Кіріспе

Геометриядағы ежелгі парадокс

Аристотельдің дөңгелек парадоксы – грек философы Аристотельге жатқызылатын «Механика» еңбегінде кездесетін парадокс немесе мәселе. Онда былай делінген: Дөңгелек екі өлшемді кеңістікте екі шеңбер түрінде бейнеленеді. Оның үлкен, сыртқы шеңбері көлденең бетке (мысалы, дөңгелейтін жолға) жанасады, ал кіші, ішкі шеңбердің ортасы ортақ және үлкен шеңберге берік бекітілген. (Кіші шеңбер дөңгелектің доңғалағы, оның жиегі немесе ось болуы мүмкін.) Егер үлкен шеңбер бір толық айналым жасаса, сырғанамай (немесе тайып кетпей) қозалса, екі шеңбердің де периметрі бойынша жүріп өткен қашықтық бірдей болады. Үлкен шеңбердің жүріп өткен қашықтығы оның периметріне тең, бірақ кіші шеңбер үшін ол периметрінен артық, соның салдарынан парадокс туындайды. Бұл парадокс дөңгелектермен ғана шектелмейді: екі өлшемде бейнеленген басқа да нысандар да осындай мінез-құлық көрсетеді, мысалы, таспаның түйілісі немесе жанына оралған әдеттегі дөңгелек бөтелке немесе банка (кіші шеңбер банканың немесе бөтелкенің аузы немесе мойны болады). Мәселенің тағы бір нұсқасында кіші шеңбер, үлкен шеңбердің орнына, көлденең бетке жанасады. Мысалға, фланцы бар немесе тіреуге қойылған штанганы қарастыруға болады. Америкалық педагог және философ Израиль Драпкин мұндай жағдайды II типтегі парадокс деп атады, және оған ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін талдау қолданылады.

Талдау және шешімдер

Парадокс мынада: кіші ішкі шеңбер өзінің шеңберінен емес, радиусы R болатын үлкен сыртқы шеңбердің 2πR шеңберіне тең қашықтыққа жылғады. Егер ішкі шеңбер жеке оратылса, ол өзінің радиусы r-ге тең 2πr қашықтығына жылғады. Ішкі шеңбер жеке емес, үлкен шеңбермен берік байланысқан.

Бірінші шешім

Егер кіші шеңбер үлкеніне тәуелді болса (I жағдай), үлкен шеңбердің қозғалысы кіші шеңберді үлкенінің шеңбері бойымен жүруге мәжбүр етеді. Егер үлкен шеңбер кішісіне тәуелді болса (II жағдай), кіші шеңбердің қозғалысы үлкен шеңберді кіші шеңбердің шеңбері бойымен жүруге мәжбүр етеді. Бұл ең оңай шешім.

Екінші шешім

Бұл шешім бастапқы және соңғы жағдайларға өтуді қарастырады. Pb нүктесі үлкен шеңберде, ал Ps нүктесі кіші шеңберде болсын, екеуі де бірдей радиуста жатыр. Есептеуді жеңілдету үшін, олардың екеуі де ортасынан тік төмен, сағат тілі алты санын көрсеткендей болсын. Pb және Ps екеуі де бір толық айналым жасағанда циклоида бойынша қозғалады. Олардың әрқайсысы бастапқы нүктеден соңғы нүктеге дейін 2πR қашықтықты горизонтальды бағытта жүрсе де, Ps-тің циклоидасы Pb-ге қарағанда қысқарақ және тиімдірек. Pb орталық сызықтан жоғары да, төмен де Ps-ке қарағанда көбірек қашықтыққа ие – орталық сызық жалғыз тура сызық болып табылады. Егер Pb және Ps өз шеңберлерінде басқа жерде болғанда, қисық жолдардың ұзындығы бірдей болар еді. Қорытындылай айтқанда, кіші шеңбер 2πR қашықтыққа горизонтальды бағытта қозғалады, себебі кіші шеңбердегі кез келген нүкте үлкен шеңбердегі кез келген нүктеге қарағанда қысқарақ, демек тікелей жолмен қозғалады.