Кіріспе

Тірі организмдерді зерттейтін биология саласы.

Неонтология – биологияның палеонтологиядан өзгешелігі, тірі (немесе, жалпы алғанда, қазіргі) организмдерді зерттейтін саласы. Бұл – қазіргі таксондарды (жекеше: қазіргі таксон) зерттеу: мүшелері әлі тірі (толығымен жойылғандарға қарамастан) таксондарды (мысалы, түрлер, туыстар және отбасылар). Мысалы: Елік (Alces alces) – қазіргі түр, ал ирландиялық елік (Megaloceros giganteus) – жойылған түр. 1987 жылғы мәліметтер бойынша, моллюскалар класында шамамен 600 қазіргі және 7500 жойылған түр тіркелген. Таксонның жойылғаны деп саналады, егер топтың бірде-бір мүшесінің тірі еместігіне кеңінен келісім болса немесе ол расталса. Керісінше, жойылған таксон жаңадан ашылған тірі түрлердің ("Лазар түрлері") арқасында немесе бұрыннан белгілі тірі түрлердің сол таксонға жатқызылуымен қайта жіктелуі мүмкін. Көптеген биологтар, зоологтар және ботаниктер практикалық тұрғыдан неонтологтар болып табылады, ал "неонтолог" термині көбінесе палеонтологтар палеонтолог емес мамандарға қатысты қолданады. Стивен Джей Гулд неонтология туралы былай деді:

Кез келген мамандық өзінің ерекшелігін сақтайды, және мен палеонтологиямен айналыспайтын оқырмандар біздің ең басты ерекшелігімізге түсіністікпен қараса екен деймін. Біз – палеонтологтармыз, сондықтан бізге қазіргі организмдерді зерттейтін баршаңызбен өзімізді ажырату үшін атау керек. Сондықтан сіздер – неонтологтар. Біз мұндай дихотомиялық бөліністің теңгерімсіз және шешімді еместігін мойындаймыз. Неонтологиялық эволюциялық биологияның уақыттық перспективасы 100 мен 1000 жыл аралығында. Неонтологияның негізгі құралы – табиғи іріктеу және түрленудің модельдері. Эволюциялық палеонтологиямен салыстырғанда, неонтологияның әдістері тәжірибелерге көбірек баса назар аударады. Палеонтологияда неонтологияға қарағанда үзілістер жиі кездеседі, себебі палеонтология жойылған таксондарды зерттейді. Неонтологияда зерттеу үшін нақты қолжетімді организмдер бар. Осының салдарынан, әсіресе Homo sapiens-тің палеонтологиялық жазбаларында ақпараттық олқылықтар пайда болды. Синтетикалық теорияны қабылдаған антропологтар "адамтектес маймыл" идеясын қабылдамады, өйткені бұл тұжырым палеонтологияны неонтологиямен шатастырды. Адамтектес маймыл – адам мен басқа маймылдардың арасындағы белгілерді көрсететін примат. Егер адамтектес маймыл туралы түсінік неонтологияға негізделген болса, онда біздің фенотипіміз Үлкен аяқтың сипаттарына ұқсас болар еді. Алайда, бұл тұжырым палеонтологияға негізделгендіктен, адамтектес маймыл идеясы қазба гоминидтермен бейнеленуі мүмкін.

Қазіргі таксондар мен жойылған таксондар

Неонтология қазіргі (тірі) таксондарды және жақында жойылған таксондарды зерттейді, бірақ таксонды нақты жойылған деп жариялау қиын. Бұрын жойылған деп жарияланған таксондар уақыт өте келе қайта пайда болуы мүмкін. Бір кездері жойылған деп есептелген, бірақ кейін зардапсыз қалпына келген түрлер "Лазар эффектісі" деп аталады немесе Лазар түрлері деп те айтылады. Мысалы, бір зерттеуде сүтқоректілердің болжамды жойылу жағдайларының 36%-ы расталған, ал қалған 64%-ы жойылған деп жариялауға жеткіліксіз дәлелдерге ие болған немесе қайта табылды. Қазіргі таңда Халықаралық табиғатты қорғау одағы 1500 жылдан кейін жойылған таксондарды жақында жойылған деп санайды. Жақында жойылған деп саналған сүтқоректілердің бірі – Бувье қызыл колобус маймылы, ол 40 жыл бойы көрінбегеннен кейін 2015 жылы қайта табылды және бұрын жойылған деп есептелген еді.

Неонтологияның маңызы

Неонтологияның негізгі теориялары табиғи іріктеу және түрленудің биологиялық үлгілеріне сүйенеді, олар гендерді – мұрагерлік бірлігін – табиғи іріктеу арқылы эволюция механизмімен байланыстырады. Мысалы, зерттеушілер адам емес приматтардың тістерін адам тістерімен салыстыру үшін неонтологиялық және палеонтологиялық деректерді пайдаланды. Адам емес приматтар мен адамдар арасындағы осы айырмашылықтарға жауап беретін генетикалық механизмдерді түсіну үшін зерттеу әдісіне неонтологиялық әдістер қолданылады. Неонтологияны түрлі биологиялық зерттеу әдістерімен үйлестіру арқылы генетикалық механизмдер приматтар эволюциясы сияқты процестердегі маңызды құбылыстардың негізін қалай құрайтынын анықтауға болады.