек қару жасау өндірісі жақсы дамыған. Олардың элитасы тас үйлерде тұрған, бірақ көптеген дельматалық малшылар табиғи үңгірлерде қоныстанған, ал олардың киімдерінің ерекшелігі – тері бас киім болды. Олардың көшпелі қоғамы күшті патриархалдық құрылымға ие болды, ол негізінен малшылар, жауынгерлер және олардың басшыларынан тұрды. Олардың басты қызметтері – мал өсіру және айналасындағы басқа тайпаларды, сондай-ақ Адриатика теңізіндегі жағалау қалаларын тонау болды.
Archaeology and onomastic shows that the Delmatae were akin to eastern Illyrians and northern Pannonii. The tribe was subject to Celtic influences. One of the Dalmatian tribes was called Baridustae that later was settled in Roman Dacia. Pliny the Elder also mentioned the Tariotes, and their territory Tariota, which was described as an ancient region. The Tariotes are considered part of the Delmatae. The archeological remnants suggest their material culture was more primitive than those of the surrounding ancient tribes, especially in comparison with the oldest Liburnians. Only their production of weapons was rather advanced. Their elite had stone built houses only, but numerous Delmatic herdmen yet settled in natural caves, and a characteristic detail in their usual clothing was the fur cap. Their nomadic society had a strong patriarchal structure, consisting chiefly of shepherds, warriors and their chieftains. Their main jobs had been the extensive cattle breeding, and the iterative plundering of other surrounding tribes and of coastal towns on the Adriatic.
Дін
Дельматикалық федерацияның басты ұжымдық құдайы – олар Vidasus деп атаған 'Sylvanus' пастух құдайы болды. Оның құдайлық әйелі – "Тана", Дельматикалық құдай, көбінесе римдік Диана мен грек Артемидасымен салыстыруға болады. Олардың жиі кездесетін бейнелері, көбінесе нимфалармен бірге, Далмацияның кейбір жартастарында жартылай сақталған; Имотски аңғарында б.з.б. 4-1 ғасырларда қолданылған олардың ғибадатханасы да қазылып алынды. Дельматалардың үшінші маңызды құдайы – римдік Марс пен грек Ареске теңестірілген "Арматус" соғыс құдайы еді. Олардың зұлым құдайы – Күн мен Айды тұтылу кезінде жұтып алатын аспандық Ажыдаһар болды. Патриархалды Делматаяға қару-жараққа құлшылық ету өте тән еді, және олардың еркектер қабірлерінде түрлі қарулар көптеп кездеседі (бұл көршілес халықтарда, мысалы, Либурни, Япид және т.б. сирек кездеседі). Олардың әдеттегі қабірлері құрған типтес тас үйінділердің астында орналасқан. Классикалық римдік мәліметтерге сәйкес (Музиц 1998), көшпелі Делматалар өте ырымшыл болды және олар барлық аспан құбылыстарынан қатты қорқып, үрейленді: түнгі жұлдыздарға қарау олар үшін тыйым салынған, өлімнен қорқып, күн немесе ай тұтылу кезінде дүние аяқталды деп ойлап, зор ұжымдық айқай-шу шығарып, өз-өзіне қол жұмсауға дейін барды.
The major collective deity of the Delmatic federation was their pastoral god 'Sylvanus' they called Vidasus. His divine wife was 'Thana', a Delmatic goddess mostly comparable with Roman Diana and Greek Artemis. Their frequent reliefs often accompanied by nymphs, are partly conserved up today in some cliffs of Dalmatia; in Imotski valley also their temple used from 4th to 1st century BC, was unearthed. The third important one of Delmatae was a wargod 'Armatus' comparable with Roman Mars and Greek Ares. Their bad deity was the celestial Dragon devouring the sun or moon in the eclipses. A strong weapons cult was very specific for the patriarchal Delmatae, and in their masculine tombs different weapons are widely present (that is rare in neighbouring peoples e. g. Liburni, Iapydes, etc.). Their usual tombs were under the stone tumuli of kurgan type. After the classic Roman reports (Muzic 1998), nomadic Delmatae were extremely superstitious, and they had a primitive panic dread from all celestial phenomena: any view on the night stars was for them forbidden in the fear of a sure death, and in the case of solar or lunar eclipses they repeated tremendous collective howling because of the immediate world ending, made hysterical suicides etc.