Кіріспе

Ағылшын психиатры және антропологы (1864–1922) британдық теңіз флоты офицері Уильям Холс Риверс (12 наурыз 1864 – 4 маусым 1922) – ағылшын антропологы, невропатолог, этнолог және психиатры. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста оқтан жарақат алған офицерлерді емдеуімен белгілі, осы арқылы оларды қайтадан соғысқа қайтаруға мүмкіндік берді. Риверстің ең танымал науқасы – соғыс ақыны Зигфрид Сассон, олар Риверстің өліміне дейін жақын дос болып қалды. 20 ғасырдың басында Риверс психологиялық зерттеулердің жаңа бағыттарын дамытты. Ол шай, кофе, алкоголь және есірткілердің физиологиялық және психологиялық әсерін зерттеуде алғаш рет «қос соқыр» әдісін қолданды. Бір кезде ол екі колледжде психологиялық зерттеу орталықтарына жетекшілік етті және Кембридж қаласындағы Сент-Джон колледжінің мүшесі болды. Сонымен қатар, ол 1898 жылғы Торрес бұғазы аралдарына жасалған экспедицияға қатысты және туыстық қатынастар тақырыбындағы маңызды еңбегін жариялады.

Тодалар

Риверс физиология және психология салаларында мансап құрған. Бірақ қазір ол антропологияға көбірек назар аударды. Ол Торес бұғазындағы аралдық қоғамдармен салыстырылатын, демографиялық тұрғыдан шағын, біршама оқшауланған халықты іздеді, онда ол әрбір жеке тұлғаның генеалогиялық мәліметтерін жинауға мүмкіндік алатын еді. Оңтүстік Үндістанның Нилгири төбелеріндегі Тода халқы, сол кезде шамамен 700 адамнан тұратын, Риверстің критерийлеріне сай келді. Оларда тарихи эволюционистерді қызықтырған полиандриялық неке және қоғамның екіге бөлінуі сияқты әлеуметтік ұйымдастырудың ерекше ерекшеліктері болды. Дегенмен, оның далалық жұмысының бастапқыда бір мақсатқа бағытталғандығы күмәнді, өйткені алдымен Риверс басқа жергілікті қауымдастықтарға қарап, олардың көру қабілетін зерттеді, содан кейін ғана барлық назарын Тодаларға аударды. Риверс 1901-1902 жылдары Тодалар арасында алты айдан кем уақыт жұмыс істеді, Тода ақпарат берушілерімен тек аудармашылар арқылы байланысып, Оотакамундтағы қонақүйге орналасты. Дегенмен ол Тода халқының ғұрыптық және әлеуметтік өмірі туралы керемет деректер жинады. Кейіннен Тодаларды зерттегендердің барлығы дерлік Риверстің деректерінің байлығы мен дәлдігіне таң қалды. Оның 1906 жылы жарық көрген «Тодалар» кітабы әлі күнге дейін үнді этнографиясына ерекше үлес қосып келеді, «қажетті: әлі де оны алмастырудың орнына толықтыруға болады», - деп жазды Мюррей Эмено 1971 жылы. Антропологиялық далалық жұмыстың белгілі жақтасы доктор Бронислав Малиновский (1884-1942 жж.) Риверсті «далалық жұмыстың қасиеттісі» деп жариялағаны да таң қалдырмайды. Бұл кітаптың алғы сөзінде Риверс өзінің еңбегі «бір халықтың әдет-ғұрыптары мен сенімдерін жазу ғана емес, сонымен қатар антропологиялық әдісті көрсету» екенін жазды. Бұл әдіс – әлеуметтік өмірдің басқа да аспектілерін, әсіресе ғұрыптарды толық зерттеу үшін генеалогиялық материалдарды жинау. 1906 жылғы «Тодалар» кітабының алғашқы он бір тарауы этнографиялық деректерді ұсынудың жаңа тәсілін көрсетті, бұл Малиновскийдің ықпалымен кейіннен британдық әлеуметтік антропологияда стандартты тәжірибеге айналды. Бұл – халықтың қоғамы мен мәдениетін белгілі бір маңызды институттың егжей-тегжейлі сипаттамасын ұсыну арқылы талдау. Тодалардың жағдайында бұл қасиетті сүт шаруашылығы. Бірақ Риверс бұл жұмысты толыққанды аяқтауға үлкермейді, сондықтан керемет бастамадан кейін кітаптың мазмұны біршама әлсірейді. Біз Тода сүт шаруашылықтары және оларды қорғайтын ғұрыптық тазалық туралы жақсы түсінік аламыз; бірақ содан кейін автор сол кездегі дайын санаттарға оралады: құдайлар, сиқыр, туыстық, кландық байланыстар, қылмыс және т.б., және сүт шаруашылықтары туралы ештеңе айтпайды. Сонымен қатар, ол аталық сызықпен қатар аналық сызықпен байланысты кландардың бар екенін анықтамады. Оның зерттеуінің екінші және одан да маңызды шектеуі – Тода қоғамын А. Л. Кройбер жазғандай «жоғары үнді мәдениетінің» жергілікті және мамандандырылған түрі ретінде қарастыра алмауы. Риверстің кітабы көбінесе осы көзқарасқа (қазіргі уақытта білімді Тодалардың өздері жиі ұстанатыны) Тодалардың басқа Оңтүстік үндістерден мүлдем ерекшеленетін халық екенін қалыптастыруға ықпал етті. 1902 жылы Риверс Нилгири төбелерін және Үндістанды да тастап кеткенде, ол ешқашан қайтып оралмады. Сонымен қатар, «Тодалар» кітабы жарық көргеннен кейін ол олар туралы көп жазбады.

Инстинкт және санасыздық: психоневроздардың биологиялық теориясына қосқан үлесі

Крейглокхарт соғыс ауруханасына тағайындалғаннан кейін Риверс «Ланцет» журналында Крейглокхарттағы науқастарға жасаған тәжірибелік емдеу нәтижелерін жариялады, «Соғыс тәжірибесін басу туралы» мақаласын жариялады және өзінің жақын досы Графтон Эллиот Смит қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң жарық көрген «Көрестік және арман» кітабында қызықты жағдайларды жаза бастады. Риверстің «психоневроздардың», соның ішінде соғыс невроздарының пайда болуы туралы жеке және толық теориясы 1920 жылға дейін «Инстинкт және санасыз: психоневроздардың биологиялық теориясына үлес» еңбегі жарияланғанға дейін жарияланбады. Ол: «Мен маңызды жұмысымды аяқтадым, енді өзімді босатамын» деген екен. Соғыстан кейінгі жылдары оның мінезі күрт өзгергендей болды. Бұрын зертханада, кеңседе немесе экспедицияда көп уақыт өткізген адам енді көптеп тойға шақырылатын болды, клубтарға мүше болды, яхтамен теңізге шықты және көпшілік алдында сөйлеу мүмкіндіктерін қуана қарсы алды, бұрын олардан қашқан еді. Сондай-ақ ол Корольдік антропологиялық институтта жұмыс істеді (1921–1922). 3 маусым күні кешке Сент-Джонс колледжіндегі жатақханасында кенеттен ауырып қалды, жазғы мерекелерді тойлау үшін қызметшісін үйге жіберді. Таңертең оны тапқан кезде кеш болған және ол оны білген. Өмір бойы «жеке мүддеге мүлдем мән бермеген» осы кісінің қазасы оны өте жақын көрген адам туралы екі терең мағыналы өлең жазуға итермеледі: «Өте дана адамға» және «Қайта келу».

Көркем шығармаларда

Ол өте адамгершілік, өте қайырымды адам болды, ол көрген қайғыдан қатты қиналды, соғысқа күдікпен қарады, бірақ толығымен қарсы шығып, "жоқ, тоқта" дей алмады. Пат Баркер Сассонның Джордж Шерстонның естеліктерінің үшінші бөлігінде Риверс туралы жазады, "Шерстонның жолы". Кітапта доктордың атымен аталатын тарау бар, және Риверс өзінің нақты атын сақтайтын жалғыз кейіпкер ретінде бейнеленеді, бұл оған Сассонның жартылай ойдан шығарылған естеліктерінде жартылай құдай мәртебесін береді. В. Х. Р. Риверстің өмірі және Сассонмен кездесуі Пэт Баркердің "Регенерация трилогиясында" – "Регенерация" (1991), "Есіктегі көз" (1993) және "Адам жолы" (1995) кітаптарында көркемделіп суреттелген. Трилогия кең мақтауға ие болды, ал "Адам жолы" жарық көрген жылы Букер сыйлығына ие болды. "Регенерация" 1997 жылы Джонатан Прайс Риверс рөлінде түсірілді. Бірінші кітап, "Регенерация", негізінен Риверстің Крейглокхартта Сассонды емдеуіне арналған. Романда Риверс емдеу бағасымен келетін дәрігер ретінде таныстырылады. Риверстің алдында тұрған қиындықтар айқын көрсетіледі, және оның шаршауы оны ауруға шалдықтырады; демалысқа шығып, ол ағасы мен басшыларын көреді, және біз оның ауруханадан тыс өміріндегі қарым-қатынастары туралы көбірек білеміз. Роман барысында біз сондай-ақ канадалық дәрігер Льюис Йеалландпен танысамыз, ол пациенттерін "емдеу" үшін электр тогын қолданған тағы бір нақты тұлға. Екі өте әртүрлі дәрігердің қатар қойылуы Риверстің әдістерінің бірегей, немесе кем дегенде дәстүрлі емес екенін, және оның пациенттеріне адамгершілікпен қарағанын көрсетеді (Йеалландтың сөздері, оның кінәсі мен қарапайымдылығы оны басқаша ойлауға итермелесе де). "Есіктегі көз" көбінесе Риверстің ойдан шығарылған Приор кейіпкерін емдеуіне арналған. Приордың кейіпкері болмаса да, ол Риверске үйінің бірінші қабатында болған оқиғаны айтады, ол оның барлық визуалды естелігін жойып, кекештей бастауға себеп болды. Біз сондай-ақ Риверстің әуе күшіндегі офицерлерді емдеуі және Хедпен жұмыс істеуі туралы білеміз. Сассон да кітапта рөл атқарады, Риверс оны ауруханада көреді, онда ол бұрынғыдан өзгеше, тіпті сынған адамға айналғанын көреді, оның "өзіне қол жұмсау" әрекеті сәтсіз аяқталады. Трилогиядағы екінші роман, жасырын да, тікелей де Риверстің мүмкін гомосексуализмі және Сассонға деген тартымдылығы мәселесін көтеріп, талқылайды. Риверстің Сассонның ауруханада екенін білгендегі реакциясынан бастап, фондық әнге дейін ('You Made Me Love You') және Рут Хедтің күйеуіне қойған сұрағына дейін: "Сеніңше, ол оған ғашық па?" – автордың Риверстің сексуалды бағдары туралы пікірлерін анық көруге болады. "Адам жолы", трилогияның соңғы бөлігі, Риверстің бұрын романдарда көрсетілмеген жағын көрсетеді. Оның әпкелерімен және әкесімен қарым-қатынасынан басқа, біз оның Чарльз Доджсон немесе Льюис Кэрроллға деген сезімдері туралы да білеміз. Кэрролл Риверс кездескен алғашқы ересек адам болды, ол өзі сияқты қатты кекештелді, бірақ ол оны қатыгездікпен қабылдамады, оның әдемі жас әпкелеріне көбірек назар бөлді. Бұл роман оқырманға Риверстің Меланезияға сапары туралы да айтады; испан тұмауынан қызған дәрігер экспедицияны еске түсіреді, және біз аралдың мәдениеті мен Риверстің өте ерекше "саяхаткерлік бейнесіне" көз жеткіземіз. Риверс қысқаша "Карапаның құдайы" романында, құпия жазушы Лори Р. Кингтің Мэри Рассел мен Шерлок Холмс сериясындағы оныншы романында, соғыс кезінде жазылған медициналық хаттың авторы ретінде пайда болады, ол сол романның кейіпкерлерінің біріне қатысты. Риверс Франсуа Смиттің 2014 жылы жарық көрген африкаанс тіліндегі романы "Камфоэр" ("Кампалық жезөкше") романында, нағыз оқиғаға негізделген, басты кейіпкерге шабыт көзі болды – Оңтүстік Африкадағы Англо-Бур соғысы кезінде британдық әскерилер зорлаған африкаанс қызы, оның психологиялық жараларды емдеу үшін психологиялық әдістер мен адамгершілік көмек көрсетуі. Риверстің әдістемесі сонымен қатар психиатриялық медбике болған басты кейіпкерге өзінің травмасын жеңуге көмектесті. Керемет жағдайларда, ол бірнеше жыл бұрын, жасөспірім кезінде оны зорлаған әскерилердің бірін емдейді.