Кіріспе

Оңтүстік Африка Африканың оңтүстік ұшын алып жатыр, оның жағалауы Атлант мұхитының батыс жағалауындағы Намибиямен шекарадан басталып, Африканың шетінен оңтүстікке қарай, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай Мозамбикпен шекараға дейін созылады. Жағалаудың төменгі аймағы көп бөлігінде тар, жағалауды ішкі жотадан бөлетін таулы етектен (Ұлы етек) көп ұзамай басталады. Әсіресе шығыстағы Квазулу-Натал провинциясында жағалау мен етек арасындағы қашықтық айтарлықтай үлкен. Елдің көп бөлігі жартылай шөлейтті деп есептелсе де, климаты мен жер бедері әртүрлі. Жер ауданы бар. Оның Эксклюзивті экономикалық аймағы 23-орында тұр. Оңтүстік Африканың орталық жотасында негізінен екі ірі өзен бар: Лимпопо (оның бір бөлігі Зимбабвемен ортақ) және Оранж (оның саласы Ваалмен бірге), ол орталық ландшафт бойынша шығыстан батысқа қарай өзгеретін ағыспен ағып, Намибия шекарасында Атлант мұхитына құяды. Шығыс және оңтүстік жағалау аймақтары көптеген қысқа өзендермен суға толы. 31°30′S-тан солтүстікке қарай құрғақ батыс жағалауында жағалауға жақын өзендер өте сирек. Мұндай құрғақ елде бөгеттер мен суару маңызды рөл атқарады: ең ірі бөгет – Оранж өзеніндегі Гарип бөгеті.

Топографиялық бөліністер

Африканың Сахарадан оңтүстікке қарай жатқан көп бөлігі сияқты, Оңтүстік Африканың ландшафты да жағалау бойындағы төмендіктермен қоршалған биік Орталық үстірттің басымдығын көрсетеді. Бұл үстірттің шетін Ұлы жар құрайды, ол экватордан оңтүстікке қарай 10 градусқа дейін созылады (яғни, батыста Анголаға, ал шығыста Замбиядағы Мучинга жарлығына дейін).

Ұлы жар

Оңтүстік Африкадағы платоның ең биік бөлігі шығыста орналасқан, оның шеттері 2000 м мен 3300 м аралығында биіктік бойынша өзгереді. Платоның осы шеті, жер жағалау жазығына қарай тік құлдырағандықтан, Дракенсберг таулары деп аталатын өте биік, тік жар құрайды. Бұл жардың оңтүстік және батыс бөліктері Дракенсбергтей биік емес, бірақ олар да жергілікті атаулардың көптеген түрлерімен белгілі, олардың барлығы "таулар" (немесе африкаанс тілінде "берге") деп аталады, әйтсе де олардың үсті жағы орталық плато болатын жардың бөліктері, мысалы Гренберг тауы. Бірақ жағалау жазығынан қарағанда бұл жарлар таулар тізбегіндей көрінеді, сондықтан осылай аталады. Ұлы жардың "тау" деп аталатын бөлігі Квазулу-Натал және Лесото арасындағы халықаралық шекараны құрайды. Лесотоның жоталары Орталық платодағы биік жатқан аймақ болып табылады. Бұл оның 1400 м қалыңдықтағы эрозияға төзімді лава қабатымен жабылғандығынан, ол әлі Гондвананың бөлігі болған кезде Оңтүстік Африканың көп бөлігіне таралып, шығып келген. Бұл лаваның көп бөлігі бірнеше километрлік қалыңдықтағы Кару шөгінді тау жыныстарымен бірге эрозияға ұшырады, оның үстіне лава 182 миллион жыл бұрын құйылған. Осы лаваның аз ғана бөлігі қалды және Лесотоның көп бөлігін жабады. Оны Оранж өзенінің салалары, бұл жоталардан оңтүстік-батысқа қарай (яғни Жардан алыс) ағызып, терең эрозияға ұшыратқан. Бұл биік аймаққа едәуір тік, таулы бейне береді.

Орталық жазық

Орталық жазық (Лесото таулы аймағынан басқа) көбінесе жазық, еңкейген беткейді құрайды, бұл жоғарыда айтылғандай, шығысында ең жоғары, ал батысқа қарай бірте-бірте төмендейді (теңіз деңгейінен шамамен 1000 м биіктікте). Оңтүстікке қарайғы еңіс аз байқалады (жазықтың оңтүстік және оңтүстік-батыс жиектері теңіз деңгейінен шамамен 1600-1900 м биіктікте орналасқан). Жазық сонымен қатар, шамамен 25°30' оңтүстік ендік сызығынан солтүстікке қарай төмендейді, 150 миллион жылдық сәтсіз жарық аңғарына қарай, ол орталық жазықты кесіп өтеді және жергілікті жерде Ұлы Ескарпты жойып, қазір Лимпопо Төмендігі деп аталатын, теңіз деңгейінен 500 м төмен жатқан айманы құрайды. Сондықтан жазықтың суларын ағызатын өзендер батысқа қарай ағып, ақырында Оранж өзені арқылы Атлант мұхитына құяды. Витвотерсрандтың солтүстігінде, жер солтүстікке қарай төмендеген кезде, су ағысы Лимпопо өзеніне, одан Үнді мұхитына бағытталған.

Жағалаудағы жазық

Жағалаудағы жазық, ені солтүстік-батыста шамамен 60 км-ден солтүстік-шығыста 250 км-ден астамға дейін жетеді, көбінесе тіктеудің табанынан жағалауға қарай бірте-бірте төмендейді. Аймақты көптеген салыстырмалы түрде шағын өзендер кесіп өтеді, олар Квазулу-Натал және Шығыс Мидлендс аймақтарында, биік тіктеудің суы мол беткейлерінде пайда болатындықтан, басқа жерлерге қарағанда көп. Батыста бұл аймақтың құрғақтығына байланысты мұндай өзендер өте сирек.

Кейп Фолд таулары

Оңтүстік және оңтүстік-батыста жағалау жазығында жағалауға параллель созылатын тау тізбектері бар. Бұл – Кейп-Фолд таулары, олардың тау жыныстары 510–350 миллион жыл бұрын қалыптасқан, ал кейіннен Фолкленд жазығының Гондвана құрамындағы Африканың оңтүстігіне соқтығысуы нәтижесінде қатарлас бүктелулерге ұшыраған. Бұл қатарлас бүктелулердің құрылымы "L" әрпін еске түсіреді, оның батыс бөлігі солтүстік-оңтүстік бағытында, ал шығыс бөлігі шығыс-батыс бағытында шамамен 800 км-ге созылады. "L" әрпінің тік бұрышы елдің оңтүстік-батыс бөлігінде, Кейп түбегі мен Кейптаун қаласынан ішке қарай орналасқан. Бұл бүктелулер оңтүстік жағалау бойында жатыр және олардың көп бөлігінде ені 100 км-ден аспайды. Батысында олар жағалаудан айқын жағалау жазығымен бөлінген. Параллель тау тізбектері арасындағы ұзын аңғарлардың төңіршігі Боккевельд тобына жататын, Кейп супертобының құрамындағы, ыдыраған сазды тастардан тұратын құнарлы топырақтан құралған. Бұл жазықтар, белгілі бір биіктіктен төмен орналасқандықтан, Оңтүстік Африканың Боцвана және Зимбабвемен солтүстік шегарасын құрайды, мұнда 180 миллион жылдық сәтсіз жарық аңғары Оңтүстік Африканың орталық жазығын кесіп өтеді және жергілікті жерлерде Ұлы Ескарпты жояды. Төмендік (Lowveld) ірі жануарлардың, оның ішінде африкалық пілдер, мүйізбұрыштар, африкалық бұқалар, үлкен мысықтар (арыстандар, барыстар және гепардтар), жазықтық зебралары және антилопалардың алуан түрлерінің көптігімен танымал, ал Төмендіктің баяу ағатын өзендері мен батпақты жерлері бегемоттар мен крокодилдерге қорық болып табылады. Құстар да сан түрлі және өте көп. Бұл жануарлар дүниесі ерекше түрде Крюгер ұлттық паркінде шоғырланған, ол Мпумаланга және Лимпопо провинцияларының шығыс Төмендік аймақтарында, Мозамбикпен шекараның көп бөлігі бойында орналасқан. Бірақ Төмендіктің басқа жерлерінде де көптеген жеке меншік аң шаруашылықтары мен аң қорықтарын кездестіруге болады.

Бұталы дала

Төменгі даланың бір бөлігі құрғақ саванна аймағымен жапсарлас, яғни Бушвельдпен, ол ашық шөп алаптарымен сипатталатын және шашыраңқы ағаштар мен бұталарға толы кеңістік. Биіктігі 600 метрден 900 метрге дейін өзгереді. Бушвельд – әлемдегі ең ірі және жақсы танымал қабатты магмалық минералдық кешендердің бірі. Шамамен 350 километрге 150 километрге созылған Бушвельдте платина мен хромның көптеген қоры, сондай-ақ мыс, флюорит, алтын, никель және темірдің маңызды қоры бар. Бушвельдтің солтүстік жиегі, жазықтар биік платолар мен төменгі тау тізбектеріне көтерілетін жерде, Төменгі даланың оңтүстік жиегін және Солтүстік провинциядағы Лимпопо өзені аңғарын құрайды. Бұл таулардың ішінде Уотерберг және Саутпансберг таулары бар. Саутпансберг таулары 1700 метр биіктікке жетеді, содан кейін Лимпопо өзені аңғарына және Оңтүстік Африка мен Зимбабве арасындағы шекараға қарай төмендейді. Бушвельдтің батысында, Жоғарғы дала мен Төменгі даланың тұсында Калахари шөлінің оңтүстік алабы орналасқан, ол Намибия және Ботсванамен шектеседі, биіктігі 600 метрден 900 метрге дейін.

Кару

Оңтүстік Африканың батыс бөлігі, Кабо-Фолд тауларының ішкі жағында, Ұлы Кару орналасқан – Ұлы Эскарпментпен Үстіңгі Каруға (1100–1600 м биіктікте) және Төменгі Каруға (600–800 м биіктікте) бөлінген жартылай шөлді аймақ. Ұлы Карудан Швартберг тауларымен бөлінген Кіші Кару жатыр. Оңтүстік-батыста, жағалауға параллель созылатын Кабо-Фолд белдеуінің таулары солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағыттарында жүретін екі тізбек құрайды, ал олардың қосылысы Кейп түбегінде орналасқан, бұл таулар "L" әрпіндей пішінде. Атлантика жағалауына параллель созылатын солтүстік-оңтүстік тізбектерге Седерберг және Грот Винтерхук кіреді, олардың биіктігі 2000 метрге жуық. Оңтүстік жағалауға параллель созылатын шығыс-батыс тізбектерге Швартберг және Лангеберг кіреді, олардың биіктігі 2200 метрден аспайды. Кабо-Фолд белдеуінің таулары Ұлы Карудың оңтүстік және батыс шекарасын құрайды. Ұлы Карудың басқа шекаралары шартты және нақты анықталмаған. Солтүсқарай Кару бұталы жерлерге, одан да құрғақ аймаққа айналады. Солтүстік-шығыста Оранж өзені көбінесе Кару мен Хайвельдтің арасындағы шекара ретінде қарастырылады. Шығысқа қарай Кару Шығыс Мидлендс даласына біртіндеп өтеді. Сазерленд қаласы Жоғарғы Карудың Роггевельд аймағында орналасқан, қысқы температурасы -15°C дейін төмендейді және Оңтүстік Африкадағы ең суық мекенді жерлердің бірі саналады. Кіші Кару Ұлы Карудан Швартберг тауларымен бөлінген. Ол 290 км ұзындықтағы, тар (40–60 км енді) аңғарда, Кабо-Фолд тауларының арасында жатыр, солтүстік жағында Швартберг, оңтүстік жағында Лангеберг-Оутеніква таулары орналасқан. Швартбергтің етегіндегі өзендермен суға толы болған жерлерді қоспағанда, Кіші Кару Ұлы Кару сияқты құрғақ. Кіші Кару – страус шаруашылығының орталығы, әсіресе Оудтшоорн қаласының маңында.

Квазулу-Натал

Квазулу-Натал – Оңтүстік Африка провинциясы, оның батыс және оңтүстік-батыс шекараларын құрайтын Ұлы Эскарпмент астында орналасқан. Сондықтан ол Оңтүстік Африканың "Жағалық белдеуінің" бір бөлігін құрайды, бұл аймақтың көп бөлігінде 220 км-ден астам ені бар. Аймақты үш географиялық аймаққа бөлуге болады. Үнді мұхитының жағалауындағы жазық аймақ оңтүстігінде өте тар, провинцияның солтүстік бөлігінде кеңейеді, ал Наталдың орталық орталық бөлігі ұшқыр төбелі, 1000 м биіктіктегі платодан тұрады, батысқа қарай 1500 м-ге дейін көтеріледі, Ұлы Эскарпменттің етегінде. Ұлы Эскарпмент, бұл жерде Дракенсберг деп аталады, солтүстіктегі Лебомбо тауларымен бірге провинцияның таулы аймақтарын құрайды. Жағалау аймақтары әдетте субтропикалық бұталармен жабылған, ал өзен аңғарларының терең ойыстары мен тік беткейлерінде Афромонтан орман орналасқан. Орталық жерлер ылғалды шалғынды алқаптармен және Afromontane орманының оқшауланған қалталарымен жабылған. Солтүстік бөлігінде көбінесе ылғалды саванналар мекендейді, ал Дракенсберг аймағында көбінесе альпілік шөптесін алқаптар бар. Квазулу-Натал Дракенсбергінің көпшілігі 2000 м биіктікте, бірақ Лесотомен шекараны құраған жерде олар 3000 м-ден асады. Лебомбо таулары Мозамбиктің Оңтүстік Африка және Эсватинимен шекарасымен ұзаққа созылған, 700 м-ден асатын ұзын, тар жота. Эсватиниден тау жотасы оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге дейін Квазулу-Наталға дейін жалғасады. Дракенсбергте көптеген өзендер басталады. Бұл Квазулу-Наталдың ландшафтына терең аңғарлар, кейде шатқалдар кесіп, провинцияға төбелі көрініс береді. Әсіресе, Дурбан мен Питермарицбургтің арасында орналасқан Мың төбелер аңғары тамаша. Өзендердің ең үлкені – Тугела, оның суларының бір бөлігі Гаутенгтің ірі өнеркәсіптік қалаларын сумен қамтамасыз ету үшін биік далаға дейін құйылады. Облыста біртұтас биологиялық әртүрлілікке ие өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бар. Исимганголи ылғалды жері және Ухаланба Дракенсберг паркі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары деп жарияланды. iSimangaliso ылғалды жер паркі, uKhahlamba Drakensberg паркі және Ндумо көшіп-қонушы түрлер үшін халықаралық маңызы бар ылғалды жерлер болып табылады және Рамсар сайттары ретінде тағайындалған. Оңтүстік Африка 1971 жылғы Рамсар конвенциясына қол қойды, себебі олардың мекендеу орындары мен көптеген түрлер үшін маңыздылығын ескере отырып, маңызды ылғалды жерлерді сақтау және қорғауға тырысты. Аймақтың әртүрлі, бірақ жасыл климаты оның әртүрлі және күрделі топографиясының арқасында пайда болған. Жалпы, жағалау субтропикалық, ішкі аймақтар қыста біртіндеп салқындап, жазда ыстық бола бастайды (Эскарпментті қоспағанда). Жағалаудағы Дурбанда жылдық жауын-шашын мөлшері 1010 мм. Жазғы (қаңтар-наурыз) күндізгі орташа температура 28 °C, таңертеңгілік ең төменгі температура 21 °C. Қыста (маусым-тамыз) орташа ең жоғары температура 23 °C, ең төменгі температура 11 °C. Питермарицбургтегі жазғы температура Дурбандағыға ұқсас, бірақ қыста айтарлықтай салқын. Ладисмит қаласында, одан әрі ішкі аймақта, Тугела өзені аңғарында температура жазда 30 °C-қа жетеді, бірақ қыста кешке мұздықтан төмен түседі. Дракенсбергте қыста қар қатты жауады, ал жаз айларында ең биік шыңдарда аздаған қар жауады. Зюлуландтың жағалау аймағы, провинцияның солтүстігінде орналасқан, тропикалық климатқа және жоғары ылғалдылыққа ие, бұл көптеген қант құмырасы фермаларын қолдайды. Квазулу-Наталдың жағажайлары әлемдік деңгейдегі сапаға ие. Жағалаудағы жылы климат жыл бойы келушілерді өзіне тартады. Алайда, кейбір келушілер жыл сайын күздің соңында немесе қыс басында Дурбанның оңтүстігіндегі Квазулу-Натал жағалауында өтетін "сардиналардың жүгіруіне" келеді. "Жер бетіндегі ең үлкен үйір" деп аталатын сардиналардың жүгіруі Африканың оңтүстік шетінен оңтүстікке қарай, шығыс Кейптің жағалауы бойымен Квазулу-Наталға қарай миллиондаған сардиналар көбейетін жерлерден солтүстікке қарай көшіп бара жатқанда пайда болады. Олар жағаға жақын жүзіп, көбінесе жағаға шығады. Бұл ұсақ балықтардың үлкен үйіртігі бірнеше шақырымға созылуы мүмкін; оларға ойын балықтары, акулалар, дельфиндер және теңіз құстары сияқты мыңдаған хищниктер шабуыл жасайды. Әдетте, балықтардың үйірлері Дурбанның айналасындағы терең суларға тарап кетеді. Ғалымдар осы ерекше маусымдық құбылысқа қатысты көптеген сұрақтарға жауап бере алмайды.

Бушмандық жер

[[Файл:Kokerboom.jpg|thumb|right|200 px|Қоқивер ағашында (Aloe dichotoma) әлеуметтік тоқушылардың (Philetairus socius) ұясы. Қоқивер ағаштары тек Бушманландта, сондай-ақ көршілес Намаквалендте және Оңтүстік Намибияда ғана кездеседі, әдетте құрғақ ландшафтта кеңінен таралып өседі, бірақ кейде Кенхардт қаласының шетіндегідей, қоқивер ағаштарының "ормандары" деп саналатын тығыз тоғайлар құрайды. Әлеуметтік тоқушылардың ұялары Бушманландқа тән, бірақ көбінесе жол бойындағы телефон бағаналарында салынған. Бушман елінің ағашсыз жазықтарында телефон бағаналары болмағандықтан, қоқивер ағаштары әлеуметтік тоқушылар үшін ұя салуға қолайлы орын болып табылады. Алайда, оның флорасы мен фаунасы, болса да, сирек кездесетін, бірақ қызығушылық тудырады. Бұл дала Намаквалендтің батыс жағалауындағыдай гүлдей алмайды, тіпті көктемгі жаңбыр жауса да, көрінісі өте ерекше және көбінесе әдемі болып көрінеді. Упингтон мен Спрингбок арасындағы N14 тас жолының жанындағы Аггений фермасында 1977 жылдан бері мырыш, қорғасын, мыс және күміс кені бар өте өнімді қара металл кені пайдаланылуда. Жақын жерде, шығысқа қарай, Гаамсберг орналасқан, онда мырыш кенінің қоры өте көп, бірақ кеннің сапасы төмен болғандықтан, қазіргі уақытта ірі масштабты кен өндіруге тиімді емес. Ваалпуц ядролық қалдықтар сақтау орны Бушманланд пен Ұлы Карудың солтүстік-батысы арасында орналасқан және де-факто табиғат қорығы қызметін атқарады.

Климаттың өзгеруі

Оңтүстік Африкадағы климаттың өзгеруі осыдан әрі құрғақ аймақтың көп бөлігінде айқын жылыну мен құрғақшылыққа алып келеді деп күтілуде, сондай-ақ, ыстық толқындар, су тасқыны және құрғақшылық сияқты қауіпті ауа-райы құбылыстарының жиілігі мен қарқындылығы артады. Оңтүстік Африканың Ұлттық Биологиялық Әртүрлілік Институты жасаған компьютерлік модельдеулерге сәйкес, 2050 жылға қарай Оңтүстік Африканың кейбір аймақтарында, әсіресе Солтүстік Кейп сияқты бұрыннан ыстық өңірлерде температура жағалау бойында шамамен бір градус Цельсийге, ал ішкі аймақтарда төрт градусқа дейін көтерілуі мүмкін. Кейп Флорал Корольдігі – әлемдік биологиялық әртүрліліктің ең маңызды орталықтарының бірі болып саналады. Құрғақшылық, өрттердің күшеюі мен жиілеуі, температураның өсуі көптеген сирек түрлерді жойылуға қарай итереді деп болжануда. Жердің құлдырауы мен құрғақшылықтың салдарымен күресу үшін бірнеше ұйым жұмыс істеп жатыр. Порт-Элизабет аймағындағы «Living Lands» атты ұлттық қоғамдық ұйым, ауыл шаруашылығы сақтандыру компаниясымен бірлесіп, 2015 жылдың соңына дейін су жинау жүйесін қалпына келтіру және топырақ эрозиясын тоқтату мақсатында 3,7 миллион ағаш отырғызды.

Қоршаған орта мәселелері

Оңтүстік Африка соңғы 40 жылда табиғи ортаның үлкен бөлігін жоғалтты, негізінен халықтың тым көбеюіне, қалалардың кеңіне түсуіне және 19 ғасырдағы орманды қырқуға байланысты. Оңтүстік Африка – жат түрлердің таралуына ең көп ұшыраған елдердің бірі, олардың көптеген түрлері (мысалы, қара шатыр, Порт-Джексон шыршасы, Хакеа, Лантана және Жакаранда) жергілікті биоәртүрлілікке және барынша тапшы су ресурстарына елеулі қауіп төндіреді. Алғашқы еуропалықтар тапқан бастапқы қоңыржай ормандар аяусыз пайдаланылды, нәтижесінде тек шағын алқаптар қалды. Қазіргі уақытта Оңтүстік Африканың нағыз сары ағашы (Podocarpus latifolius), иісті ағашы (Ocotea bullata) және Оңтүстік Африканың қара темір ағашы (Olea laurifolia) сияқты қатты ағаштары мемлекеттік қорғауға алынған. Оңтүстік Африканың қоршаған ортаны қорғау департаментінің мәліметтері бойынша, 2014 жылы рекордтық 1215 мүйізбұрыш өлтірілді.