Кіріспе
Уганда парламенті – елдің заң шығару органы. Бірпалаталы парламенттің ең маңызды функциясы – елде жақсы басқаруды қамтамасыз ететін заңдарды қабылдау. Үкімет министрлері парламент отырысында халық өкілдеріне жауап беруге міндетті. Парламент түрлі парламенттік комитеттер арқылы үкіметтік бағдарламаларды, әсіресе президенттің Ел халқына жолдаған мәлімдемесінде баяндалғандай, мұқият қарастырады. Үкіметтің салық салу және несие алу сияқты қаржылық мәселелері тиісті талқыдан кейін парламенттің бекітуін қажет етеді. Парламент президент ұсынған кейбір кандидатураларды растауы керек және сенімсіздік дауысы арқылы министрді отставкаға жіберуге мәжбүрлей алады.
The parliament of Uganda is the country's legislative body. Unicameral, the most significant of the Ugandan parliament's functions is to pass laws that will provide good governance in the country. The government ministers are bound to answer to the people's representatives on the floor of the house. Through the various parliamentary committees, parliament scrutinises government programmes, particularly as outlined in the State of the Nation address by the president. The fiscal issues of the government, such as taxation and loans need the sanction of the parliament, after appropriate debate. Parliament must confirm some Presidential nominations and may force a Minister to resign by passing a motion of censure.
Құрамы
11-ші Парламент (2021–2026) барлығы 557 орыннан тұрады, оның ішінде 353 өкіл бір мандатты сайлау округтерінде көп дауыс алған үміткер арқылы сайланады. Осы әдіспен әйелдерге арналған 146 орын, әр округтен бір орыннан толтырылады. Соңында, 30 орын арнайы сайлау коллегиялары арқылы жанама түрде толтырылады: 10-ы әскерден, 5-і жастардан, 5-і ақсақалдардан, 5-і кәсіподақтардан, 5-і мүмкіндігі шектеулі адамдардан және 28 ресми мүше. Бұл топтардың әрқайсысынан кем дегенде бір әйел сайлануы тиіс (әскер тобы үшін кем дегенде екі). 2016 жылы парламент құрамында 288 округтік өкіл, 121 округтік әйел өкілі, он Уганда Халық қорғаныс күштерінің өкілі, бес жас өкілі, мүмкіндігі шектеулі адамдардың бес өкілі, жұмысшылардың бес өкілі және он жеті ресми мүше болды.
Тарих
Уганда парламенті 1962 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін құрылды.
Бірінші Парламент (1962-1963 жж.)
Бұл орган сол кезде Ұлттық Ассамблея деп белгілі болған. Онда 92 мүше болды, ал спикер ретінде британдық заңгер және Уганданың бұрынғы бас судьясы сэр Джон Боуес Гриффин төрағалық етті.
Екінші Парламент (1963-1971)
Осы кезеңде премьер-министр Милтон Оботе конституцияны күштен шығарып, 1966 жылы өзін Уганда президенті деп жариялады. Осы парламент Уганданың дәстүрлі патшалықтарының таратылуына және Уганданың республика болып жариялануына куә болды. Екінші парламенттің спикері Үндістандық тегі бар Уганда азаматы Нарендра М. Патель болды. Бұл парламент 1971 жылғы қаңтарда Иди Аминнің Милтон Оботе үкіметін құлатуымен аяқталды.
Үшінші Парламент (1979-1980 жж.)
1979 жылы сәуірде Иди Амин биліктен құлатылғаннан кейін Уганда заң шығару кеңесі деп аталатын жаңа заң шығару органы құрылды. Бастапқыда 30 мүшеден тұрған кеңес, кейіннен 120 мүшеге дейін ұлғайтылды. Бұл үшінші парламент болды, оған Эдвард Ругумайо төрағалық етті. Бұл заң шығару органы 1980 жылғы желтоқсан айында өткен жалпы сайлауға дейін қызмет етті.
Төртінші Парламент (1980-1985)
Бұл кезең 1980 жылғы даулы ұлттық сайлаулардан кейін Милтон Оботе мен Уганда Халық Конгресінің (UPC) қайтадан билікке оралуымен белгіленді. Төртінші парламенттің спикері Гарвардта білім алған заңгер Фрэнсис Бутагира болды. Төртінші парламент 1985 жылы генерал Базилио Олара Океллоның Оботені және UPC үкіметін құлатуымен таратылды.
Бесінші Парламент (1986-1996)
Ұлттық қарсылық кеңесі (ҰҚК) деп белгілі Бесінші парламент 1981-1985 жылдардағы Уганда партизан соғысы аяқталғаннан кейін құрылды. Ұлттық қарсылық қозғалысы мен Ұлттық қарсылық армиясының 38 тарихи мүшесінен бастау алған заң шығарушы орган, біртіндеп елдің түкпір-түкпірінен өкілдерді қабылдады. Бесінші парламенттің спикері Уганда президенті лауазымын да бірге атқарган Йовери Мусевени болды.
Алтыншы Парламент (1996-2001)
Алтыншы парламент бір партия билігі тұсында (Ұлттық төңкеріс қозғалысы) құрылды. Джеймс Вапакхабуло 1996 жылдан 1998 жылға дейін спикер қызметін атқарды. 1998 жылдан 2001 жылға дейін Кобоко округінен сайланған парламент депутаты Фрэнсис Аюме спикер болып жұмыс істеді.
Жетіінші Парламент (2001-2006)
Жетінші Парламенттің төрағасы Эдвард Ссеканди болды. Осы кезеңде қабылданған ең даулы заң – президенттік мерзімнің шектеуін жою мақсатында Конституцияға енгізілген өзгеріс.
Сегізінші Парламент (2006-2011)
Бұл жетінші Парламенттің жалғасы болды, Эдвард Ссеканди спикер, ал Ребекка Кадага спикердің орынбасары қызметін атқарды.
Тоғызыншы Парламент (2011-2016 жж.)
Тоғызыншы Парламентті Ребекка Кадага спикер ретінде, ал Джейкоб Оуланья спикердің орынбасары ретінде басқарды.
Оныншы Парламент (2016-2021)
Оныншы Парламентте Ребекка Кадага спикер, ал Джейкоб Оуланья вице-спикер қызметтерін атқаруын жалғастырды.
2017 жылғы Парламент күрес
2017 жылдың 27 қыркүйегінде Уганда парламентінің отырысы кезінде төбелес болды. Ол кезде талқыланып жатқан заң – Уганда конституциясынан президенттің 75 жас шегін алып тастау туралы болатын. Парламент спикерінің бірқатар депутаттарды тәртіпсіз мінез көрсеткені үшін айыптағаннан кейін, толыққанды төбелес шықты, оның барысында орындықтар лақтырылды, микрофон тұғырлары соққыға қолданылды, соңында бірқатар депутаттар қара киім киген қауіпсіздік қызметкерлерімен шығарылып әкетілді.
Он бірінші Парламент (2021 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2022 жылдың 25 наурызында Томас Тайеба Уганда Парламентінің жаңа орынбасары спикері болып сайланды.