Кіріспе

Оттава өзеніндегі сарқырамалар, Канада. Бұл сарқырамалар Чаудьер өзенінде де сол атаумен белгілі.

Чаудьер сарқырамалары, сондай-ақ Кана:тсо немесе Акикодживан сарқырамалары деп те аталады, Канададағы Оттава-Гатино қалалық аймағының орталығында орналасқан сарқырамалар мен шарлауықтар жиынтығы. Оттава өзені екі жағындағы тік жарлы жартастар арасында тар алады. Бұл жер Чаудьер көпірінің батысында және Бут Эдди көшелері бойында, Лебретон Флэтстегі Канада соғыс мұражайының солтүстік-батысында және тарихи өнеркәсіптік Э.Б. Эдди кешеніне жақын орналасқан. Чаудьер сарқырамаларын қоршаған аралдар, сағат тіліне қарсы бағытта, Чаудьер аралы (сарқыраманың оңтүстігінде және шығысында), Альберт аралы (оңтүстікте), Кішкентай Коффин аралы Альберт аралының оңтүстігінде орналасқан, бірақ қазір су астында қалды, Виктория аралы және Амелия аралы (1836 жылы Үкіметтік ағаш сырғанауы арқылы Виктория аралынан бөлінген; қазір Виктория аралымен біріктірілген), Филемон аралы (солтүстікте) бастапқыда Райттармен «Жарты арал ауылы» деп аталған, бірақ 1829 жылы ағаш сырғанауы салынғанда аралға айналды (кейбір карталарда оны Райт аралы деп көрсетеді, бірақ бұл дұрыс емес), қазір Гатино қаласының оңтүстік жағалауымен біріктірілген, ал Рассел аралы, қазір су астында, сақиналық бөгет салынғанға дейін сарқыраманың басында орналасқан. Сарқыраманың ені шамамен … метр және биіктігі … метр. Сарқырама төңірегіндегі аймақ бір кезде, әсіресе 19 ғасырда, өте өнеркәсіптік дамыған, айналасындағы қалалардың өсуіне серпін берген. Өзеннің бөгеттелуі және өнеркәсіптің болуы сарқыраманы қоршаған жерлерді және оның сыртқы келбетін өзгертіп жіберді. Бұл әсіресе жаз айларында Оттава өзенінің деңгейі төмендеген кезде айқын байқалады, онда су электр станцияларына бағытталады, ал сарқырама көрінеу азайып, тіпті жоғалып кетеді. Электр станциялары Портж Пауэр компаниясына тиесілі және басқарылады, ол Hydro Ottawa компаниясының еншілес кәсіпорны. Ұзақ жылдар бойы қолжетімсіз болған сарқырамалар мен гидроэнергетикалық нысандар 2017 жылы архитектор Дуглас Кардинал жобалаған Чаудьер сарқырамалары паркі ашылғаннан бері көпшілікке ашық. Сарқырамаға жақын жерлердегі басқа да мүліктерді мемлекеттік және жеке секторлар дамытуды жоспарлап отыр, оның ішінде Ұлттық капитал комиссиясы (NCC) мен аймақтық алғашқы ұлттар өкілдері басқаратын Виктория аралындағы халықты қарсы алу орталығы және Zibi жеке меншікке өткен көп мақсатты қайта құру жобасы бар.

Атау беру

"Chaudière" атауын құламаға 1613 жылы жазбаларында француз зерттеушісі Сэмюэль де Шамплен берген. Ол құламаға қатысты жергілікті сөздің "Астику" екенін, оның мағынасы "қазан" дейді, бірақ қазір "Астику" баспа қатесі деп есептеледі, себебі алгонкин (анишинаабэмовиндік) тілінде "қазан/қазандық" сөзі – "Акикок", ал алгонкин атауы – "Акикодживан". Еуропалық атау француз тілінен келген, "Chutes de la Chaudière" ("Қазан құлауы") деген мағынаны білдіреді, тарихи түрде "Кетел құлауы" деп аударылған. Құламаның даму алдындағы пішіні үлкен қазанға ұқсаған, қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтіндерге ол казан ретінде танымал. Уильям С. Хантер 1855 жылы атаудың басқа бір шығу тегін ұсынды: "Chaudiere сөзі – үнді сөзі Kanajo ('Кетел') француз тіліне тура аудармасы. Оттава өзенінің сулары құятын алқаптың пішіні қазанға ұқсас, ал бетіндегі қайнау мен көпіршік, оның үздіксіз айналысы осы ұқсастықты толықтырады", дегенмен Хантердің өзі Шампленнің құламаға ат қоюына қарсы тұратын тарихи немесе басқа да ешқандай дәлел келтірмейді. 1909 жылғы жарияланымда: "Олар өзеннен жоғары немесе төмен жақтан келген аңды күтіп, бос уақыттарын түрлі істермен өткізді. Күркіреген дауысы құламаның шуылында естілетін окиге темекі құрбандықтарын шалған, ал мохоктар мен онондагалар қайнап тұрған судың қазандығына әрқайсысынан ат берді, ол бізге "Үлкен қазан" деп белгілі. Мохоктар оны Tsitkanajoh, яки "Жүзіп жүрген қазан" деп атады, ал онондагалар Katsidagweh niyoh, яки "Бас кеңес оты" деп атады. Мүмкін, біздің "Үлкен қазан" мохок терминінің өңделген немесе бұрмаланған аудармасы болуы мүмкін". Акикодживан – осы аймақтағы кейбір анишинааб халықтары құламаға берген атау. Анишинаабтар, құламаны қоршаған порттық жолдармен жиналып, сауда жасағанда, шарлауықтың бұрқасы үлкен бейбітшілік құбырының ыдысы болды, ал оның тұмандары Жаратушыға көтерілетін түтін болды.

Байланыс алдындағы сауда және саяхат

Еуропалық байланыс және отарлаудан бұрын, Чаудиер шарлауығы мен аралдарды қоршаған аймақ, аймақтағы халықтар үшін маңызды кездесу орны болған. Оттава өзенінің (Кичи Сипи) жағалауларында аңшылық алқаптары мен уақытша немесе жартылай тұрақты елді мекендер орналасқан, өйткені өзендер мен су жолдары, каноэ сияқты жаңалықтардың арқасында, көлік артериялары ретінде қолданылған. Чаудиер шарлауығы маңындағы су деңгейі, жаңбыр мен қардың еруіне байланысты жыл бойы 9 метрге дейін өзгеретін, ал су жинау алабындағы аралдар мен кең аумақтар суға батып кететін. Бұл аймақтың негізгі тұрғындары – Алгонкин Анишинабе халқы болды, олар шарлауықтар мен басқа да табиғи кедергілерді айналып өту үшін күрделі портреттік жолдар желісін құрған.

Барлау және тері саудасы

Самуэль де Шамплен 1613 жылы Оттава өзені бойындағы саяхаты кезінде шарлауды (ағылшындар біраз уақыт "Үлкен қазан" деп атаған) chaudière деп атаған алғашқы еуропалық. Шамплен 1613 жылғы 14 маусымдағы күнделігінде былай деп жазды: "Бір жерде су тасқа зор күшпен құлап, уақыт өте келе оның ішінде кең және терең ойыс пайда болған, сондықтан су айналып, ортасында үлкен айналымдар жасайды. Сондықтан да жергілікті тұрғындар оны "Астику" деп атайды, яғни "қазан" деген мағынаны білдіреді. Бұл шарлаудың шуы екі лигадан да алыс естіледі". "Олар каноэларын шарлаудың табанына жеткізгеннен кейін, бір жерге жиналды, онда олардың біреуі ағаш табақпен жиналған ақы төледі, әрқайсысы осы табаққа темекінің бір бөлігін салады. Табақ топтың ортасына қойылып, бәрі оның айналасында билейді, өздерінің әндерін айтады; содан кейін басшылардың бірі сөз сөйлейді, олар ұзақ уақыттан бері осы құрбандықты жасап келе жатқанын және осылайша жауларынан қорғалатынын айтады. Спикер табақты алып, темекіні шаудиердің [қазанның] ортасына лақтырады, және олар бәрі бірге зор дауыс шығарады". Дәрілік өсімдік ретінде темекінің осы жергілікті салт-дәстүрде қолданылуы шарлауға қасиетті құрбандық екенін көрсетеді. Темекі саудасы кезінде Шаудиер шарлауығы Оттава өзенінің сауда жолындағы кедергі болды. Каноэлер қазіргі Халл деп аталатын жерде шарлаудың айналасымен тасымалданды.

Еуропалық отарлау

Филемон Райттың 1800 жылы осы аймаққа келгені Халл қаласының дамуының бастауын берді. 1827 жылы аймақтың алғашқы көпірі – Юнион көпірі, сарқыраманың жанында салынды. Ағаш кесу өнеркәсібі осы аймақта және одан жоғарыда басталғанда, сарқырамалар ағаштарды ағызу кезінде қайтадан кедергі келтірді. 1829 жылы Рэгглс Райт (Филемон Райттың ұлы) алғашқы ағаштан жасалған сырғанақты (слайдты) салды, ол ағаш бөренелері мен ағаш жағаларының солтүстік жағалау бойында сарқыраманы айналып өтуіне мүмкіндік берді – қазір Гатинодағы Лауриер көшесі деп аталады. 1836 жылы Джордж Буканнан Виктория және Шаудиер аралдарының (өзеннің оңтүстік жағында) арасында ағаштан жасалған құрылымдар (cribs) үшін сырғанақ жасады, ол кейіннен танымал туристік орынға айналды. 1860 жылы король Эдуард VII (сол кезде Уэльс принці Альберт) және 1901 жылы болашақ король Джордж V осы сырғанақтардан сырғанаудың қызығын басынан өткерді. Сондай-ақ, 19 ғасырда Канаданың ең ірі ағаш кесу зауыттары сарқыраманың жанында орналасқан. Бұл аймақтағы белгілі ағаш барондары Генри Франклин Бронсон және Джон Рудольф Бут еді. Одан бері Шаудиер сарқырамасының барлық аралдары мен жағалаулары игерілді, ал өзеннің ағысы мен құлауы ұзақ жылдар бойы қағаз фабрикаларын және электр станцияларын іске қосу үшін пайдаланылды. 1910 жылы суды электр станцияларына бағыттайтын сақина тәрізді бөгет салынды. E. B. Eddy компаниясы қағаз өнімдерін шығарумен қатар, түрлі целлюлоза-қағаз фабрикаларын да басқарды, кейін 1998 жылы Монреальде орналасқан Domtar Inc. компаниясы сатып алды. 2007 жылы қызмет тоқтатылды, жеке меншік мүліктердің көп бөлігі сатылымға қойылды және сарқырамадағы өзен гидроэлектр станцияларын басқару үшін Hydro Ottawa және Hydro Québec компанияларына берілді.

Виктория аралы

Виктория аралы Онтарио провинциясында Оттава мен Гатино қалалары арасында, Оттава өзенінде орналасқан. Аралға Оттава қаласының Бут көшесін Гатино қаласының Эдди көшесімен байланыстыратын Шаудьер көпірі арқылы жетуге болады, ал екі қаланы жалғастыратын Портаж көпірі үстінен өтеді. Бұл аралды бірінші халықтар ғасырлар бойы пайдаланып, оны Асинабка (Жарқыраған тастың орны) деп атаған. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, бұл орын сауда, рухани және мәдени алмасудың орталығы болған. Оның орналасқан орны – үш өзеннің қосылатын жері, биік жартасқа орналасып, қарқынды ағыс суды бақылау мүмкіндігі оған ерекше маңыз берген. Қазіргі уақытта арал Ұлттық Капитал Комиссиясы басқаратын аумақтың бір бөлігі болып табылады. Аралда "Аборигендік Тәжірибелер" деген атауменгі жергілікті бизнес жұмыс істейді, ол бірінші халықтардың тарихы, экскурсиялар, дәстүрлі билер, кафе және бірінші халықтардың қолөнер шеберханасын ұсынады, бәрі де ағаш тіреулермен қоршалған аумақта орналасқан. 2012 жылы бұл орын Парламент төбесіне жақындығы мен аборигендер үшін маңыздылығы себепті Атавапискат басшысы Тереза Спенстің наразылық акциясын өткізу үшін таңдалды. Бұл шешім Алгонкин басшысы және ақсақалы Уильям Команданың Асинабка (Алгонкин анишинабелері бұл орынды атаған дәстүрлі атауы) және Барлық Ұлттар Шеңбері мен 8-ші От Пайғамдығы туралы көзқарастарынан шабыттанды. Әлемдік танымал сәулетші Дуглас Кардинал осы орында аборигендердің емделуі мен халықаралық бейбітшілік орталығының жобасын жасады. Виктория аралындағы даму туралы жалпы пікір болғанымен, кейбір адамдар Команданың басқа аралдар мен сарқырамалар туралы көзқарасын даулайды, бірақ оның толық көзқарасы 2010 жылы Оттава қаласына жасаған презентациясында және Асинабка.com сайтында кеңінен сипатталған. Виктория аралында келесі ғимараттар орналасқан: Аборигендік Тәжірибелер орталығы, Оттава Электр Темір Жолы Компаниясының Бу Зауыты, Бронсон Компаниясының кеңсесі, №4 Генерациялық Станциясы, Уилсон Карбид Зауыты және Оттава Гидрогенерациялық Станциясы №2. 2018 жылдың 3 қазанында Ұлттық Капитал Комиссиясы (ҰКК) 2018 жылдың желтоқсанынан 2020 жылдың көктеміне дейін аралды қалпына келтіру жұмыстары үшін аралға және оның ішіндегі бизнеске кіруге тыйым салынғанын жариялады. 2020-2025 жылдар аралығында екінші қалпына келтіру кезеңін жүргізу жоспарлануда.

Зибиді дамыту жобасы

Зиби – Windmill Development Group бастаған, кейіннен DREAM Unlimited Corporation сияқты ірі компания қосылып, сосын Windmill-ден Theia Partners деген жаңа компания бөлініп шыққан, құрамында тұрғын үйлер, коммерциялық, сауда, кеңсе және қонақүйлер болатын көп мақсатты жоба. 15 жылдық қайта құру жобасы Гаттинодағы солтүстік өзен жағасында, ал Оттавадағы Шодьер және Альберт аралдарында салынуда. Жоба аяқталған соң шамамен 3500 тұрғынға арналған болады. Қайта құруға қарсы шығушылар осы аумақты табиғи күйіне келтіріп, иеленбеген жерді Алгонкин тайпасының басқаруына қайтаруды көздейді. Windmill жобаны «Зиби» деп атады, бұл Алгонкин Анишинабе тілінде «өзен» деген мағынаны білдіреді, бұл атау үшін өткізілген сайыстан кейін таңдалды. Жеңімпаз атанған Патрик Генри сыйлықтан бас тартып, ақшаны Китиган Зиби жастарының каноэмен саяхатқа жұмсауын сұрады, бірақ жастар ақшаны қабылдамайтындарын жеткізді. Китиган Зиби тайпасының сол кездегі басшысы Гилберт Уайтэдюк компания өкілдерімен бірнеше рет құрметпен сөйлескенін растады, бірақ олар Алгонкин ақсақалдарымен кеңеспегенін және қажетті рәсімдерді орындамағанын мәлімдеді. Компания атаудың таңдалу себебін аймақтағы маңызды су жолдарына назар аудару және Алгонкин тайпасының Шығыс Онтарио мен Батыс Квебектегі дәстүрлі жерлеріне құрмет көрсету мақсатында екенін айтады. 2015 жылдан бері жобаның серіктес тайпалары – Пикваканаган тайпасының Алгонкиндері және Онтарио Алгонкиндері (AOO), олар 10 қауымдастықты, соның ішінде Пикваканаганды білдіреді. AOO Оттава қаласының ресми жоспарында (5.6-бөлім) көрсетілген жалғыз Алгонкин тайпасының мүддесін қорғайды. 2017 жылдың сәуір айында Лонг Пойнт тайпасы мен Тимискаминг тайпасы да жобамен ынтымақтастық туралы ниет хаттарына қол қойды. Бұл қауымдастықтар ұзақ мерзімді жұмыспен қамту, оқу, инвестициялық мүмкіндіктер, тұрғын үй мен коммерциялық меншік, қоғамдық өнер және Алгонкин Анишинабе тайпасының дәстүрлі жерлерін мойындау сияқты нақты пайдаларға қол жеткізу үшін құрылысшылармен бірлесіп жұмыс істеп жатыр. Windmill компаниясы 2013 жылдан бері алғашқы тайпалар мен жеке даму арасындағы дәстүрлі қарым-қатынасты өзгертуге тырысып, Онтарио мен Квебектегі барлық Алгонкин Анишинабе қауымдастықтарымен және бірнеше тайпалық кеңестермен шын ниетпен және құрметпен әрекеттесіп келеді. Он статусты Алгонкин қауымдастығының тоғызы Зиби жобасына қарсы болды, бірақ екеуі өз ұстанымын өзгертті. «Free The Falls» қозғалысы қаланың жерді қайта бөлуіне қатысты Онтарио муниципалды кеңесінің апелляциясын және Асинабка визиясын қолдау үшін құрылды. Олар Шодьер және Альберт аралдарын табиғи күйіне келтіруді және осы мақсатта қол жинауды жоспарлап отыр. Бұл тайпаға жатпайтын топ мұны мәдени иемденудің, «табиғаттан безілген коммерциялық пайдаланудың» және БҰҰ-ның халықтар құқықтары туралы декларациясына сәйкес жергілікті халықтардың құқықтарын бұзудың мысалы деп санайды. Олар жобамен келіспейді, өйткені құламалар маңындағы аралдар мыңдаған жылдар бойы қасиетті діни орын болған және барлық аралдарды 1950 жылдардағы NCC жоспарлары, марқұм Алгонкин көшбасшысы Уильям Команда бастаған Асинабка визиясы және 2015 жылғы желтоқсандағы AFN резолюциясы бойынша қоғамдық саябаққа және жергілікті тайпалардың жеріне айналдыруды қалайды. Жобаға қарсы шығушылардың ішінде белгілі сәулетші Дуглас Кардинал және жазушы Джон Ралстон Саул да бар. Алгонкин қауымдастықтарының жобаға серіктес болуы, тайпаға жатпайтын адамдардың араласуы аймақтағы экономикалық дамуға кедеріл келтірді. Пикваканаган тайпасының басшысы Кирби Уайтэдюк «Алгонкин халқы Зиби жобасынан құтқарылуға мұқтаж емес» деді. Китиган Зиби тайпасының өкілі Альберт Дюмонт жоба басшылығын тайпаға жатпайтын адамдардың құрамынан айыптайды. Құрылысшылармен бірнеше Алгонкин қауымдастықтарымен келіссөздер жалғасуда.

Орталық корпус 2

Centrale Hull 2 – Оттава өзенінде, Шаудиер шарлауығының Гатино жағында орналасқан 27 МВт қуатты, 4 турбиналы гидроэлектр станциясы. Ол Hydro Québec компаниясына тиесілі және ағынмен жұмыс істейтін бөгет ретінде тіркелген, ал іске қосылған мерзімі 1920–1969 жылдар. Стаңция 1912–1913 жылдары Уильям Кеннеди-младший үшін Gatineau Power Company компаниясымен салынған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1920 жылы екі турбинасы жұмыс істегенге дейін пайдалануға берілмеген. 1923 жылы үшінші турбина қосылды. 1965 жылы Gatineau Power компаниясы Hydro Québec компаниясына сатылды, ол 1968 жылы төртінші турбинаны қосты.

Chaudière Falls электр станциялары

Hydro Ottawa өзендегі екі гидроэлектр стансасын бөгетсіз пайдаланады. 2-генерациялық станция 1891 жылы салынған және Ұлттық астана комиссиясынан жалға алынған. 4-генерациялық станция 1900 жылы салынған және Канада үкіметіне тиесілі жерде орналасқан. Екеуінің біріктірілген қуаты жылына шамамен 110 ГВт/сағ құрайды [мәліметтер сенімді емес]. Станциялар 2000-ші жылдары жаңартылды, оның ішінде 2007 жылы қуаты біршама арттырылды. 2012 жылы Hydro Ottawa сарқырама айналасындағы жерді Domtar Corporation-нан, соның ішінде сақина тәрізді бөгет пен су пайдалану құқығымен бірге сатып алды. 2015 жылы басталып, 2017 жылы аяқталған жоба станциялардың қуатын 29 МВт-тан 58 МВт-қа дейін арттырды.