Кіріспе
Нигериядағы өзен
Сокото өзені (бұрын Гүлби 'н Кебби деп аталатын) – Нигерияның солтүстік-батысындағы өзен және Нигер өзенінің саласы. Өзеннің бастауы Кацина штатының оңтүстігіндегі Фунтуа маңында, Сокото қаласынан тікелей сызық бойынша шамамен орналасқан. Өзен солтүстік-батысқа қарай ағып, Замфара штатындағы Гусау қаласынан өтеді, онда Гусау бөгеті қаланы сумен қамтамасыз ететін су қоймасын құрайды. Өзен ағысы төмен қарай Сокото штатына кіреді, онда Сокото қаласынан өтіп, Рима өзенімен қосылады, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Кебби штатындағы Бирнин Кебби қаласы арқылы ағады. Бирнин Кеббиден оңтүстікке қарай шамамен Нигер өзенімен бірігіп, сағасына жетеді. Өзеннің айналасындағы жазықтар кеңінен өңделеді және суландыру үшін пайдаланылады. Өзен сонымен қатар маңызды көлік арнасы болып табылады. Сокото өзенінен жоғары орналасқан Баколори бөгеті – Сокото өзеніндегі ірі су қоймасы. Ол су тасқынынан кейінгі алқаптардағы егіншілікке елеулі әсер етті.
Ластану
Жер асты суларында қалыпты деңгейден артық мөлшерде кездесетін улы химиялық заттар мен биологиялық агенттер "судың ластануы" деп аталады және қоршаған ортаға және/немесе адам денсаулығына қауіпті болуы мүмкін. Адамның өзге де қызметі нәтижесінде су объектілеріне қосылған химиялық заттар да судың ластануының бір түрі саналады. Олар қоршаған орта мен адам денсаулығына қаншалықты зиян келтірсе де, кез келген мөлшердегі улы заттар суды ластайды.
Климат
Нигериядағы ең ыстық қалалардың бірі – Сокото, орташа температурасы 28,3 °C (82,9 °F). Жылдың көп бөлігінде күндізгі температура көбінесе 40 °C (104,0 °F) төмен болады. Ақпаннан сәуірге дейінгі айлар салыстырмалы түрде жылырақ, олардың температурасы 40 °C (104,0 °F) төмен сақталады.
Сокото алабындағы суды сақтау үшін қолайлы жерлер
Осы шолуда Сокото Рима алабында су жинақтау құрылыстарының орналасуына қолайлы жерлер су жинақтау құрылыстарының қолайлылығын бағалауда маңызды деп есептелген сегіз факторды біріктіру арқылы сипатталды. Ескерілген факторлар: жерді пайдалану/жабынды, топырақ, география, еңіс, шөгінді қалыңдығы, сызықтық тығыздық, дренажға дейінгі қашықтық және жауын-шашын. Факторлардың әр класы бұрынғы зерттеулерден алынған мәліметтер мен зерттеу аймағы туралы білім негізінде белгіленген бағалау мәнімен сипатталды. Факторлар логикалық тәртіпті өзара әрекеттесуден есептелген факторлардың салмақтарын пайдалана отырып, салмақталған қабаттасу талдауы арқылы үйлестірілді. Қолайлылықты бағалаудың нәтижесінде Сокото Рима алабының 3% (131,89 км²) аумағы өте қолайлы, алаптың 9% (486,19 км²) аумағы орташа қолайлы, алаптың 11% (596,05 км²) аумағы су жинақтау құрылыстарын орналастыру үшін төмен тұрақтылыққа ие, ал алаптың 77% (3967,62 км²) аумағы қолайлы емес деп танылды. Қолайлылық қабатының, дренаж желісінің, цифрлық биіктік моделінен жасалған қима диаграммасының және орналасқан тұрақсыз желінің (TIN) қосымша үйлесімдігі алты потенциалды жерді анықтауға мүмкіндік берді, мысалы, негізгі биіктік, шығу биіктігі, беттік аудан, жинақтау сыйымдылығы және су тасқыны деңгейі сияқты параметрлер есептелді. Әлемде байқалатын жауын-шашын үлгісінің өзгеруі климаттың өзгеруінің қазірдің өзінде факт екенін көрсетеді (Dore, 2005). Жылынудың күшеюі жоғары булануға, демек, беттік құрғауға әкеледі, бұл құрғақшылықтың ұзақтығы мен қарқындылығын арттырады (Kevin, 2005). Алайда, ауаның су ұстау қабілеті 1°C жылынуға қарай шамамен 7%-ға артады, бұл атмосферада су буының көбеюіне және жауын-шашынға ең үлкен әсер етеді. Ауаның кез келген бұзылуы, әсіресе әлемдік бетке әсер ететін, ылғалдың артуынан туындаған ауыр жауын-шашын оқиғаларын тудырады, бұл қазірдің өзінде жауын-шашынның жалпы мөлшері азайып бара жатқан аймақтарда да жиі кездеседі. Бұл су тасқыны қаупінің өсуіне әкелді. Бұл жауын-шашын үлгісінің өзгеруі көптеген аймақтарда байқалды, құрғақ аймақтарда (әдетте субтропиктерде) құрғақшылық күшейді, ал ылғалды аймақтар ылғалдырақ болды, әсіресе орта және жоғары ендіктерде (Kevin, 2005). Нигерияда климаттың өзгеруі су ресурстарына тікелей және жанама әсер етеді. Оларға құрғақшылық, шөлдеу, су объектілерінің булануы және елдің солтүстік бөлігіндегі мол жауын-шашын жатады, ал оңтүстік бөлігі мұхит деңгейінің көтерілуі, тұзды судың енуі, жер бетінің су шайылуы және жер беті мен жер асты суларының нашарлауы мәселесімен күреседі (Akujieze et al., 2003, Bello, 1998, Danladi et al., 2017). Климаттың күшейген әсері орта мен қоғамдарға әсер етті, әлеуметтік және экономикалық әсерлерден бастап азық-түлік қауіпсіздігі мен денсаулық сақтауға дейін, оның дәлелдерін Солтүстік Нигерияда табуға болады (Urama and Ozor, 2010). Нигерияның Судано-Сахель аймағы құрғақшылықтың ұзақ тарихына ие және климаттың өзгеруімен күшейтілген құрғақшылықтың жиілігінің артуын бастан өткерді (James, 1973, Mortimore, 1973, Ola Adams and Okali, 2006, Olofin, 1985). Нигерияның Судано-Сахель аймағындағы жағдай - Сахара шөлінің тұрақты кеңеюі және шөлдеудің кеңеюі, бұрынғыда пайдалы мал жаю және егістік жердің үлкен бөлігін қолжетімсіз және пайдасыз етуі (Ajaero et al., 2015). Солтүстік Нигериядағы құрғақшылықтың пайда болуы негізінен Атлант мұхитынан жаңбырлы дауылдарды әкелетін жаңбырлы желдің жеткілікті түрде аймаққа енбеуіне байланысты. Шөлдеу, екінші жағынан, топырақтың жағдайы, жерді пайдаланудың нашарлығынан туындаған экологиялық жүйенің бұзылуы, өсімдіктер, география, табиғи климаттық импульстар және ауыл шаруашылығы қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қол жетімді жер ресурстарын үнемі кеңейту сияқты әртүрлі факторлармен байланысты (Oladipo, 1993). Нигерияның солтүстік-батыс бөлігінде құрылыстар, жолдар, егін шаруашылығы және орманды жою сияқты кеңейту, даму және жаңару қызметтері болды, сонымен қатар халықтың үлкен өсуімен байланысты басқа да антропогендік әрекеттер болды. Бұл ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қалалық қажеттіліктер үшін суға деген сұранысты арттырды. Бұл қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін жеткілікті судың жетіспеушілігі, әсіресе құрғақ мезгілде су тапшылығы мәселесін тудырады. Судың қолжетімсіздігі тұтыну және ауыл шаруашылығы мақсатында аурулардың пайда болуына және таралуына, мысалы, ішек-қарынның еріуі мен холераға әкеледі, бұл аймақтағы өмір сапасының нашарлауына әкеледі. Сокото Рима алабындағы қауіпсіз сумен қамтамасыз ету адамдардың денсаулығына, экономикалық өнімділігіне және өмір сапасына үлкен әсер етеді. Бұл қажеттілікті қанағаттандыру қазіргі қауымдастықтың маңызды мәселесі болып табылады. Қауымдағы отбасылардың 70% астам бөлігі жақсартылған сумен қамтамасыз етілмейді (Salih and Al Tarif, 2012). Олар жаңбыр, уақытша өзендер, көлдер және қоршалмаған құдықтар сияқты еркін көздерге ғана сенеді, бұл оларды тиф, холера және ішек-қарынның еріуі сияқты су арқылы берілетін ауруларға осал етеді. Халықтың көп бөлігі егіншілікпен айналысатындықтан, елді мекендер әдетте кішкентай және үлкен аумақтарға шашырап орналасқан, бұл құбырлы сумен қамтамасыз етуді қиындатады (Ishaku et al., 2011). Су тапшылығы мәселесін жеңілдету үшін үкімет тарапынан құдықтар мен бұрғылаулар жасау шаралары қолға алынуда. Өкінішке орай, аймақтағы жер асты суларын іздеу өте қиын. Бүршікті география және биік рельеф маңызды гидрогеологиялық қиындықтарды құрайды, бұл құдықтардың жоғары деңгейде сәтсіздікке ұшырауына әкеледі, ал кейбір пайдалы құдықтар құрғақ мезгілде су бермейді немесе аз су береді, бұл халықты қолдауға жеткіліксіз болады, су дағдарысына және тапшылығына әкеледі (Akujieze et al., 2003). Бұл жағдай егіншілікті бейімдейді және отбасыларды, әсіресе әйелдер мен балаларды құрғақ мезгілде үй шаруашылығына су тасымалдау үшін ұзақ қашықтықтарды жүруге мәжбүр етеді. Ағымдағы сумен қамтамасыз ету схемасының өсушы қажеттіліктерді қанағаттандыру қабілетінің жетіспеуі қысқа және ұзақ мерзімді пайдасы бар жаңа шешімдерді қарастыруды талап етеді. Суды жинауды пайдалану арқылы су жинақтау құрылыстарын пайдалану мүмкіндіктерін зерттеу маңызды, өйткені шағын көлемді су қоймалары климаттың өзгеруіне бейімделуде маңызды рөл атқаратыны және Сахара Африкасындағы отбасылық табысты арттыратыны анықталды (Cofie and Amede, 2015). Бұл зерттеудің зерттеу аймағы - Сокото Рима өзенінің алабы (1-сурет), жалпы ауданы 126 174 км². Ол Нигерияның солтүстік-батысындағы төрт облысты қамтиды және демек, жартылай шөлді аймақта немесе Судано-Сахель аймағында орналасқан, IPCC (2007) бойынша, климаттың өзгеруіне өте осал. Аймақ негізінен жеңіл орман, шабындық және сирек ағаштармен жабылған. Климат екі ауа массасының басымдығын анықтайтын екі маусымға, яғни құрғақ және ылғалды маусымға бағынған. Ауа массалары Атлант мұхиты мен Сахара шөлінен соққан Тропикалық мұхит және Тропикалық континенттік болып табылады. Аймақта қазан айынан сәуір айына дейін ұзақ құрғақшылық байқалады, көбінесе Сахарадан соққан шаңды желдермен. Азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты ең үлкен алаңдаушылық Сокото Рима өзенінің алабын қамтитын Нигерияның ең солтүстік бөлігінде бар. АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігінің (USIAD) (2012) мәліметтері бойынша, аймақ 2012 жылғы Нигериядағы азық-түлік қауіпсіздігінің жағдайы бойынша "қиын" деп белгіленген аймақтардың қатарында және жақын арада ауыр салдарға әкеледі.
In Nigeria, environmental change is having an overflow of immediate and roundabout effects on water assets. These incorporate dry spell, desertification evaporating of water bodies and glimmer flood in the northern piece of the country, while the southern part have been engaging the issue of ocean level ascents, salt water interruption, overwhelmed landscape coming about unfortunate water quality in surface and the subsurface (Akujieze et al., 2003, Bello, 1998, Danladi et al., 2017). Intensified climatic impacts have definitely impacted the environments and networks, going from social and financial effects on food weakness and wellbeing challenges, proof of which can be tracked down in North Nigeria (Urama and Ozor, 2010). The Sudano Sahelian district of Nigeria have a persistent history of expanding dryness and have encountered expanded frequency of dry season complemented by environmental change (James, 1973, Mortimore, 1973, Ola Adams and Okali, 2006, Olofin, 1985). The circumstance in the Sudano Sahelian locale of Nigeria is that of a consistent progression of the Sahara desert and expanding desertification making huge breadth of beforehand suitable brushing and arable land become inaccessible and useless (Ajaero et al., 2015). Events of dry spell in northern Nigeria has been credited basically to the disappointment of the downpour bearing rainstorm twists from the Atlantic Sea to enter adequately enough into the area. Desertification on the other, have been connected to various variables which incorporate state of being of soils, disturbance of biological framework brought about by unfortunate land use, vegetation, geography, natural climatic impulses, and ceaseless expansion sought after being made upon the accessible land assets for farming necessities to satisfy the developing need for food (Oladipo, 1993). Northwestern piece of Nigeria has seen wonderful extension, development and formative exercises like structures, street developments, cultivating, and deforestation alongside other anthropogenic exercises related with enormous expansion in populace. This has brought about expanded interest for water for rural, modern and metropolitan necessities. Deficiency of adequate water to provide food for these necessities generally makes the test water shortage especially during the dry season. Inaccessibility of water for utilization and rural reason typically lead to episode and spread of sicknesses and food lack, for example, loose bowels and cholera prompting the degeneration personal satisfaction in the area. Admittance to safe water supply inside Sokoto Rima bowl has incredible impact on the wellbeing, monetary efficiency and personal satisfaction of individuals. Addressing this need is the serious issue confronting the local area. More than 70% of families locally don't approach further developed water supply (Salih and Al Tarif, 2012). They exclusively depend on free source, for example, downpour, enduring streams, lakes and unprotected wells, which makes them defenseless against water borne sicknesses like typhoid fever, cholera and loose bowels. With the bigger extent of the populaces participated in cultivating, settlement are general little and are dissipated over huge region, making pipe borne water supply troublesome (Ishaku et al., 2011). Intercessions by the public authority to mitigate the test of water shortage include the arrangement of wells and boreholes. Tragically, investigation for groundwater is very difficult around here. The rough geography and high help comprise a significant hydrogeological challenge bringing about high pace of well disappointment, while some of useful wells yield no or little water during the dry season which wouldn't uphold the populace, prompting water emergency and deficiencies (Akujieze et al., 2003). This present circumstance adjusts cultivating and powers families particularly the ladies and kids to invest more energy strolling longer distances during the dry season to jog water for homegrown purposes. The powerlessness of momentum water supply plot satisfy the rising need requires the thought of creative choices with short and long haul benefits. It is central to investigate possibilities of adjusting current and expanding impulses in. Water reaping utilizing capacity structures addresses one of the promptly versatile arrangements, as limited scale repositories have been found to assume critical parts in adaption to environment changeability, while expanding family pay in sub Saharan Africa precipitation (Cofie and Amede, 2015). The review region for this study is the Sokoto Rima Stream bowl (Fig. 1) with an all out area of 126,174 km2. It covers four states in the northwestern Nigeria and subsequently exists in the semi parched area or Sudano Sahelian locale which as per IPCC (2007) is profoundly helpless against environmental change. The region is basically covered with light timberland, meadow, and hindered trees. The environment is predominantly constrained by two air masses which decide the two prevailing seasons, which are the dry and wet season. The air masses are Tropical Oceanic and Tropical Mainland, blowing from the Atlantic and the Sahara Desert separately. The region encounters a delayed dry season frequently overwhelmed by dusty harmattan twists from October to April. The best food uncertainty concerns exist in outrageous northern Nigeria which incorporate the Sokoto Rima Stream bowl. As per US Office for Worldwide Turn of events (USIAD) (2012), the locale is among the areas named "pushed" under the 2012 assessed food security conditions in Nigeria and will have serious ramifications sooner rather than later. Relative dampness is generally low (40%) for the significant piece of the year except for the wet season when it ascends to a normal of 80%. This fundamental justification behind the blistering and dry weather conditions experienced in the northern locale, which is in sharp difference to a sweltering and damp weather conditions experienced in the southern pieces of Nigeria (Kowal and Knabe, 1972). The review region reaches out between scopes 10°N and 14° N and longitudes 3°E and 9°E. The waste framework is overwhelmed by Waterway Rima framework with significant feeders like Gawon, Zamfara and Gubinka. These feeders ascend in the Storm cellar Complex area of Sokoto State and stream toward the west to join the Waterway Rima. Nonetheless, in the southern piece of the bowl, there are other less significant streams, for example, Danzaki, Pop and Kasanu, all of which stream to join the Waterway Rima (Ojo, 2014). Sokoto Rima bowl can be sorted into three morphological units, viz. the uplands overwhelmed by took apart translucent rocks with slope ranges and domical rises (inselbergs) happening in the south and southeast, the fields happening in the north and focus, and the riverine marsh of the Niger and lower Rima valleys happening in the west (Swindell, 1986). Horticulture through water system is broadly polished and crops developed incorporate grains, cotton, groundnuts, tuber harvests and sugar stick. Water is vital to headway of maintainable horticultural in this sort of district, as it straightforwardly influences a few parts of supportability, for example, monetary, wellbeing, ecological and social perspectives (WWAP, 2015). The rising interest in food requires execution and strengthening of practical of agribusiness programs, which pivots extraordinarily on the accessibility of water. Water gathering and stockpiling designs, for example, lakes, dams and little supplies could subsequently offer a portion of the water expected to drive manageable horticulture in the Sokoto Rima bowl. Furthermore, these designs can be utilized to relieve the event of glimmer floods (Saher et al., 2013) related with short yet extreme focus precipitation which trademark in the Sokoto Rima bowl by controlling how much water streaming downstream after weighty downpour (Ola Adams and Okali, 2006), and at a similar increment groundwater re energize because of maintenance of water for longer periods.
Сокото алабының жалпы гидрологиясы
Солтүстік-батыс Нигерияның Сокото аймағы Батыс Африканың Сахарадан оңтүстікке қарай созылған Судан белдеуінде, саванналық өсімдік жамылғысы аймағында орналасқан. Жауын-шашын мөлшері, аймақтың көп бөлігінде жылына орташа есеппен белгілі бір деңгейде болады, және негізінен мамырдан қазанға дейінгі жауын-шашын маусымында жауады. Қазаннан сәуірге дейінгі кешіккен құрғақшылық, жоғарғы шығыстан соққан шаңды гарматан желдерімен күшті. Сәуір және мамыр айлары ең ыстық айлар болып табылады, температура кейде жоғарылайды. Сокото аймағындағы су ағыны көбінесе жер бетінен асып толады. Тек бірнеше өзендер ғана, шөгінді тау жыныстарынан жер асты суларының шығуымен толықтырылады, жыл бойы ағып тұрады. Замфара аймағындағы су ағынында жер асты суларының шығуы, жылдық су ағынының шамамен бөлігін құрайды. Сокото қаласының жанындағы Рима өзені жыл бойы ағып тұрады, оны Каламбаина әктасындағы жер асты суларының көктемгі шығуымен қамтамасыз етеді. Көптеген өзендердің бастауы мөлдір тау жыныстарында орналасқан, жылдық су ағыны көлемі мың тоннадан асып, оның ішінде жер асты суларының үлесі өте аз. Аймақтың шөгінді тау жыныстары кредалықтан терциарлық кезеңге дейін жаратылған, негізінен құм, саз және кейбір әктастан тұрады; жатыстар солтүстік-батысқа қарай бірте-бірте төмендейді. Сокото өзенінің (қазіргі Сокото) батпақты жерлерінде және оның негізгі салаларында квартерлік кезеңге жататын аллювий орналасқан. Бұл тастарда үш маңызды артезиандық бұлақ бар, сондай-ақ барлық жер бетіне шығатын аймақтардағы және Каламбаина қалыптасуының жер бетіне шығу жерлеріндегі жер асты сулары бар. Артезиандық бұлақтар Гундуми қалыптасуында, Рима тобында және Гванду қалыптасуында кездеседі және Рима тобының төменгі бөлігіндегі сазды қабаттармен бір-бірінен бөлінген. Данге қалыптасуындағы жер бетіне шыққан жерлерде Каламбаина қалыптасуының сулы қабаттары да бар. Гундуми қалыптасуы, дауылдық негізгі кешенге орналасқан, әр түрлі түсті топырақтан, құмнан және тау жыныстарынан тұрады.