Қытайдың оқ-дәрілі жебелері: 9 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан, алғашқы оқ-дәрілік қарулар. Өрт шашыратушы жебелердің алдағысы, ракеттердің бастауы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай оқ-дәрілі снаряды
Chinese gunpowder projectile
От жебелері – қару ретінде қолданылған оқ-дәрінің ең алғашқы түрлерінің бірі, олар 9 ғасырдан бастап пайдаланылды. Бұрынғы өртке шақыратын жебелермен шатастырмау керек, от жебесі – қытай тілінен аударғандағы huǒjiàn (火箭) терминінен алынған оқ-дәрілі қару. Қытайда "от жебе" дегені – өртке қабілетті оқ-дәрісі бар, жебе сабына бекітілген оқ-дәрілі снаряд. От жебелері – отты найзалардың, алғашқы атыс қаруының алдасты. Кейіннен оқ-дәріні пайдаланатын ракеталар жебелерге итеру күшін беру үшін қолданылды, ал "от жебе" термині қытай тілінде ракетамен синонимге айналды. Санскрит сияқты басқа тілдерде "от жебесі" (agni astra) сөзі басқаша семантикалық өзгеріске ұшырап, "зеңбірек" сөзімен синоним болды.
Fire arrows were one of the earliest forms of weaponized gunpowder, being used from the 9th century onward. Not to be confused with earlier incendiary arrow projectiles, the fire arrow was a gunpowder weapon which receives its name from the translated Chinese term huǒjiàn (火箭), which literally means fire arrow. In China a 'fire arrow' referred to a gunpowder projectile consisting of a bag of incendiary gunpowder attached to the shaft of an arrow. Fire arrows are the predecessors of fire lances, the first firearm. Later rockets utilizing gunpowder were used to provide arrows with propulsive force and the term fire arrow became synonymous with rockets in the Chinese language. In other languages such as Sanskrit 'fire arrow' (agni astra) underwent a different semantic shift and became synonymous with 'cannon'.
Тарих
От жебелері алғаш рет 904 жылы Ючжанды қоршау кезінде Оңтүстік Ву мемлекеті тарапынан қолданылғаны туралы хабарланған. 969 жылы Юэ Ифан мен Фэн Цзишенг оқ-дәрімен қозғалатын зымыран жебелерін ойлап тапты. 975 жылы Вюйе мемлекеті Сун әулетіне отты жебелерді қолдануда шебер сарбаздар тобын жіберді. Сол жылы Сун әулеті Оңтүстік Тан әулетінің флотын жою үшін отты жебелерді пайдаланды. 1044 жылы жарық көрген «Вуцзин Цоньяо» немесе «Әскери классиканың толық жинағы» 994 жылы Цитун қаласына 100 000 сарбаздан тұратын Ляо әскерінің шабуыл жасағанын, бірақ олар әдеттегі соғыс машиналарын және отты жебелерді пайдаланып кері шегіндірін айтады. 1083 жылы Сун жазбаларында соттың 350 000 отты жебе жасап, екі гарнизонға жібергені туралы мәлімдеме бар. 1126 жылдың 1 наурызында Сун генералы Ли Ган Цзинькан оқиғасы кезінде «Жарқал» деп аталатын отты жебе ату машинасының көмегімен шайқасты. 1127 жылы Цзинь әскері де Сун шеберлері жасаған отты жебелерді қолданды. 1159 жылы Сун флоты Цзинь флотын батыру үшін отты жебелерді пайдаланды. 1161 жылы генерал Ю Юнвэнь қазіргі Мааньшань маңындағы Кайси шайқасында отты жебелерді қолданды. 1206 жылы «от жебелері» (хуоцзянь) емес, «оқ-дәрі жебелері» (хуоцзянь) туралы айтылды. 1245 жылы Цянтан өзенінде, мүмкін, ракеталар болған әскери жаттығулар өтті. Монғолдар да Жапониядағы жорықтарында отты жебелерді қолданды. Моңғол әскери науқандарының нәтижесінде отты жебелер кейін Таяу Шығысқа тарады, онда оларды 13 ғасырдың соңында әл-Хасан әл-Рамма есімді автор атап өтті. 1374 жылы Жосон патшалығы да оқ-дәрі өндіре бастады, ал 1377 жылы вокоу қарақшыларына қарсы қолдану үшін оқ-дәрі және отты жебелерді жасады. Корей отты жебелері 1592 жылы Кореяға жасалған шапқыншылық кезінде жапондықтарға қарсы қолданылды. 1380 жылы Мин әскері «құмырсқа ұясы» деп аталатын зымыран жебе ату машиналарын тапсырыс берді, ал 1400 жылы Ли Цзиньлун зымыран жебе ату машиналарын қолданғаны туралы жазбалар бар. 1451 жылы Жосонда «Мунжонг Хвача» деп аталатын жылжымалы зымыран жебе ату құрылғысы ойлап табылды. Жапондықтар отты жебелерді бо хия деп атады. 16 ғасырдағы жапон қарақшылары (вокоу, сондай-ақ вако немесе кайдзоку деп те аталды) үлкен жебеге ұқсайтын бо хияны қолданды. Оның шахтасы жанғыш, су өткізбейтін арқанмен оралған, ал бо хияны отқа қосып, миномет сияқты қару – тайхоу немесе кең тесікті Танегасима мылтығынан атып шығарды. Бір теңіз шайқасында бо хиялар «жаңбыр секілді төгілді» делінген.
The fire arrows were first reported to have been used by the Southern Wu in 904 during the siege of Yuzhang. In 969, gunpowder propelled rocket arrows were invented by Yue Yifang and Feng Jisheng. In 975, the state of Wuyue sent to the Song dynasty a unit of soldiers skilled in the handling of fire arrows. In the same year, the Song used fire arrows to destroy the fleet of Southern Tang. Published in 1044, the Wujing Zongyao, or Complete Compendium of Military Classics, states that in 994 the city of Zitong was attacked by a Liao army of 100,000 men who were driven back by regular war machines and fire arrows. In 1083, Song records state that the court produced 350,000 fire arrows and sent them to two garrisons. On March 1, 1126, the Song general Li Gang used a fire arrow machine known as the Thunderbolt thrower during the Jingkang Incident. By 1127, the Jin were also using fire arrows produced by captured Song artisans. In 1159, fire arrows were used by the Song navy in sinking a Jin fleet. In 1161, the general Yu Yunwen used fire arrows at the Battle of Caishi, near present day Ma'anshan, during a Jin maritime incursion. By 1206, "gunpowder arrows" (huoyaojian) rather than just "fire arrows" (huojian) were mentioned. In 1245, a military exercise was conducted on the Qiantang River using what were probably rockets. The Mongols also made use of the fire arrow during their campaigns in Japan. Probably as a result of the Mongolian military campaigns the fire arrows later spread into the Middle East, where they were mentioned by Al Hasan Al Ramma in the late 13th century. In 1374, the kingdom of Joseon also started producing gunpowder and by 1377 was producing cannons and fire arrows, which they used against wokou pirates. Korean fire arrows were used against the Japanese during the invasion of Korea in 1592. In 1380, an order of "wasp nest" rocket arrow launchers were ordered by the Ming army and in 1400 rocket arrow launchers were recorded to have been used by Li Jinglong. In 1451, a type of mobile rocket arrow launcher known as the "Munjong Hwacha" was invented in Joseon. The Japanese version of the fire arrow was known as the bo hiya. The Japanese pirates (wokou, also known as wako or kaizoku) in the 16th century were reported to have used the bo hiya which had the appearance of a large arrow. A burning element made from incendiary waterproof rope was wrapped around the shaft and when lit the bo hiya was launched from a mortar like weapon hiya taihou or a wide bore Tanegashima matchlock arquebus. During one sea battle it was said the bo hiya were "falling like rain".
Ракетаның өнертабысы
Батырмамен қозғалатын от жебелерінің, яғни ракетаның, дәлірек айтқанда қатты отынмен жұмыс істейтін ракетаның пайда болу уақыты даулы. "Сун тарихы" осы өнертабысты екі түрлі адамға, әр түрлі уақытта жатқызады: 969 жылы Фэн Цзишенге, ал 1000 жылы Тан Фуға. Дегенмен, Джозеф Нидхам 12 ғасырға дейін ракеталар болмағанын айтады, себебі "Уцзин Цзуняо" еңбегінде келтірілген ұнтақ формулалары ракета отыны ретінде қолдануға жарамсыз. Стивен Г. Хоудың пікірінше, 1200 жылға дейін ракеталар болғанына аз ғана дәлелдер бар, ал олар 13 ғасырдың екінші жартысынан бұрын соғысқа қолданылмаған немесе жасалмаған болуы мүмкін.
The dating of the appearance of the gunpowder propelled fire arrow, otherwise known as a rocket, more specifically a solid propellant rocket, is disputed. The History of Song attributes the invention to two different people at different times, Feng Jisheng in 969 and Tang Fu in 1000. However Joseph Needham argues that rockets could not have existed prior to the 12th century since the gunpowder formulas listed in the Wujing Zongyao are not suitable as rocket propellant. According to Stephen G. Haw, there is only slight evidence that rockets existed prior to 1200 and it is more likely they were not produced or used for warfare until the latter half of the 13th century.