Жер бетіндегі тау жыныстарының немесе көне шөгінділердің көрінуі – шықшықтар. Эрозия, тектоникалық көтерілу салдарынан пайда болады. Геологиялық зерттеулерге маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жер бетіндегі тау жыныстарының немесе көне беттік шөгінділердің көрінетін жалаңашуы.
Visible exposure of bedrock or ancient superficial deposits on the surface of the Earth
Тасты шығынды немесе тау жыныстары шығындысы – жер бетіндегі тау жыныстарының немесе көне беттік шөгінділердің көрінетін жалаңашуы.
An outcrop or rocky outcrop is a visible exposure of bedrock or ancient superficial deposits on the surface of the Earth.
Ерекшеліктері
Жер бетінің көп бөлігі шыққан тау жыныстарымен жабылмайды, себебі көп жағдайда тау жыныстары немесе беткі шөгінділер топырақ пен өсімдік жабынымен жабылып, жақыннан көруге немесе зерттеуге мүмкіндік бермейді. Дегенмен, эрозия немесе тектоникалық көтеріліс салдарынан беткі қабат алынған жерлерде тау жынысы ашылуы мүмкін, яғни шығып тұруы мүмкін. Мұндай жағдай эрозия жылдамдығы ауа райының ыдырау қарқынынан жоғары болатын жерлерде, мысалы, тік беткейлерде, тау жоталары мен төбелерінде, өзен жағалауларында және тектоникалық белсенді аймақтарда жиі кездеседі. Финляндияда соңғы мұздық максимум кезінде (шамамен б.з.д. 11000 ж.) болған мұздық эрозия, одан кейін теңіз толқындарымен жуылу және изостатикалық көтерілу нәтижесінде көптеген тегіс жағалау және жағалаулық шығып тұрулар пайда болды. Тау жыныстары мен беткі шөгінділер адамның қазба жұмыстары, мысалы, карьерлерді ашу және көлік жолдарын салу арқылы да жер бетіне шығуы мүмкін.
Outcrops do not cover the majority of the Earth's land surface because in most places the bedrock or superficial deposits are covered by soil and vegetation and cannot be seen or examined closely. However, in places where the overlying cover is removed through erosion or tectonic uplift, the rock may be exposed, or crop out. Such exposure will happen most frequently in areas where erosion is rapid and exceeds the weathering rate such as on steep hillsides, mountain ridges and tops, river banks, and tectonically active areas. In Finland, glacial erosion during the last glacial maximum (ca. 11000 BC), followed by scouring by sea waves, followed by isostatic uplift has produced many smooth coastal and littoral outcrops. Bedrock and superficial deposits may also be exposed at the Earth's surface due to human excavations such as quarrying and building of transport routes.
Зерттеу
Шығарып көрсеткіштер геологиялық талдау және геологиялық карталар жасау үшін тау жыныстары негізін тікелей бақылауға және сынама алуға мүмкіндік береді. Геологиялық тарихты дұрыс талдау үшін жер бетіндегі (in situ) өлшеулер маңызды, сондықтан Жер тарихының геологиялық уақыт шкаласын түсіну үшін шығарып көрсеткіштер өте құнды. Тек тау жыныстарының түбінен немесе нақты бұрғылау және өзекті сынама алу арқылы ғана алуға болатын ақпараттың кейбір түрлері – құрылымдық геологиялық элементтердің бағыттары (мысалы, жатыс жазықтықтары, қатпар осі, қабаттылық), шөгінділік элементтердің бағыттары (мысалы, палеоток бағыттары, жіктелу, фациялардың өзгеруі), палеомагниттік бағыттар. Шығарып көрсеткіштер қазбалар жиынтығын, палеоэкологиялық ортаны және эволюцияны түсіну үшін де маңызды, өйткені олар геологиялық қабаттардағы салыстырмалы өзгерістердің тіркелген жазбасын ұсынады. Зертханалық талдау үшін шығарып көрсеткіштерді дәл сипаттау, карталау және сынама алу геологиялық ғылымдардың барлығын және суперпозиция заңы, бастапқы көлденеңдік принципі, бүйірлік үзділіктік принципі және фауналық ізділік принципі сияқты негізгі геологиялық заңдардың дамуына мүмкіндік берді.
Outcrops allow direct observation and sampling of the bedrock in situ for geologic analysis and creating geologic maps. In situ measurements are critical for proper analysis of geological history and outcrops are therefore extremely important for understanding the geologic time scale of earth history. Some of the types of information that cannot be obtained except from bedrock outcrops or by precise drilling and coring operations, are structural geology features orientations (e. g. bedding planes, fold axes, foliation), depositional features orientations (e. g. paleo current directions, grading, facies changes), paleomagnetic orientations. Outcrops are also very important for understanding fossil assemblages, and paleo environment, and evolution as they provide a record of relative changes within geologic strata. Accurate description, mapping, and sampling for laboratory analysis of outcrops made possible all of the geologic sciences and the development of fundamental geologic laws such as the law of superposition, the principle of original horizontality, principle of lateral continuity, and the principle of faunal succession.
Мысалдар
Ұлыбританиядағы Ordnance Survey карталарында жарлар жартастардан ажыратылады: жарлардың жоғарғы жиегі бойында төмен қарай тік сызықтармен жалғасқан үздіксіз сызықтары болады, ал жартастарда әр жалаңаш тау жынысы учаскесінің айналасында үздіксіз сызықтар болады. Калифорниядағы жартасқа мысал – көптеген фильмдерде түсірілім алақаны ретінде қолданылған, көтерілген құмтастан тұратын Васкез жартастары. Яна – Үндістанның Карнатака штатындағы Уттара Каннада ауданында орналасқан жартастардың тағы бір мысалы.
On Ordnance Survey maps in Great Britain, cliffs are distinguished from outcrops: cliffs have a continuous line along the top edge with lines protruding down; outcrops have a continuous line around each area of bare rock. An outcrop example in California is the Vasquez Rocks, familiar from location shooting use in many films, composed of uplifted sandstone. Yana is another example of outcrops, located in Uttara Kannada district in Karnataka, India.