Милтон Эриксон: Американдық психиатр және гипноз шебері

Кіріспе

Милтон Хайленд Эриксон (5 желтоқсан 1901 – 25 наурыз 1980) – американдық психиатр және психолог, медициналық гипноз және отбасылық терапия саласында маманданған. Ол Америка клиникалық гипноз қоғамының алғашқы президенті болды. Ол санасызды жаратылыс күші және мәселелерді шешуге қабілетті деп қарастырғанымен есімдері танымал. Сонымен қатар, ол қысқа мерзімді терапия, стратегиялық отбасылық терапия, отбасылық жүйелер терапиясы, шешімге бағытталған қысқа мерзімді терапия және нейролингвистикалық бағдарламалауға әсер еткенімен де белгілі.

Ерте өмір және білім

Биографиялық эскиздер бірқатар ресурстарда ұсынылған, ең алғашқысы – Джей Хейлидің 1968 жылы және Эриксонның өзімен бірлесіп жазған Гипноз және терапияның озық әдістері. Эриксонмен ешқашан кездеспегенмен, «Әлемдегі ең ұлы гипнотизаторлар» атты кітаптың авторлары оның өмірбаянын жазды. Оның өмірінен келесі мәліметтер осы дереккөзде жазылған. Милтон Хайланд Эриксон Альберт пен Клара Эриксонның тоғыз баласының екіншісі болды. Ол Невада штатының Аурум қаласында, әкесі күміс қазған кен лагерінде дүниеге келді. Ол жас кезінде отбасы Висконсин штатының Бивер-Дам шаруашылық қауымдастығына көшіп келіп, қарапайым фермаға қоныстанды. Балаларының бәрі (екі ұл, жеті қыз) жақын маңдағы Лоуэллдегі бір бөлмелі мектепте оқыды. Отбасылық фермада көп еңбек талап етілді. Эриксон сөйлеуді кешіктіріп үйренді және оқуда қиындықтары болды, оны дислексия деп сипаттады. Ол сондай-ақ түстерді ажырата алмады және музыкалық ырғақты сезбеді. Кейіннен өмірінде ерекше қабілеттері бар екенін түсіндіргенде, ол мүгедектігінің (дислексия, түстерді ажырата алмауы, музыкалық ырғақты сезбеуі) көпшілік назар аудармайтын қарым-қатынас пен мінез-құлықтың ерекшеліктеріне назар аударуға көмектескенін айтты. Бұл оның жалпы көзқарасына тән жағымды жақтарын баса көрсетудің мысалы. Отбасы білімді жоғары бағалағанмен, кітаптар аз болатын. Эриксонның білімге деген құштарлығы сөздікті қайта-қайта оқып, отбасы үшін құнды болған басқа да бірнеше кітаптарды оқып шығуға итерді. Ол дислексияны жеңдім деп мәлімдеді және «Мильтон Эриксонның автогипнотикалық тәжірибелері» атты мақаласында шешуші сәттерді сипаттады. Кейіннен ол өзінің шығармашылық өзгерістің алғашқы сәттерін (оны «жарықтың соқырлық шашы» деп сипаттады) ерте кездері өздігінен автогипноздық тәжірибе ретінде сипаттады. Эриксон гипнозға қызығушылықты ерте жаста, бір саяхатшы ойын-сауықшы осы аймақтан өткен кезде білді. Кейінгі сипаттамасына сәйкес, ол гипнозды ойын-сауықшыларға қалдыруға тым күшті құрал деп санады. Ол осы құралды ғылыми бағалау мен медицина саласында қолдануға шешім қабылдады. Эриксон жергілікті дәрігерге құрметпен қарады және дәрігер болуды армандады. 40 жасының аяғында Эриксон полиомиелит синдромын дамытты. Бұл бұлшықеттердің әлсіреуіне және ауырсынуға әкелді. Оның Грегори Бейтсонмен қарым-қатынасы кейбір адамдарға Эриксонның бірегей қарым-қатынас дағдылары мен терапиялық тәсілдеріне қызығушылық танытуға себеп болды. 1973 жылы Джей Хейли «Uncommon Therapy» атты кітап шығарды, бұл кітап Эриксон мен оның тәсілдерін клиникалық гипноз қауымдастығынан тыс адамдардың назарына алғаш рет әкелді. Эриксонның атақ-даңқы тез тарады, көптеген адамдар онымен кездескісі келді, сондықтан ол оқыту семинарларын өткізе бастады. Бұл оның өліміне дейін жалғасты. Өзінің кәсіби мансабында Эриксон бірқатар шынайы студенттермен жұмыс істеді. Эриксонның әдістерінің ерекшелігі мен тиімділігін таныған әріптестері оның еңбектерін көптеген томдарға жинады. Оның апта сайынғы семинарлары өлгенше танымал болды. Өмірінің соңына қарай Эриксонның шәкірттері оның шығармашылығының тұжырымдамалық негіздерін құра бастады және оны өздері қалай түсіндіріп, сипаттады. Бұл әрекеттер психотерапиялық бағыттардың көпшілігіне әсер етті, соның ішінде қысқаша терапия, отбасылық жүйелер терапиясы, нейролингвистикалық бағдарламалау және басқалар. Андре Вайтценхоффер: «Эриксонның «білімсіздігі» Фрейдтің жүйесіне тән жауыздық пен агрессиялық аспектілердің жетіспеушілігімен ерекшеленеді», – деп атап көрсетті. Эриксон белсенді, маңызды, санасыз болмыстың болжамдарына сүйенді. Эриксонның пікірінше, гипноз адамның санасымен байланыс орнатып, оның ішкі ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ол 1944 жылы санасыз ақыл-ой қызметі туралы мақалада былай деп сипаттады: «Гипноз транс арқылы пайда болуы мүмкін және ол негізсіз болжамға негізделген, өйткені гипноздан не пайда болса, ол толықтай ұсыныстың нәтижесі болуы керек және ең алдымен оның көрінісі». Сол басылымда Эриксон санасыз ақыл-ойының дербестігі мен оның проблемаларды шешу қабілеті туралы бірнеше рет пікір білдіреді. Эриксонның әзіл-сықақтарының негізгі элементі жаулық емес, таңғалу болды. Ол көптеген жағдайларға тікелей емес ұсыныстар беруді әдеттегідей істеген. Ол өзінің кітаптарында, еңбектерінде, лекцияларында және семинарларында да әзіл-сықақпен бөлісті. Өзінің мансабының басында Эриксон сол күймен байланысты ерекше және таңғажайып құбылыстарды зерттеуде алғашқылардың бірі болды, жеке тұлғалармен көп сағаттап жұмыс істеп, транс тереңдігін арттырды. Эриксонның транс тереңдігі жөніндегі жұмысы оның 1952 жылғы мақаласында егжей-тегжейлі сипатталған, онда ол оның тарихын, негіздемесін және қолдану туралы идеяларын ұсынды. («Терапиялық мақсаттар үшін транс күйлері жеңіл немесе терең болуы мүмкін, пациенттің мінез-құлқына, оның мәселесінің сипатына және оның терапиялық прогресінің кезеңіне байланысты».) Традициялық гипноз авторитетті және тікелей болып келеді және көбінесе субъектіде қарсылық тудырады, ал Эриксонның тәсілі рұхсат беруге, бейімделуге және тікелей емес болып табылады.

Biographical sketches have been presented in a number of resources, the earliest being by Jay Haley in Advanced Techniques of Hypnosis and Therapy which was written in 1968 and in collaboration with Erickson himself. Though they never met Erickson, the authors of The Worlds Greatest Hypnotists wrote a biography. The following information about his life is documented in that source. Milton Hyland Erickson was the second child of nine of Albert and Clara Erickson. He was born in a mining camp in Aurum, Nevada where his father mined silver. The family moved to the farming community of Beaver Dam, Wisconsin when he was quite young and settled on a modest farm. The children (two boys and seven girls) all attended the one room schoolhouse in nearby Lowell. The family farm demanded a great deal of physical labor. Erickson was late in learning to speak and had difficulties in reading, which he described as dyslexia. He was also color blind and tone deaf. Later in life, when he explained what seemed to be extraordinary abilities, he stated that the disabilities (dyslexia, color blindness, being tone deaf) helped him to focus on aspects of communication and behavior which most people overlooked. This is a typical example of emphasizing the positive, which is characteristic of his overall approach. Though the family valued education, books were scarce. Erickson's desire to learn led him to repeatedly read the dictionary from front to back, along with the few other texts that the family treasured. He claimed to have overcome his dyslexia and described the pivotal moments in a paper entitled "Auto hypnotic Experiences of Milton Erickson," which is found in The Collected Works of Milton H. Erickson, MD. He later characterized his early moments of creative change (which he described as a "blinding flash of light") as an early spontaneous auto hypnotic experience. Erickson became interested in hypnosis at an early age when a traveling entertainer passed through the area. According to his later description, he felt that hypnosis was too powerful a tool to be left to entertainers. He decided to bring this tool into the realm of scientific evaluation as well as into the practice of medicine. Erickson already admired the local community doctor and had committed himself to becoming a physician. In his late 40s Erickson developed post polio syndrome. This resulted in additional muscle loss and pain. His ongoing relationship with Gregory Bateson led some to take an interest in Erickson's unique communication skills and therapeutic approaches. In 1973 Jay Haley published Uncommon Therapy, a book that first brought Erickson and his approaches to the attention of those outside the clinical hypnosis community. Erickson's fame and reputation spread rapidly, and so many people wished to meet him that he began holding teaching seminars. These continued until his death. Throughout his professional career Erickson collaborated with a number of serious students. Colleagues who recognized the uniqueness and effectiveness of Erickson's approaches collected his publications into many volumes. His weekly workshops remained popular until his death. Towards the end of his life, Erickson's students began to formulate conceptual frameworks for his work and to explain and characterize it in their own way. Those efforts have influenced a vast number of psychotherapeutic directions, including brief therapy, family systems therapy, neuro linguistic programming, among others. Andre Weitzenhoffer points out: "The Ericksonian 'unconscious' lacks in particular the hostile and aggressive aspects so characteristic of Freud's system". Erickson relied on a supposition of an active, significant, unconscious. It was Erickson's perspective that hypnosis provided a tool with which to communicate with the unconscious mind and access the reservoir of resources held within. He describes in a 1944 article on unconscious mental activity, "Since hypnosis can be induced by trance and manifests the unwarranted assumption is made that whatever develops from hypnosis must be completely a result of suggestion, and primarily an expression of it". In the same publication Erickson repeatedly comments about the autonomy of the unconscious mind and its capacity to solve problems. The essential element of Erickson's jokes was not hostility, but surprise. It was not uncommon for him to slip indirect suggestions into a myriad of situations. He also included humor in his books, papers, lectures and seminars. Early in his career Erickson was a pioneer in researching the unique and remarkable phenomena that are associated with that state, spending many hours at a time with individual subjects, deepening the trance. Erickson's work on depth of trance is detailed in his 1952 paper in which he provided history, justification, and ideas about its use. ("Trance states for therapeutic purposes may be either light or deep, depending on such factors as the patient's personality, the nature of his problem, and the stage of his therapeutic progress".) Where traditional hypnosis is authoritative and direct and often encounters resistance in the subject, Erickson's approach is permissive, accommodating and indirect.

Техникалар

Эриксон индукция әдістемелері мен ұсыныс техникаларының кең саласын зерттегенімен, оның есімі осы тәсілдердің дамуына немесе танымалдылығына үлкен үлес қосқан бірнеше саламен байланысты. Ол тікелей және жанама тәсілдерді пайдаланған, алайда оның ең танымал еңбегі – жанама және келісім беруге негізделген ұсыныс техникалары.

Жанама ұсыныстар

Эриксон санасыз ойды саналы түрде баптау мүмкін емес екенін, ал авторитарлық ұсыныстарға қарсылық тууы мүмкін екенін айтты. Санасыз ой мүмкіндіктерге, метафораларға, символдарға және қайшылықтарға жауап береді. Сондықтан, тиімді гипноздық ұсыныс "шеберлікпен дұрыс емес" болуы керек, бұл субъектіге өз санасыз түсініктерімен олқылықтарды толтыруға кеңістік қалдырады – тіпті олар не болып жатқанын саналы түрде түсінбесе де. Ол ауызша және ауызша емес техникаларды дамытты және таңғажайып, қызығушылық және шатасу сияқты жалпы тәжірибелердің, шындығында, транс түрлері екенін алғаш рет ұсынды. Бұған керемет мысал ретінде деректі фильмді қарауға болады.

Метафора

Эриксон кейде адамдарға тауға көтерілуді немесе ботаникалық баққа баруды тапсыратын. Оның баяндамалық және тәжірибелік метафоралары Сидней Розеннің «Менің дауысым сенімен бірге жүреді» кітабында кеңінен зерттелген, бірақ Дэвид Гордонның «Феникс» кітабының бірінші тарауында мысал келтірілген. Эриксон былай дейді: Бір күні мектептен қайтып келе жатқанда, қашып кеткен бір ат, жетектегісімен бірге, біздің жанымыздан өтіп, су ішу үшін шаруаның ауласына кірді. Ат қатты терлеп жатты. Шаруа оны танымады, сондықтан біз оны қоршап алдық. Мен аттың үстіне міндім. Оның жетектегісі болғандықтан, мен жетектегіні ұстап, «Жүгір!» дедім. Тас жолға бет алсам, аттың дұрыс бағытта бұрылатынын білдім. Мен дұрыс бағыттың қайсы екенін білмедім. Ат тротып, шауып жүрді. Кейде ол тас жолды ұмытып, далаға бұрылатын. Сондықтан мен оны сәл тартып, оның назарын тас жолда болуы керек екендігіне аудардым. Ақыры, мен оны мінген жерден шамамен төрт шақырымдай жерде, ол фермаға кірді, шаруа: «Осылай ма, ол қайтып келді? Оны қайдан таптың?» деді. «Осы жерден шамамен төрт шақырымдай жерде» дедім. «Бұл жерге келу керектігін қалай білдіңіз?» Мен: «Білмедім. Аты білді. Мен оның назарын тек жолға аударып отырдым» дедім.

Интерсперсальдық техника

Эриксон гипноздық техниканы мақсатқа жету құралы ретінде сипаттайды, ал психотерапия – пациент мінез-құлқына бағыт берумен айналысады. Сондықтан, бір гипноздық техниканы түрлі пациенттердің проблемаларын шешу үшін қолдануға болады. Интерсперсальдық техниканы қолдану туралы сөйлескенде, Эриксон осы техниканың ұқсас қолданылған екі жағдайын келтіреді. Бір науқас емделе алмайтын аурудың салдарынан шыдай алмайтын қатерлі ауырсынудан зардап шегіп жатқан, ал екіншісі – білімді болғанымен, сауатсыз адам, ол жиі зәр шығару симптомунан арылуды қалаған. Эриксон интерсперсальдық техниканы қолдануын көрсету үшін таңдалған жағдайлардың әрқайсысы бойынша қызықты жазба ұсынады. Эриксон гипноздық индукцияның өзінде пациент үшін жеке таңдалған терапиялық ұсыныстарды енгізген индукцияның мәтінін ұсынады. Ұсынылған мәтін гипнотерапиялық ұсыныстарды трансты сақтау ұсыныстарымен бірге транстың басталуына қаншалықты оңай қосуға болатынын көрсетеді. Жағдайларды талқылау барысында Эриксон пациенттердің жағымды жауаптарын олардың бейсаналық саналарының қабылдағыштығымен байланыстырады: олар терапия іздеу себебін білген, ұсыныстардан пайда көруге ниеттенген. Эриксон былай дейді: «Пациенттің бейсаналық санасының терапевт мінез-құлқының мағынасын қабылдау қабілетіне құрметпен көңіл қою психотерапиядағы басшылық принцип болып табылады. Пациенттің бейсаналық санасы оның саналы санасынан гөрі әлдеқайда жақсы тыңдайды және түсінеді».

Қатастыру техникасы

"Менің барлық техникаларымда, дерлік барлығында, шатасу бар." – Милтон Х. Эриксон

Эриксон өзі дамытқан гипноздық индукцияның шатастыру техникасын пантомима немесе сөз ойындары арқылы орындалатынын сипаттайды. Мұқият тыңдайтын тыңдаушыларға шын ниетпен айтылғанда, мағынаны құру жүгі тақырыпқа салынады, ал олар оны қабылдамай тұрып, олардың назарын аудару үшін тағы бір мәлімдеме жасалуы мүмкін. Мысал ретінде, ол етістіктердің түрлерін қолданып, тақырыпты "көзделген мағынаны анықтауға үнемі тырысу" күйінде ұстайды. Ол келесі мысалды келтіреді: "Адам оңай-ақ қазіргі және өткен шақтарды қарапайым тұжырыммен қорытындылай алады: «Қазіргі уақыт жақын арада өткеннің болашағына айналады, ал ертеңгі күн болса, бүгінгі күннің өткен шағына ұласады. Осылайша, өткен, қазіргі және болашақ – бүгінгінің шындығына сілтеме жасауда қолданылады». Эриксон шатастырудың екінші элементін маңызды емес және себеп-салдар байланысы жоқ нәрселерді қосу деп сипаттайды. Контексте қарастырылғанда, бұл сөздік алаңдатулар шатастырады және тақырыптың шынайы ықыласына және олар оңай түсіне алатын хабарлама алу қажеттілігіне әкеледі. Шатастыру техникасының басты ескеретін жағы – жалпы себепті, бірақ анық қызығушылықпен тұрақты түрде сақтау және тақырыптың түсінігіне толық сенімділікпен, өте ынталы және мағыналы түрде сөйлеу. Эриксон техниканы және оның нәтижелерін егжей-тегжейлі баяндаған бірнеше мақала жазды. Бұл қысқаша шолу 1964 жылғы мақаладан алынған, ол техниканы, оның негіздемесін және қол жеткізілуі мүмкін жауаптарды егжей-тегжейлі сипаттаған бірнеше мақалалардың бірі.

Шок пен азап

Эриксон тікелей емес әдістерді дамытушы ретінде әйгілі, бірақ оның шок терапиясына көңіл аз бөлінеді. Эриксон белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін психологиялық шоктар мен қиындықтарды қолдануға дайын болды: қиындық процесі Эриксонның бастаған басқа терапиялық әдістерінен өзгеше. Парадокс пен логикалық байланыссыздықтың диссоциативтік әсерін кеңейте отырып, мұнда шатасу тек гипноз күйіне ену үшін қолданылады, қиындық техникасы терапиялық мақсатқа ауыр, бірақ жететін қиындықты қосады, сондықтан біріншісінің жетілуі екіншісінде жағымды нәтижеге әкеледі. Осылайша, қиындық терапиясы – индукция техникасы ғана емес, өзгерістің теориясы. Терапевттің міндеті – адам өзгертігісі келетін проблемаға сәйкес, проблемадан да ауыр қиындықты жүктеу. Басты талап – бұл симптомнан туындаған ауырлыққа тең немесе одан да жоғары ауырлықты тудыруы. Сондай-ақ, бұл қиындық адам үшін пайдалы болуы керек. Қиындықтың тағы бір қасиеті болуы керек: ол адамның орындай алатын нәрсесі болуы тиіс. Терапевт оңай айта алатындай болуы керек: «Бұл сіздің моральдық қағидаларыңызды бұзбайды және сіз орындай аласыз». Соңғы қасиет – ол ешкімге зиян келтірмеуі керек. Қиындықтың тағы бір жағы – кейде адам симптомнан құтылу үшін оны бірнеше рет бастан кешіруі керек.

Өзгелерге әсер ету

Эриксонның алғашқы шәкірттерінің бірі және оның еңбектерін дамытқандардың бірі – Джей Хейли. Эриксонмен тікелей оқыған маңызды ізбасарлардың арасында Эрнест Росси, Стивен Гиллиган, Джеффри Зейг, Билл О’Хенлон, Мишель Риттерман, Стивен Лэнктон, Ричард Лэндис, Джейн Парсонс Фэйн, Херб Лустиг, Алекс және Аннелен Симпкинс, сондай-ақ Сидни Розен болды. Эриксон терапияға қатал тәсілдерден бас тартты, сондықтан өмірі бойы ешқашан міндетті ережелерге немесе процедуралардың схемалық жиынтығына бағынбады, бірақ оның көзқарасы мен тәжірибесінен көптеген басқа да тәсілдер пайда болды. Оның Стратегиялық терапия, Отбасылық жүйелер, Ұзаққа соқпайтын терапия, Ордеалдық терапия, Әңгімелеу терапиясы және Нейролингвистикалық бағдарламалау сияқты алуан түрлі салаларға зор әсері болды.

Эриксондық тәсілдер

1980 жылы Эриксон қайтыс болғаннан кейін Эриксон қоры сол кездегі ең ірі кәсіби гипноз конференциясын өткізді. Соңғы кезде Дэн Шорт пен Скотт Миллер бастаған Эриксонның негізгі құзыреттерін дамыту, Эриксонның тәсілдерін дәлелге негізделген зерттеулерге сәйкес етіп анықтайды. Лэнктон мен Мэтьюс Эриксонның психотерапияға қосқан ең үлкен үлесі оның инновациялық әдістері емес, адамдарды патологиялық жағдайдан арылту және пациенттің проблемалық мінез-құлқын жеке тұлғаға қолжетімді ең жақсы таңдау ретінде қарастыру қабілеті екенін айтады. Оның тәсілі – пациенттің ішкі ресурстарын пайдаланып, мәселелерді шешуге көмектесу болды. Эриксонның 1954 жылғы мақаласында пациенттің жеке басы мен идеяларын пайдалану техникасы, "Оны өз жолымен жасау" деп сипатталған. Мақалада пациент асыққан жүргізуді тоқтату мақсатымен гипноз сұраған, ал басқа психотерапиялық көмекке мұқтаждығы болмаған. Эриксон онымен жұмыс істеді және пациенттің қауіпсіз мінез-құлыққа бейімділігін және өзгеріске деген мотивациясын мұқият бағалағаннан кейін жағдайдың қорытындысын жасады. Пациентпен жұмыс істеу және оған өзін-өзі емдеуге мүмкіндік беру – Эриксонның танымал болған «пайдалану» концепциясының нақты мысалы. Эриксонның әдістерімен байланысты тағы бір маңызды принцип оның 1964 жылғы «Тиімді психотерапияның салмағы» атты мақаласында сипатталған, онда ол емделушінің емделу процесіне қосқан инвестициясының маңыздылығын түсіндіреді. Американдық психологиялық қауымдастықтың психология сөздігінде Эриксондық психотерапия «терапевттің клиентпен гипноз және тікелей емес ұсыныстар, метафоралар мен нақты өмірлік тәжірибелер арқылы жұмыс істейтін, бұрынғы ішкі психикалық ресурстарды белсендіруге бағытталған психотерапия түрі» деп анықталған.

Дау

Коллега, дос және әріптес зерттеуші Андре Вейценхоффер, өзі гипноз саласындағы автор, Эриксонның кейбір идеялары мен ықпалын түрлі жазбаларында, мысалы, оның "Гипноз практикасы" атты оқулығында сынға алды. Вейценхоффер кітабында Эриксон гипнозына нақты қарсылық білдіріп, оны жартылай дәстүрлі, ғылыми деп атаған тәсілге басымдық береді. Розен өзінің клиникалық демонстрацияларынан туындайтын белгісіздікке сілтеме жасайды: "Дегенмен, науқас ауырсынуды сезінбейтіндей рөл атқарып жатыр ма деген сұрақ туындайды". Эриксонның қызы Роксана Эриксон Клейн, сондай-ақ психотерапевт, Эриксонның жағдайлар туралы есептері мен демонстрацияларының толықтығына қатысты бұл белгісіздікті растады. Ол гипноздың ғылыми зерттеулерін талмай қолдаған және техникалар туралы көп жазған, бірақ қазіргі клиниктерге пайдалы болатын маңызды егжей-тегжейлі ақпаратты жиі қалдырған. Ең маңыздысы, сыншылар көбінесе сол заманның контексін ескермейді. Ол ел дәрігерінің шеңберінен жұмыс істеген дәрігер еді, ал бүгінгі клиниктер бүгінгі стандарттармен асығыс баға береді, сол заманның жағдайын ескермейді. Өзін "скептикалық гипнотизатор" деп таныстырған Алекс Цандер 2005 жылы жариялаған "Эриксоннан тыс: "Гипноз императорына" жаңаша көзқарас" атты кітабында бұрынғы ғасырда Шарконың "Невроздың Наполеоны" деп сипаттаған сөзіне сілтеме жасайды. Цандер Эриксонның терапиялық тәсілдері мен лекциялық демонстрацияларын гипноз туралы ғылыми әдебиеттер мен өзінің тікелей гипноз техникасын демонстрациялау тәжірибесінің контекстінде қайта бағалайды. Әлеуметтік психологиялық перспективаларды баса назарда отырып, Цандер "түсіндіру сүзгісін" енгізеді, оның көмегімен Эриксонның өзінің демонстрациялары туралы есептерін қайта бағалайды және Эриксон мен басқа авторлардың ерекше деп сипаттайтын оқиғаларға қарапайым түсіндірмелер ұсынады. Дзен дәстүрінің ұстазы Теншин, Ребе Андерсон, Эриксонды "Сиқыршы/Емші" деп атаған. Зейг кәсіби күмән мен білімнің пәннің дамуы үшін маңызды екендігімен келіседі. Ол былай дейді: "Психотерапевтердің арасында Эриксонға құлшылық ететіндер бар, оның әр сөзіне, сезіміне, пікіріне және ісіне рухани мағына бар деп есептейді. Уақыттан тыс күш пен құдіретке үміттенген мұндай құдайлық, ақыр соңында, көңіліңді түсіруге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, Эриксонды өзгеше адам деп санайтындар да бар, оның ерекше әдістері - бұл уақытша ғана қызығушылық тудыратын, ескірген схемалардың қоқысқа тасталатын әдістері. [Екеуі де] бұл көзқарастар өте шығармашылық және қиялы мол бастапқы ойға әділетсіздік жасайды. Эриксонның стратегиялық терапиясын сынға алудың бір себебі - оны ақылды тактикалар тәртіпті жаттығудың орнын баса алады деп сенетіндердің асыра бағалауы".

A colleague, friend and fellow researcher, André Weitzenhoffer, an author in the field of hypnosis himself, has criticized some ideas and influence of Erickson in various writings, such as his textbook The Practice of Hypnotism. Weitzenhoffer displays a clear and explicitly stated, opposition to Ericksonian hypnosis in his book, in favor of what he terms the semi traditional, scientific, approach. Rosen alludes to the uncertainty that can result from his clinical demonstrations: "This has nevertheless raised the question of whether or not the patient is playing a role by pretending not to feel pain " Erickson's daughter Roxanna Erickson Klein, also a trained psychotherapist, validated this uncertainty about the completeness of Erickson's case reports and demonstrations. She added that although he tirelessly advocated scientific investigations of hypnosis and was a prolific writer on techniques, he often left details out of case reports that could have been meaningful to clinicians of today. More importantly, critics often overlook the context of the times. He was a physician who worked from a framework of a country doctor, and clinicians of today are hasty to judge by today's standards, while not taking into consideration the context of the times. Self professed "skeptical hypnotist," Alex Tsander, cited concerns in his 2005 book Beyond Erickson: A Fresh Look at "The Emperor of Hypnosis", the title of which alludes to Charcot's characterization in the previous century as "The Napoleon of the Neuroses." Tsander re evaluates a swathe of Erickson's accounts of his therapeutic approaches and lecture demonstrations in the context of scientific literature on hypnotism and his own experience in giving live demonstrations of hypnotic technique. Emphasizing social psychological perspectives, Tsander introduces an "interpretive filter" with which he re evaluates Erickson's own accounts of his demonstrations and introduces prosaic explanations for occurrences that both Erickson and other authors tend to portray as remarkable. In an audiotape that is attributed to him, Dharma Teacher Tenshin, Reb Anderson of the Zen tradition, has referred to Erickson as a "Magician/Healer." Zeig concurs that professional skepticism and education is paramount for the advancement of a discipline. He states "Among psychotherapists there are some who worship Erickson with a reverence that borders on idolatry. Every word, sentiment, opinion, or act is presumed to have an inspired meaning. Such deification rooted in expectation of timeless power and omnipotence can ultimately lead to disillusionment. Equally prejudiced are those who regard Erickson as a maverick whose egregious methods are a passing fancy that will eventually be consigned to the dustbin of outmoded schemes. [Both] these attitudes do injustice to a highly creative and imaginative original mind A poignant criticism of Erickson's strategic therapy is that it is overvalued by those who believe that clever tactics can substitute for disciplined training.

Милтон Эриксон туралы шығармалары

Бейкер, М. (2003) Элизабет Мур Эриксонға арналған құрмет. Алом, М. Х.
Бандлер, Р. & Гриндер, Дж. (1975) Милтон Х. Эриксонның гипноздық әдістерінің үлгілері: 1-том. Meta Publishers, CA
Баттино, Р. & Саут, Т. (1999) Эриксондық терапия, 2-ші басылым. Crownhouse, Ұлыбритания
Долан, Й. (1991) Жыныстық зорлық-зомбылықтан құтылу: Ересектерге арналған шешімге бағытталған терапия және Эриксон гипнозы. Norton, Нью-Йорк
Эриксон, Б. & Кини, Б. (Редакторлар) (2006) Милтон Х. Эриксон, М. Д.: Америкалық емші. Ringing Rocks, АҚШ
Фредерик, С. & Филлипс, М. (1995) Бөлінген өзін-өзі емдеу: Диссоциативтік жағдайларға арналған клиникалық және Эриксон гипнотерапиясы. Norton, Нью-Йорк
Гиллиган, С. (2002) Милтон Х. Эриксонның мұрасы. Zeig Tucker & Theisen, AZ
Гордон, Д. & Мейерс Андерсон, М. (1981) Феникс. Meta, CA
Гриндер, Дж. & Бандлер, Р. (1981) Трансформациялар. Meta Publishers, CA
Гриндер, Дж., ДеЛозье, Дж. & Бандлер, Р. (1977) Милтон Х. Эриксонның гипноздық әдістерінің үлгілері, 2-том. Meta Publishers, CA
Халей, Дж. (1984) Ордеалдық терапия. Josey Bass, CA
Халей, Дж. (1993) Джей Халей Милтон Х. Эриксон туралы. Brunner Mazel, Нью-Йорк
Хавенс, Р. (Редактор) (1985) Милтон Х. Эриксонның даналығы: Толық жинақ. Crownhouse, Ұлыбритания
Хьюз, Дж. & Ротовиус, А. (1996) Әлемдегі ең ұлы гипнотизерлер. University Press of America, Нью-Йорк
Киарсис, В. (Редактор) (2020) Эриксон гипнотерапиясын түсіну: Сидни Розеннің таңдамалы жазбалары. Taylor & Francis, Нью-Йорк
Клайн, Х. (2010) Эриксон терминологиясы.
Ланктон, С. & Ланктон, С. (1989) Отбасылық терапиядағы сиқырлау және араласу: Отбасылық терапияда метафораларды қолдану
Ланктон, С. & Ланктон, С. (1983) Ішкі жауап: Эриксон гипнотерапиясының клиникалық аясы. Crown Publishers
Ланктон, С. (2004) Эриксон терапиясын құрастыру. Zeig, Tucker & Theisen, AZ
О’Хэнлон, Б. (1987) Тамырлар: Милтон Эриксонның терапиясы мен гипнозының негізгі принциптері. Norton, Нью-Йорк
О’Хэнлон, Б. (2009) Транс еліне нұсқау: Эриксондық және шешімге бағытталған гипноздың практикалық нұсқаулығы. Norton, Нью-Йорк
О’Хэнлон, В. & Хексум, А. (1990) Ерекше жағдайлар жинағы: Милтон Х. Эриксон, М. Д. толық клиникалық жұмысы.
О’Хэнлон, Б. & Мартин, М. (1991) Шешімге бағытталған гипноз: Эриксондық тәсіл. Norton, Нью-Йорк
Шорт, Д., Эриксон, Б. & Эриксон Кляйн, Р. (2005) Үміт және төзімділік. Crown House, Ұлыбритания
Симпкинс, С. & Симпкинс, А. (2001) Терапия шеберлерінен уақытсыз сабақтар. Radiant Dolphin Press, CA
Тсандер, А. (2005) Эриксоннан тыс: «Гипноз императорына» жаңаша көзқарас. Summit other, Бристоль
Везели, А. (Режиссер) (2013) Шөлдің әйелі, Noetic Films (Эриксонның шәкірттері мен отбасы туралы деректі фильм)
Зейг, Дж. (Редактор) (1982) Эриксонның гипноз және психотерапияға қатысты тәсілдері. Brunner Mazel, Нью-Йорк
Зейг, Дж. (Редактор) (1987) Психотерапия эволюциясы. Brunner Mazel, Нью-Йорк
Зейг, Дж. & Ланктон, С. (1988) Эриксон терапиясын дамыту. Brunner Mazel, Нью-Йорк
Зейг, Дж. & Мунион, М. (1999) Милтон Х. Эриксон. (Кеңес беру және психотерапия сериясындағы негізгі тұлғалар) Sage

Baker, M. (2003) A Tribute To Elizabeth Moore Erickson. Alom, M. X.
Bandler, R. & Grinder, J. (1975) Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson: Volume 1. Meta Publishers, CA
Battino, R. & South, T. (1999) Ericksonian Therapy, 2nd Ed. Crownhouse, U. K.
Dolan, Y. (1991) Resolving Sexual Abuse: Solution Focused Therapy and Ericksonian Hypnosis for Adult Survivors. Norton, NY
Erickson, B. & Keeney, B. (Editors) (2006) Milton H. Erickson, M. D.: An American Healer. Ringing Rocks, USA
Frederick, C. & Phillps, M. (1995) Healing the Divided Self: Clinical & Ericksonian Hypnotherapy for Dissociative Conditions. Norton, NY
Gilligan, S. (2002) The Legacy of Milton H. Erickson. Zeig Tucker & Theisen, AZ
Gordon, D. & Meyers Anderson, M. (1981) Phoenix. Meta, CA,
Grinder, J. & Bandler, R. (1981) Transformations. Meta Publishers, CA
Grinder, J., DeLozier, J. & Bandler, R. (1977) Patterns of the Hypnotic Techniques of Milton H. Erickson, Volume 2. Meta Publishers, CA
Haley, J. (1984) Ordeal Therapy. Josey Bass, CA,
Haley, J. (1993) Jay Haley on Milton H. Erickson. Brunner Mazel, NY
Havens, R. (Editor) (1985) The Wisdom of Milton H Erickson: The Complete Volume. Crownhouse, UK
Hughs, J. & Rothovius, A. (1996) The World's Greatest Hypnotists. University Press of America, NY
Kiarsis V. (Editor) (2020) Understanding Ericksonian Hypnotherapy: Selected Writings of Sidney Rosen. Taylor & Francis, NY
Klein, H. (2010) Ericksonian Terminology. Lankton, C. & Lankton, S. (1989) Enchantment and Intervention in Family Therapy: Using Metaphors in Family Therapy
Lankton. S. & Lankton, C. (1983) The Answer Within : A Clinical Framework of Ericksonian Hypnotherapy. Crown Publishers
Lankton, S. (2004) Assembling Ericksonian Therapy. Zeig, Tucker & Theisen, AZ
O'Hanlon, B. (1987) Taproots: Underlying Principles of Milton Erickson's Therapy and Hypnosis. Norton, NY
O'Hanlon, B. (2009) A Guide to Trance Land: A Practical Handbook of Ericksonian and Solution Oriented Hypnosis. Norton, NY
O'Hanlon. W. &. Hexum, A. (1990) An Uncommon Casebook: Complete Clinical Work of Milton H. Erickson, M. D.
O'Hanlon, B & Martin, M. (1991) Solution Oriented Hypnosis: An Ericksonian Approach. Norton, NY
Short, D., Erickson, B. & Erickson Klein, R. (2005) Hope and Resiliency. Crown House, UK
Simpkins, C. & Simpkins, A. (2001) Timeless Teachings from the Therapy Masters. Radiant Dolphin Press, CA
Tsander, A. (2005) Beyond Erickson: A Fresh Look at "The Emperor of Hypnosis". Summit other, Bristol,
Vesely, A. (Director) (2013) Wizard of the Desert, Noetic Films (Documentary featuring Erickson's students and family)
Zeig, J. (Editor) (1982) Ericksonian Approaches to Hypnosis and Psychotherapy. Brunner Mazel, NY
Zeig, J. (Editor) (1987) The Evolution of Psychotherapy. Brunner Mazel, NY
Zeig, J. & Lankton, S. (1988) Developing Ericksonian Therapy. Brunner Mazel, NY
Zeig, J. & Munion, M. (1999) Milton H. Erickson. (Key Figures in Counselling & Psychotherapy Series) Sage