Кіріспе
Ағылшын психиатры және антропологы (1864–1922) британдық теңіз флоты офицері Уильям Холс Риверс (12 наурыз 1864 – 4 маусым 1922) – ағылшын антропологы, невропатолог, этнолог және психиатры. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста оқтан жарақат алған офицерлерді емдеуімен белгілі, осы арқылы оларды қайтадан соғысқа қайтаруға мүмкіндік берді. Риверстің ең танымал науқасы – соғыс ақыны Зигфрид Сассон, олар Риверстің өліміне дейін жақын дос болып қалды. 20 ғасырдың басында Риверс психологиялық зерттеулердің жаңа бағыттарын дамытты. Ол шай, кофе, алкоголь және есірткілердің физиологиялық және психологиялық әсерін зерттеуде алғаш рет «қос соқыр» әдісін қолданды. Бір кезде ол екі колледжде психологиялық зерттеу орталықтарына жетекшілік етті және Кембридж қаласындағы Сент-Джон колледжінің мүшесі болды. Сонымен қатар, ол 1898 жылғы Торрес бұғазы аралдарына жасалған экспедицияға қатысты және туыстық қатынастар тақырыбындағы маңызды еңбегін жариялады.
the British navy officer
William Halse Rivers Rivers (12 March 1864 – 4 June 1922) was an English anthropologist, neurologist, ethnologist and psychiatrist known for treatment of First World War officers suffering shell shock, so they could be returned to combat. Rivers' most famous patient was the war poet Siegfried Sassoon, with whom he remained close friends until his own sudden death. During the early years of the 20th century, Rivers developed new lines of psychological research. He was the first to use a double blind procedure in investigating physical and psychological effects of consumption of tea, coffee, alcohol and drugs. For a time he directed centres for psychological studies at two colleges, and he was made a Fellow of St John's College, Cambridge. He also participated in the Torres Strait Islands expedition of 1898 and his consequent seminal work on the subject of kinship.
Тодалар
Риверс физиология және психология салаларында мансап құрған. Бірақ қазір ол антропологияға көбірек назар аударды. Ол Торес бұғазындағы аралдық қоғамдармен салыстырылатын, демографиялық тұрғыдан шағын, біршама оқшауланған халықты іздеді, онда ол әрбір жеке тұлғаның генеалогиялық мәліметтерін жинауға мүмкіндік алатын еді. Оңтүстік Үндістанның Нилгири төбелеріндегі Тода халқы, сол кезде шамамен 700 адамнан тұратын, Риверстің критерийлеріне сай келді. Оларда тарихи эволюционистерді қызықтырған полиандриялық неке және қоғамның екіге бөлінуі сияқты әлеуметтік ұйымдастырудың ерекше ерекшеліктері болды. Дегенмен, оның далалық жұмысының бастапқыда бір мақсатқа бағытталғандығы күмәнді, өйткені алдымен Риверс басқа жергілікті қауымдастықтарға қарап, олардың көру қабілетін зерттеді, содан кейін ғана барлық назарын Тодаларға аударды. Риверс 1901-1902 жылдары Тодалар арасында алты айдан кем уақыт жұмыс істеді, Тода ақпарат берушілерімен тек аудармашылар арқылы байланысып, Оотакамундтағы қонақүйге орналасты. Дегенмен ол Тода халқының ғұрыптық және әлеуметтік өмірі туралы керемет деректер жинады. Кейіннен Тодаларды зерттегендердің барлығы дерлік Риверстің деректерінің байлығы мен дәлдігіне таң қалды. Оның 1906 жылы жарық көрген «Тодалар» кітабы әлі күнге дейін үнді этнографиясына ерекше үлес қосып келеді, «қажетті: әлі де оны алмастырудың орнына толықтыруға болады», - деп жазды Мюррей Эмено 1971 жылы. Антропологиялық далалық жұмыстың белгілі жақтасы доктор Бронислав Малиновский (1884-1942 жж.) Риверсті «далалық жұмыстың қасиеттісі» деп жариялағаны да таң қалдырмайды. Бұл кітаптың алғы сөзінде Риверс өзінің еңбегі «бір халықтың әдет-ғұрыптары мен сенімдерін жазу ғана емес, сонымен қатар антропологиялық әдісті көрсету» екенін жазды. Бұл әдіс – әлеуметтік өмірдің басқа да аспектілерін, әсіресе ғұрыптарды толық зерттеу үшін генеалогиялық материалдарды жинау. 1906 жылғы «Тодалар» кітабының алғашқы он бір тарауы этнографиялық деректерді ұсынудың жаңа тәсілін көрсетті, бұл Малиновскийдің ықпалымен кейіннен британдық әлеуметтік антропологияда стандартты тәжірибеге айналды. Бұл – халықтың қоғамы мен мәдениетін белгілі бір маңызды институттың егжей-тегжейлі сипаттамасын ұсыну арқылы талдау. Тодалардың жағдайында бұл қасиетті сүт шаруашылығы. Бірақ Риверс бұл жұмысты толыққанды аяқтауға үлкермейді, сондықтан керемет бастамадан кейін кітаптың мазмұны біршама әлсірейді. Біз Тода сүт шаруашылықтары және оларды қорғайтын ғұрыптық тазалық туралы жақсы түсінік аламыз; бірақ содан кейін автор сол кездегі дайын санаттарға оралады: құдайлар, сиқыр, туыстық, кландық байланыстар, қылмыс және т.б., және сүт шаруашылықтары туралы ештеңе айтпайды. Сонымен қатар, ол аталық сызықпен қатар аналық сызықпен байланысты кландардың бар екенін анықтамады. Оның зерттеуінің екінші және одан да маңызды шектеуі – Тода қоғамын А. Л. Кройбер жазғандай «жоғары үнді мәдениетінің» жергілікті және мамандандырылған түрі ретінде қарастыра алмауы. Риверстің кітабы көбінесе осы көзқарасқа (қазіргі уақытта білімді Тодалардың өздері жиі ұстанатыны) Тодалардың басқа Оңтүстік үндістерден мүлдем ерекшеленетін халық екенін қалыптастыруға ықпал етті. 1902 жылы Риверс Нилгири төбелерін және Үндістанды да тастап кеткенде, ол ешқашан қайтып оралмады. Сонымен қатар, «Тодалар» кітабы жарық көргеннен кейін ол олар туралы көп жазбады.
Инстинкт және санасыздық: психоневроздардың биологиялық теориясына қосқан үлесі
Крейглокхарт соғыс ауруханасына тағайындалғаннан кейін Риверс «Ланцет» журналында Крейглокхарттағы науқастарға жасаған тәжірибелік емдеу нәтижелерін жариялады, «Соғыс тәжірибесін басу туралы» мақаласын жариялады және өзінің жақын досы Графтон Эллиот Смит қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң жарық көрген «Көрестік және арман» кітабында қызықты жағдайларды жаза бастады. Риверстің «психоневроздардың», соның ішінде соғыс невроздарының пайда болуы туралы жеке және толық теориясы 1920 жылға дейін «Инстинкт және санасыз: психоневроздардың биологиялық теориясына үлес» еңбегі жарияланғанға дейін жарияланбады. Ол: «Мен маңызды жұмысымды аяқтадым, енді өзімді босатамын» деген екен. Соғыстан кейінгі жылдары оның мінезі күрт өзгергендей болды. Бұрын зертханада, кеңседе немесе экспедицияда көп уақыт өткізген адам енді көптеп тойға шақырылатын болды, клубтарға мүше болды, яхтамен теңізге шықты және көпшілік алдында сөйлеу мүмкіндіктерін қуана қарсы алды, бұрын олардан қашқан еді. Сондай-ақ ол Корольдік антропологиялық институтта жұмыс істеді (1921–1922). 3 маусым күні кешке Сент-Джонс колледжіндегі жатақханасында кенеттен ауырып қалды, жазғы мерекелерді тойлау үшін қызметшісін үйге жіберді. Таңертең оны тапқан кезде кеш болған және ол оны білген. Өмір бойы «жеке мүддеге мүлдем мән бермеген» осы кісінің қазасы оны өте жақын көрген адам туралы екі терең мағыналы өлең жазуға итермеледі: «Өте дана адамға» және «Қайта келу».
Көркем шығармаларда
Ол өте адамгершілік, өте қайырымды адам болды, ол көрген қайғыдан қатты қиналды, соғысқа күдікпен қарады, бірақ толығымен қарсы шығып, "жоқ, тоқта" дей алмады. Пат Баркер Сассонның Джордж Шерстонның естеліктерінің үшінші бөлігінде Риверс туралы жазады, "Шерстонның жолы". Кітапта доктордың атымен аталатын тарау бар, және Риверс өзінің нақты атын сақтайтын жалғыз кейіпкер ретінде бейнеленеді, бұл оған Сассонның жартылай ойдан шығарылған естеліктерінде жартылай құдай мәртебесін береді. В. Х. Р. Риверстің өмірі және Сассонмен кездесуі Пэт Баркердің "Регенерация трилогиясында" – "Регенерация" (1991), "Есіктегі көз" (1993) және "Адам жолы" (1995) кітаптарында көркемделіп суреттелген. Трилогия кең мақтауға ие болды, ал "Адам жолы" жарық көрген жылы Букер сыйлығына ие болды. "Регенерация" 1997 жылы Джонатан Прайс Риверс рөлінде түсірілді. Бірінші кітап, "Регенерация", негізінен Риверстің Крейглокхартта Сассонды емдеуіне арналған. Романда Риверс емдеу бағасымен келетін дәрігер ретінде таныстырылады. Риверстің алдында тұрған қиындықтар айқын көрсетіледі, және оның шаршауы оны ауруға шалдықтырады; демалысқа шығып, ол ағасы мен басшыларын көреді, және біз оның ауруханадан тыс өміріндегі қарым-қатынастары туралы көбірек білеміз. Роман барысында біз сондай-ақ канадалық дәрігер Льюис Йеалландпен танысамыз, ол пациенттерін "емдеу" үшін электр тогын қолданған тағы бір нақты тұлға. Екі өте әртүрлі дәрігердің қатар қойылуы Риверстің әдістерінің бірегей, немесе кем дегенде дәстүрлі емес екенін, және оның пациенттеріне адамгершілікпен қарағанын көрсетеді (Йеалландтың сөздері, оның кінәсі мен қарапайымдылығы оны басқаша ойлауға итермелесе де). "Есіктегі көз" көбінесе Риверстің ойдан шығарылған Приор кейіпкерін емдеуіне арналған. Приордың кейіпкері болмаса да, ол Риверске үйінің бірінші қабатында болған оқиғаны айтады, ол оның барлық визуалды естелігін жойып, кекештей бастауға себеп болды. Біз сондай-ақ Риверстің әуе күшіндегі офицерлерді емдеуі және Хедпен жұмыс істеуі туралы білеміз. Сассон да кітапта рөл атқарады, Риверс оны ауруханада көреді, онда ол бұрынғыдан өзгеше, тіпті сынған адамға айналғанын көреді, оның "өзіне қол жұмсау" әрекеті сәтсіз аяқталады. Трилогиядағы екінші роман, жасырын да, тікелей де Риверстің мүмкін гомосексуализмі және Сассонға деген тартымдылығы мәселесін көтеріп, талқылайды. Риверстің Сассонның ауруханада екенін білгендегі реакциясынан бастап, фондық әнге дейін ('You Made Me Love You') және Рут Хедтің күйеуіне қойған сұрағына дейін: "Сеніңше, ол оған ғашық па?" – автордың Риверстің сексуалды бағдары туралы пікірлерін анық көруге болады. "Адам жолы", трилогияның соңғы бөлігі, Риверстің бұрын романдарда көрсетілмеген жағын көрсетеді. Оның әпкелерімен және әкесімен қарым-қатынасынан басқа, біз оның Чарльз Доджсон немесе Льюис Кэрроллға деген сезімдері туралы да білеміз. Кэрролл Риверс кездескен алғашқы ересек адам болды, ол өзі сияқты қатты кекештелді, бірақ ол оны қатыгездікпен қабылдамады, оның әдемі жас әпкелеріне көбірек назар бөлді. Бұл роман оқырманға Риверстің Меланезияға сапары туралы да айтады; испан тұмауынан қызған дәрігер экспедицияны еске түсіреді, және біз аралдың мәдениеті мен Риверстің өте ерекше "саяхаткерлік бейнесіне" көз жеткіземіз. Риверс қысқаша "Карапаның құдайы" романында, құпия жазушы Лори Р. Кингтің Мэри Рассел мен Шерлок Холмс сериясындағы оныншы романында, соғыс кезінде жазылған медициналық хаттың авторы ретінде пайда болады, ол сол романның кейіпкерлерінің біріне қатысты. Риверс Франсуа Смиттің 2014 жылы жарық көрген африкаанс тіліндегі романы "Камфоэр" ("Кампалық жезөкше") романында, нағыз оқиғаға негізделген, басты кейіпкерге шабыт көзі болды – Оңтүстік Африкадағы Англо-Бур соғысы кезінде британдық әскерилер зорлаған африкаанс қызы, оның психологиялық жараларды емдеу үшін психологиялық әдістер мен адамгершілік көмек көрсетуі. Риверстің әдістемесі сонымен қатар психиатриялық медбике болған басты кейіпкерге өзінің травмасын жеңуге көмектесті. Керемет жағдайларда, ол бірнеше жыл бұрын, жасөспірім кезінде оны зорлаған әскерилердің бірін емдейді.
Sassoon writes about Rivers in the third part of The Memoirs of George Sherston, Sherston's Progress. There is a chapter named after the doctor and Rivers appears in the book as the only character to retain his factual name, giving him a position as a sort of demi god in Sassoon's semi fictitious memoirs. The life of W. H. R. Rivers and his encounter with Sassoon was fictionalised by Pat Barker in the Regeneration Trilogy, a series of three books including Regeneration (1991), The Eye in the Door (1993) and The Ghost Road (1995). The trilogy was greeted with considerable acclaim, with The Ghost Road being awarded the Booker Prize in the year of its publication. Regeneration was filmed in 1997 with Jonathan Pryce in the role of Rivers. The first book, Regeneration deals primarily with Rivers's treatment of Sassoon at Craiglockhart. In the novel we are introduced to Rivers as a doctor for whom healing patients comes at price. The dilemmas faced by Rivers are brought to the fore and the strain leads him to become ill; on sick leave he visits his brother and the Heads and we learn more about his relationships outside of hospital life. We are also introduced in the course of the novel to the Canadian doctor Lewis Yealland, another factual figure who used electric shock treatment to "cure" his patients. The juxtaposition of the two very different doctors highlights the unique, or at least unconventional, nature of Rivers' methods and the humane way in which he treated his patients (even though Yealland's words, and his own guilt and modesty lead him to think otherwise). The Eye in the Door concentrates, for the most part, on Rivers' treatment of the fictional character of Prior. Although Prior's character may not have existed, the facts that he makes Rivers face up to did – that something happened to him on the first floor of his house that caused him to block all visual memory and begin to stammer. We also learn of Rivers' treatment of officers in the airforce and of his work with Head. Sassoon too plays a role in the book Rivers visits him in hospital where he finds him to be a different, if not broken, man, his attempt at 'suicide' having failed. This second novel in the trilogy, both implicitly and directly, addresses the issue of Rivers' possible homosexuality and attraction to Sassoon. From Rivers' reaction to finding out that Sassoon is in hospital to the song playing in the background ('You Made Me Love You') and Ruth Head's question to her husband, "Do you think he's in love with him?" we get a strong impression of the author's opinions on Rivers' sexuality. The Ghost Road, the final part of the trilogy, shows a side of Rivers not previously seen in the novels. As well as his relationship with his sisters and father, we also learn of his feelings for Charles Dodgson or Lewis Carroll. Carroll was the first adult Rivers met who stammered as badly as he did and yet he cruelly rejected him, preferring to lavish attention on his pretty young sisters. In this novel the reader also learns of Rivers' visit to Melanesia; feverish with Spanish Flu, the doctor is able to recount the expedition and we are provided with insight both into the culture of the island and into Rivers' very different "field trip persona". Rivers appears briefly in The God of the Hive, the tenth novel in the Mary Russell and Sherlock Holmes series by mystery writer Laurie R. King, in which he is the author of a medical letter, written during the war, concerning one of that novel's characters. Rivers appears in Francois Smith's 2014 Afrikaans novel Kamphoer (The Camp Whore), based on a true story, as inspiration to the protagonist an Afrikaans girl who was raped by British soldiers during the Anglo Boer War in South Africa, for his treatment of soldiers by applying psychological methods and humane support to heal their psychological scars. Rivers' methodology also helped the protagonist, who became a psychiatric nurse herself, to overcome her trauma. In a twist of events, she treats one of the soldiers who had raped her some years earlier when she was a teenager.