Кіріспе

Американдық психиатр (1903–1984)

Гервей Милтон Клекли (7 қыркүйек 1903 – 28 қаңтар 1984) – американдық психиатр және психопатия саласындағы пионер. Оның 1941 жылы жарық көрген, 1980 жылға дейін қайта жаңартылған «Ақылдың маскасы» атты кітабы психопатияның алғашқы клиникалық сипаттамасын ұсынды. Ол бұл терминді бүгінгі түсініктерден кеңірек анықтады, яғни психоз немесе невроз белгілері болмаса да, қиратушылық мінез-құлық танытатын адамды білдіреді; бұл «ақылдың маскасы» терминінде көрінеді, Клеклидің психопаттар қалыпты және тіпті тартымды көрінуі мүмкін, бірақ «маска» психикалық ауруды жасырады деген сеніміне негізделген. Өмірінің соңында Клекли әйел пациентінің жанды жағдайын зерттеуімен танылды, ол 1956 жылы кітап ретінде жарияланды және 1957 жылы «Еваның үш жағы» деген фильмге айналды. Оның осы жағдай туралы баяндамасы Америкада көптұлғалық бұзылу диагнозын қайта танымал етті. Психопатия тұжырымы әлеуметтік емес мінез-құлық бұзылысының диагнозын, Психопатияны тексеру тізімін және қоғамдық пікірді қалыптастыру арқылы әсерлі болып қала береді. 2012/13 жылдары Клеклимен сұхбаттасуға тырысқан кинорежиссер Эррол Моррис: «Ол 20 ғасырдың танылмаған тұлғаларының бірі. Ол екі мәңгілік мифті жасады – мен оларды 20 ғасырдың мифтері деп атаймын. Бұл идеялар Клеклиден бастау алған жоқ, бірақ Клекли оларды танымал етті, оларды құрастырды, дерлік бренд ретінде сатты».

Өмір және мансап

Клекли АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Огаста қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Уильям және Кора Клекли болды. Оның кіші әпкесі Коннор Клекли біраз уақыт Англияда оқыды (мысалы, Оксфордтың Хедингтон мектебінде), кейіннен үйленді және Аквилла Д. Дайсқа күйеу болды, ол Американың азаматтық және әскери ерлігі үшін ең жоғары наградаларын алған жалғыз адам (Карнеги медалі және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Құрмет медалі). Клекли 1921 жылы Ричмонд округінің академиялық орта мектебін бітірді, содан кейін 1924 жылы Афинадағы Джорджия университетінің (UGA) ғылым бакалавры дәрежесін summa cum laude атағымен бітірді, онда ол университеттік футбол және жеңіл атлетика командасының мүшесі болды. Клекли Англияның Оксфорд университетінде білім алу үшін Родс стипендиясын жеңіп алды, 1926 жылы бакалавр дәрежесін алды. Кейін Клекли 1929 жылы Аугустадағы Джорджия университетінің медицина мектебінен (қазіргі Джорджия медициналық колледжі деп аталады) медицина докторы ғылымын қорғады. Бірнеше жыл ардагерлер басқармасында психиатриялық тәжірибеден кейін ол Джорджия медициналық колледжінде психиатрия және неврология профессоры болды, ал 1937 жылы Аугустадағы университет ауруханасында психиатрия және неврология бөлімінің меңгерушісі болды. 1955 жылы Клекли медициналық колледждің психиатрия және неврология клиникалық профессоры болып тағайындалды және психиатрия және денсаулық сақтау бөлімінің құрылтайшы төрағасы болды. Ол Аугустадағы ардагерлер ауруханасында және Гордон лагеріндегі АҚШ армиясының ауруханасында психиатриялық кеңесші болып қызмет етті. Ол психиатрияны дамыту тобының сот-медициналық комитетінің мүшесі, Америка психиатрия және неврология кеңесінің және Биологиялық психиатрия қоғамының мүшесі болды. Ол сондай-ақ Корбет Тхигпенмен және кейін Бенджамин Мосс, Джере Чемберс және Сиборн МакГартимен бірге психиатрияның жеке практикасында жұмыс істеді. Оның алғашқы әйелі Луиза Мартин болды; ол қайтыс болғаннан кейін, ол Эмили Шефталға үйленді.

Психопатия

1941 жылы Клекли өзінің "Ақиқаттың бетпердесі: Психопатиялық деп аталатын тұлғалар туралы кейбір мәселелерді түсіндіруге жасалған тыраш" атты еңбегін жариялады. Бұл психиатриялық зерттеулердегі маңызды жетістікке айналып, келесі басылымдарда бірнеше рет қайта басылды. Клекли әр басылымда осы еңбекті қайта қарап, кеңейтті; 1950 жылы жарық көрген екінші американдық басылымын ол, тиімді жаңа кітап деп сипаттады (Клекли 1988, 7-бет). "Ақиқаттың бетпердесі" өзінің басты тезисімен ерекшеленеді, яғни психопат стандартты психиатриялық өлшемдерге сәйкес қалыпты қызмет көрсетеді, бірақ жеке өмірінде қиратушылық мінез-құлыққа барады. Кітаптың мақсаты – психопатты анықтауға және оның диагнозын қоюға көмектесу, сондай-ақ оның жағдайын жеңілдету болды, бірақ оның өзін емдеу жолы ұсынылмады. Моральдық немесе этикалық шектеулері жоқ, бірақ көпшілік алдында өте жақсы мінез-құлық танытатын шебер алдамшы туралы идея американдық қоғамды қоздырып, психологиялық зерделеуге және қоғамдағы жасырын психопаттарды анықтауға қызығушылықты арттырды, нәтижесінде бұл термин аз айыптаушы түріне, яғни "социопат" деп өзгертілді.

Әскери қолдану

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Ақиқаттың бетпердесі" атты еңбегін жариялаған жылы Клекли халыққа арнап ескерту жасады: "Ұлттық қорғанысқа дайындалудағы қазіргі күш-жігерімізде таңдамалы әскери қызметке бағытталған емтихан комиссияларының алдында тұрған ең маңызды және күрделі мәселе – психопатиялық деп аталатын мінез-құлық". Ол мұндай сарбаздардың сәтсіздікке ұшырауы, ұйымдаспауы және уақыт пен ресурстарды ысырап етуі мүмкін екенін айтты. Ол бұрын заңмен қақтығысқан жағдайларын немесе алкогольді шектен тыс ішіп, әрекетке қабілетсізденгенін анықтауды жүйелі түрде жүргізуді ұсынды. "Ақиқаттың бетпердесі" кітабында "Жеке шпиондар емес, батальондар" деген тақырыптағы бөлімде және қосымшада егжей-тегжейлі сипатталған зерттеуінде Клекли 1937 және 1939 жылдар аралығында оңтүстік-шығыс жағалаудағы ірі федералдық Ардагерлер әкімшілігінің (VA) ауруханасында жүргізген зерттеуін баяндайды. Ол сол ауруханадағы бұрынғы әскери қызметшілерге, негізінен Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлеріне психиатр ретінде қызмет еткен. Клекли VA-ның психопатиялық мінез-құлықты диагностикаламау саясатын сынға алады, себебі олар невростения, истерия, психоастения, соғыстан кейінгі невроздар немесе бас жарақатынан туындаған ми травмасы сияқты мәселелерге қатысты күмәнсіздік танытқан. Ол психопатиялық мінез-құлық иелерінің "көп жылдар бойындағы ең ақымақтық, қайғы-қасірет және бекерлікке толы өмірін" және қоғамдағы туыстарының қорғауында жүргендердің санын ескерсек, "осы аурудың таралуы қорқынышты" деген қорытындыға келді.

Семантикалық теория

Клекли психопатиядағы болжамдық орталық жетіспеушілікті "семантикалық" (нәрселердің "мағынасы") деп тұрақты түрде сипаттады, ал бастапқыда оны "семантикалық деменция" немесе "дизергазия" (Адольф Мейердің термині, физиологиялық негізді білдіреді) деп атады, кейіннен "бұзылыс" деп атады. Ол бұл абстрактілі мағынадағы өмірдің мәніне емес, күнделікті өмірдегі мақсаттар мен адалдықтың қалыптасуына және сезілуіне жауап беретін эмоционалдық негізге қатысты екенін түсіндірді. Семантикалық терминді осы кең психоәлеуметтік мағынада қолдануда ол Альфред Корзибскийдің жалпы семантика теориясына сілтеме жасады. Дегенмен, Клекли сонымен қатар "семантикалық афазия" деп аталатын тіл бұзылуына аналогия қолданды, бұл сырттан қарағанда дұрыс жұмыс істеп тұрған сияқты көрінетін жағдайда, мағынадағы жасырын жетіспеушілікті түсіндіруге көмектесті. Бұл оның негізгі аномалия тілді қолдануда деген қате түсінікке әкелді, ол оны дұрыс емес интерпретация деп атады. Бүгінде семантикалық деменция термині семантикалық жадтың жоғалуымен байланысты нақты нейродегенеративті бұзылысты білдіреді, ал семантикалық бұзылыстар көбінесе аутизммен байланысты семантикалық-прагматикалық бұзылысты көрсетеді.

Қатысушылар

Клекли "The Mask Of Sanity" атты еңбегінде: "Менің көп жылдар бойы бірге жұмыс істеген әріптесім, дәрігер Корбет Х. Типпен, осы еңбекті әзірлеуде және қайта қарауда маңызды рөл атқарды", - дейді. Ол сондай-ақ өзінің және Типпеннің әйелдеріне, екеуінің де есімі "Луиза" болған, ал "невропсихиатрия кафедрасына доктор Сиденстрикерден келген тұрақты қолдау, жомарт көмек және үлкен шабыт" көрсеткендеріне де ризашылық білдіреді. Клекли кітабының құрылымына ағылшын дәрігері Бернард Харттың "Ақылсыздық психологиясы" атты еңбегінен шабыттанғанын айтады. Бұл еңбектерге негізделген, бірақ түбегейлі өзгерістер енгізілген 1970 жылдардан бастап психолог Роберт Д. Хейр қылмыстық сот жүйесінде психопатияны бағалауға арналған ықпалды "психопатияны тексеру тізімін" жасады.

Витаминдер

Вирджил П. Сайденстрикер медицина профессоры және гематология мен тамақтану саласындағы халықаралық деңгейде танымал маман болды. Клеклимен бірлесе жарияланған мақалалар пеллаграның (қазір "ниацин тапшылығы" деп аталады) атипикалық түрін сипаттаған алғашқы жұмыстардың бірі болды, бұл ауру сол кезде оңтүстік штаттарда эндемикалық болған. 1939 және 1941 жылдары олар никотин қышқылын (ниацин немесе В3 витамині) аномалды психикалық жағдайлар мен психикалық ауруларды емдеу үшін қолдану туралы жариялады. Бұл зерттеулер қате түсініліп, шизофрения сияқты психикалық ауруларда мегавитаминді терапияны қолдануға негіздеме ретінде пайдаланылды.

Комалық шок терапиясы

Клекли даулы "кома терапиясын" қолданды, онда психиатриялық науқастар бірнеше апта бойы инсулин, метазол немесе басқа да дәрілердің артық дозаларын беру арқылы қайта-қайта комаға түсірілді. Кейде қатерлі асқынулар туындағаннан кейін, Клекли 1939 және 1941 жылдары түрлі витаминдер, тұздар және гормондарды профилактикалық түрде қолдану туралы теориялық негізде кеңес берді. 1951 жылы ол электронаркозды түрлі жағдайларда қолдануды ұсынатын жағдайлық зерттеулерді бірлесіп жариялады – бұл миға электр тогы жіберіліп, электроконвульсивті терапиядағыдай құрысулар тудырмайтын терең ұйқы терапиясының бір түрі.

Қылмыстық жауапкершілік

1952 жылы Клекли аға психиатр және психоаналитик Уолтер Бромбергпен бірге ақылсыздықтан қорғану туралы мақала жариялады. Олар оның тұжырымын былайша өзгертуді ұсынды: «Сіздің пікіріңізше, айыпталушы сананың ауруынан зардап шеккен бе, және егер солай болса, қылмыс үшін заң бойынша жауапкершіліктен босатуға жеткілікті ме?» «Есеп беру қабілеті» түсінігі «М’Нагтен» ережелеріндегі «жауапкершілік» тар анықтамасына балама ретінде қарастырылды, ол дұрыс пен бұрыстың моральдық танымының жоқтығын талап етеді, нәтижесінде тек психозды (сасқақтар, галлюцинациялар) қамтиды. Олар психикалық аурудың сананың кез келген бөлігіне әсер ете алатынын және ақылсыздық тестісі айыпталушының санасының жалпы жағдайына, ішкі патологияға байланысты, «көрінетін немесе жасырылған» заңға сәйкес жұмыс істей алмайтындығының деңгейіне бағытталған болуы керек екенін айтты. Алайда, 10 жыл өткен соң, Клеклидің «Психиатрия: ғылым, өнер және ғылымға табынушылық» атты тарауы басқаларды психиатрияның диагноз қою және емдеу қабілеттерін, соның ішінде қылмыстық жауапкершілікке қатысты асыра бағалаудан сақтандырды. Осы тұста Клекли Хакимнің сын-пікірлерімен келісті, бірақ Хаким Клеклидің психопатия туралы айтқан сөздерін психиатрлардың диагностикалық терминдерінің бір-біріне қаншалықты түсінікті екенін көрсететін мысал ретінде келтірді. Клекли 1979 жылы сериялық кісі өлтіруші Тед Бандидің сот процесінде айыптау тарапынан тартылған психиатр болды, бұл АҚШ-та алғаш рет теледидардан көрсетілді. Бандимен сұхбаттасып, екі бұрынғы сараптаманы қарағаннан кейін, ол оған психопат деген диагноз қойды. Сотталу кезінде қорғау тарапынан тартылған психиатр да Бандидің психопат екенін айтты, бірақ ол Бандидің сотқа қатысуға немесе өзін-өзі қорғауға қабілетсіз екенін мәлімдеді, ал Клекли оның қабілетті екенін дәлелдеді.

Көп тұлғалы

1956 жылы Клекли жеке практикадағы серіктесі және Джорджия университетінің психиатрия кафедрасының әріптесі Корбет Х. Тигпенмен бірге «Ивтің үш жүзі» атты кітаптың авторлары болды. Кітаптың негізінде олардың науқасы Крис Костнер Сайземордың жағдайы жатты, оны Тигпен бірнеше жыл бойы емдеген. Олар 1954 жылы осы жағдай туралы зерттеу мақаласын жариялады, онда сеанстардың барысы және олар оны қалай «көп тұлғалы» жағдай ретінде қарастырғаны сипатталды. Олар Мортон Принстің Кристин Бошамп (псевдоним) туралы бұрынғы даулы зерттеуіне сілтеме жасады. Сонымен қатар «жеке тұлға» және «сәйкестік» ұғымдарын талқылап, олардың тіпті күнделікті жағдайда қалай өзгере алатынын (жаңа адамға айналу, «өзінің орнына басқа біреу» болу және т.б.) атап өтті. Мұндай диагноз психиатрияда кеңінен қолданылмай қалғанмен, Тигпен мен Клекли сирек кездесетін жағдайды анықтағандарын сендірді. Алайда, кейбір мамандар кейіпкерлерді жасауда гипноз бен ұсыныстың қолданылуын күмәндандырды. Көп тұлғалық бұзылыстың (қазіргі диссоциативтік сәйкестік бұзылысы) диагнозы Америкадағы жағдайлардың көбеюіне қарамастан немесе соның салдарынан да даулы болып қала береді. Кітап 1957 жылы Джоан Вудвардтың басты рөлде ойнаған «Ивтің үш бет-әлпеті» атты табысты фильмнің негізі болды, онда Ли Дж. Кобб алғашқы емдеуші психиатр, ал Эдвин Джером консультант рөлін сомдады. Тигпен мен Клекли екеуі де сценарийге авторлық құқық алды және бір миллион доллардан астам табыс тапты. Кітапта да, фильмде де «Ив» баламалы тұлғаларынан құтылады, бірақ Сайземор көп жылдар өткен соң ғана олардан арылғанын айтады. Ол сондай-ақ сеанстар туралы есептер медициналық шеңберден тыс жарияланғанын немесе өмірбаянына құқықтарды мәңгілікке бергенін білмегенін мәлімдеді (Макгроу Хиллге кітап құқығы үшін 3 доллар, 2 миллион дана сатылды, ал бейнелеу құқығы үшін 5000 доллар төленді, туысқандары 2000 доллар алды). Ол емдеу сеанстарының видеоларын жариялауға қарсы сәтсіз күресті, бірақ 1989 жылы 20th Century Fox киностудиясы өзінің фильмінің пародиялық қайта түсірілімін жасағысы келгенде және 1956 жылы Тигпен арқылы заңдық өкілсіз қол қойған келісімшартты пайдаланып, Сисси Спейске Сайземордың өмірі туралы кітабын таңдауға тырысқанда, киностудияға қарсы сотқа жүгініп жеңіске жетті. 1982 жылы Сайземор Августаға лекциялық турға келгенде Тигпен мен Клекли қатыспады және оларға бармады, бірақ 2008 жылы оның диагнозы мен емделуін батыл деп сипаттады. 1984 жылы Тигпен мен Клекли көп тұлғалық бұзылыстың диагнозын шамадан тыс қолдануға қарсы ескертетін халықаралық гипноз журналында қысқаша хабарлама жариялады.

Патологиялық жыныстық қатынас

Клекли сонымен қатар 1957 жылы "Махаббаттың карикатурасы: Патологиялық сексуалдықтың әлеуметтік, психиатриялық және әдеби көріністері туралы талқылау" кітабын жазды. Көп ұзамай бір медициналық сарапшы оны "біздің мәдениеттегі гомосексуалистік ықпалдарға және оның ойынша, осы ықпалдарды қолдайтын Фрейдтің ілімдеріне қарсы шабуыл" деп сипаттады.