Кіріспе

Солтүстік-шығыс Африкадағы негізгі өзен – Ніл. Бұл Солтүстік-шығыс Африкадағы маңызды солтүстікке қарай ағатын өзен. Ол Жерорта теңізіне құяды. Ніл Африкадағы ең ұзын өзен және тарихи тұрғыдан әлемдегі ең ұзын өзен деп есептелген, бірақ Амазонка өзенінің сәл ұзағырақ екенін көрсететін зерттеулер бұл пікірге қарсы тұрады. Әлемдегі ірі өзендердің ішінде Ніл жылдық су ағыны бойынша ең кішілерінің бірі болып табылады (судың текше метрлерімен өлшенеді). Шамамен ұзындығы бар, оның су жиналатын алабы он бір елді қамтиды: Конго Демократиялық Республикасы, Танзания, Бурунди, Руанда, Уганда, Кения, Эфиопия, Эритрея, Оңтүстік Судан, Судан және Египет. Атап айтқанда, Ніл Египет, Судан және Оңтүстік Судан үшін маңызды су көзі болып табылады. Нил сонымен қатар экономикалық маңызға ие, өйткені ол ауыл шаруашылығы мен балық аулауды қолдайды. Нилдің екі маңызды саласы бар: Ақ Ніл және Көк Ніл. Ақ Ніл дәстүрлі түрде өзеннің бастауы деп есептеледі. Дегенмен, Көк Ніл Нілдің төменгі ағысындағы судың көп бөлігін (80% су және лай) қамтамасыз етеді. Ақ Ніл ұзынырақ және Ұлы көлдер аймағында басталады. Ол Виктория көлінен басталып, Уганда мен Оңтүстік Судан арқылы ағады. Көк Ніл Эфиопиядағы Тана көлінен басталып, оңтүстік-шығыстан Суданға құяды. Екі өзен Суданның астанасы Хартумда қосылады. Өзеннің солтүстік бөлігі Нубия шөлі арқылы солтүстікке қарай Каирге және оның үлкен дельтасына дейін ағады, содан кейін Александрияда Жерорта теңізіне құяды. Ежелгі Мысыр цивилизациясы мен Судан патшалықтары өзенге және оның жыл сайынғы тасқынына ежелгі заманнан бері сүйеніп келген. Мысыр халқының және қалаларының көп бөлігі Асуан тоғанының солтүстігіндегі Ніл аңғарының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ежелгі Мысырдың мәдени және тарихи орындарының көпшілігі өзен жағалауларында дамыған және табылған. Ніл, Рона және По өзендерімен бірге Жерорта теңізіне ең көп су жіберіп тұратын үш өзеннің бірі болып табылады.

Этимология

"Ақ Ніл" және "Көк Ніл" – өзеннің бастауын көрсететін стандартты ағылшын атаулары, бұрын тек Хартумдағы Судан аймақтарына қатысты қолданылған арабша атаулардан алынған. Ежелгі египет тілінде Ніл "өзен" деген мағынаны білдіретін Ḥꜥpy (Хапи) немесе Jtrw (Итеру) деп аталған. Копт тілінде ⲫⲓⲁⲣⲟ сөзі сахид диалектісінде пиаро, ал бохаир диалектісінде фиаро деп айтылады және "өзен" (әдеби мағынада p(h). iar o – "арнасы үлкен") дегенді білдіреді, бұл атау да ежелгі египеттік атаудан тараған. Нобин тілінде өзен Áman Dawū деп аталады, яғни "үлкен су". Бірақ одан ары қарай этимологиясы күмәнді. Гомер өзенді Αἴγυπτος, Aiguptos деп атаса, кейінгі грек авторлары оның төменгі ағысын Neilos деп атады; бұл термин кейіннен бүкіл өзен жүйесіне қатысты қолданыла бастады. Осылайша, атау ежелгі египеттік nꜣ rꜣw ḥꜣw(t) (әдеби мағынада "алдыңғы бөліктердің сағалары") тіркесінен шыққан болуы мүмкін, ол Нилдің дельта арқылы өтетін салаларына қатысты және б.з.б. 8 ғасырында Мемфис аймағында ни ло хе деп айтылған. Нил атауының тағы бір түбірі Nil (;) терминімен байланысты болуы мүмкін, ал тағы бір мүмкін этимологиясы – семит тіліндегі "өзен" деген мағынаны білдіретін Nahal сөзінен шыққан. Ежелгі ливия тілінде lilu деген сөз бар, ол "су" дегенді білдіреді (қазіргі бербер тілінде ilel ⵉⵍⴻⵍ – "теңіз").

Курстар

Виктория көлі мен Жерорта теңізі аралығындағы жалпы ұзындығы шамамен 6650 шақырымды құрайтын Нил – Жер бетіндегі ең ұзын өзендердің бірі. Нил өзенінің су жинау алабы Африканың шамамен 10% аумағын қамтиды. Дегенмен, басқа ірі өзендермен салыстырғанда Нил аз су тасымалдайды (мысалы, Конго өзенінің су көлемінің 5% ғана). Нил алабы күрделі, сондықтан өзеннің негізгі арнасының кез келген нүктесіндегі су шығыны ауа райы, су бұру, булану, транспирация және жер асты су ағыны сияқты көптеген факторларға байланысты. Хартумнан (оңтүстікке қарай) өзен Ақ Нил деп аталады, бұл термин сонымен қатар Но көлі мен Хартум арасындағы бөлікті де белгілі бір шектеуде сипаттау үшін қолданылады. Хартумда өзенге Көк Нил қосылады. Ақ Нил экваторлық Шығыс Африкада, ал Көк Нил Эфиопияда басталады. Екі сала да Шығыс Африка жарылысының батыс беткейінде орналасқан.

Угандада

Ақ Ніл Уганданың Джинджа қаласына жақын Рипон шарлауығындағы Виктория көлінен "Виктория Нілі" ретінде шығады. Ол Кёга көліне дейін шамамен солтүстікке қарай ағады. Өзеннің шамамен бөлігінің соңғы бөлігі көлдің батыс жағалауынан басталып, бастапқыда Масинди портының оңтүстігіне дейін батысқа қарай ағады, онда өзен солтүстікке бұрылып, содан кейін Карума шарлауығына дейін шығысқа және солтүстікке қарай үлкен жарты шеңбер жасап ағады. Қалған бөлігінде ол Мурчисон шарлауығы арқылы батысқа қарай ағып, Альберт көлінің солтүстік жағалауына жетеді, онда маңызды өзен дельтасын құрайды. Альберт көлі Конго Демократиялық Республикасымен шектеседі, бірақ Нил өзені осы жерде шекаралық өзен емес. Альберт көлінен шыққаннан кейін өзен Уганда арқылы солтүстікке қарай ағып, Альберт Нілі деп аталады.

Оңтүстік Суданда

Ақ Ніл Оңтүстік Суданға Нимулден оңтүстікке қарай ағады, онда ол Бахр әл-Жабал ("Тау өзені") деп аталады. Қаланың оңтүстігінде Ахва өзені құятын жер орналасқан. Ұзақ Бахр әл-Газал Бахр әл-Жабалға Но көлі деп аталатын шағын лагунада қосылады, содан кейін Нил Бахр әл-Абьяд, немесе Ақ Ніл ретінде танылады, оның суларындағы ақшыл саздың себебі сонда. Нил тасығанда топырақты тыңайтатын мол сазды шөгінді қалдырады. 1970 жылы Асуан бөгетінің құрылысы аяқталғаннан бері Мысырда Нил тасымайды. Нилдің Бахр әл-Жабал бөлігінен Бахр-эль-Зераф ағып шығып, қайтадан Ақ Нілге қосылады. Моңғалладағы Бахр әл-Жабалдың ағыны жыл бойы дерлік тұрақты және орташа есеппен төмендейді. Моңғалладан кейін Бахр әл-Жабал Сүд аймағының алып батпақтарына еніп, осы батпақта судың жартысынан астамы булану мен транспирацияға ұшырайды. Батпақтардың соңғы бөлігіндегі Ақ Нілдің орташа ағыны шамамен осы жерден Малакалда Собат өзенімен кездеседі. Жылдық есеп бойынша, Малакалдан жоғарыдағы Ақ Ніл Нилдің жалпы су ағынының шамамен 15% -ын құрайды. Собат өзенінен төмендегі Каваки Малакал көліндегі Ақ Нілдің орташа ағыны ; ең жоғары ағыны қазан айында шамамен , ал ең төменгі ағыны сәуір айында шамамен . Бұл құбылыстың себебі Собат өзенінің айтарлықтай өзгеруі, оның наурыз айындағы ең төменгі ағыны шамамен , ал қазан айындағы ең жоғары ағыны шамамен . Құрғақ маусымда (қаңтардан маусымға дейін) Ақ Ніл Нилдің жалпы су шығынының 70% -дан 90% -ға дейін үлесін қосады.

Суданда

Ренк қаласының төменгі жағында Ақ Ніл Суданға құяды, солтүстікке қарай Хартумға ағып, Көк Нілмен қосылады. Судандағы Нил өзенінің бағыты ерекше. Ол алты шатқалынан өтеді, алтыншысы Сабалокада, Хартумның солтүстігінде басталып, Абу Хамадқа дейін созылады. Нубиялық дөңгелектің тектоникалық көтерілуі өзенді 300 км-ден астам қашықтыққа оңтүстік-батысқа бұрады, бұл Баяуда шөлін қамтитын Орталық Африка серпіліс аймағының құрылымын ұстанады. Әл-Даббада ол солтүстікке қарай Асуандағы бірінші шатқалына қарай бағытын жалғастырады, Эратосфен еске алған Нилдің S пішіндес Ұлы иілімін құрайды. Суданның солтүстігінде өзен Насер көліне (Суданда Нубия көлі деп аталады) құяды, оның басым бөлігі Мысырда орналасқан.

Мысырда

Асуан бөгетінің астында, Насер көлінің солтүстік шегінде Нил өзені тарихи бағытын жалғастырады. Каирдің солтүстігінде Нил екі салаға (немесе арнаға) бөлініп, Жерорта теңізін суландырады: батыстағы Розетта саласы және шығыстағы Дамиетта, Нил дельтасын қалыптастырады.

Тұнбаларды тасымалдау

Мысырдағы Нил өзенінің жылдық шөгінді тасымалы сандық көрсеткіштермен анықталды. Асуанда: 0,14 миллион тонна аспалы шөгінді және қосымша 28% төсек жүктемесі. Бени Суэйфте: 0,5 миллион тонна аспалы шөгінді және қосымша 20% төсек жүктемесі. Кенада: 0,27 миллион тонна аспалы шөгінді және қосымша 27% төсек жүктемесі. Сохагта: 1,5 миллион тонна аспалы шөгінді және қосымша 13% төсек жүктемесі.

Қызыл Ніл

Көк Нілге құятын жерден төмен қарайғы жалғыз ірі саласы – Атбара өзені, ол Қызыл Ніл деп те аталады. Теңізге дейінгі жолдың шамамен жартысында, ол Эфиопияда Тана көлінің солтүстігінде бастау алады және шамамен ұзын. Атбара тек Эфиопияда жаңбыр жауғанда ғана ағып, өте жылдам кеуіп қалады. Қаңтардан маусымға дейінгі құрғақшылық кезеңінде ол әдетте Хартумның солтүстігінде құрғап қалады.

Көк Ніл

Көк Ніл (, ʿĀbay) Эфиопияның жоталарындағы Тана көлінен басталады. Көк Ніл шамамен 1400 километрге дейін Хартумға дейін ағып, онда Көк Ніл мен Ақ Ніл бірігіп, Нілді құрайды. Ніл өзенімен тасымалданатын судың 90 пайызы және тасымалданатын шөгінділердің 96 пайызы Эфиопиядан шығады, ал судың 59 пайызы Көк Нілден (қалғаны Текезе, Атбара, Собат және ұсақ салалардан). Эрозия және шөгінділерді тасымалдау тек Эфиопияның жаңбырлы маусымында, Эфиопияның жоталарында жауын-шашынның қатты болған кезде ғана жүзеге асады; жылдың қалған уақытында Эфиопиядан Нілге құятын ірі өзендердің ағыны әлсіздейді. Құрғақшылық және шұғыл маусымдарда Көк Ніл толығымен құрғап қалады. Көк Нілдің ағысы жылдық цикл ішінде айтарлықтай өзгереді және Нілдің табиғи өзгеруіне басты үлес қосады. Құрғақ маусымда Көк Нілдің табиғи ағыны төмендеп, бірақ өзеннің ағынын реттеу үшін бөгеттер салынған. Жаңбырлы маусымда Көк Нілдің ең жоғары ағыны тамыз айының соңында жиі (50 есеге жуық айырмашылықты құрайды). Асуанда бөгеттер салынбастан бұрын жылдық ағын 15 есеге өзгерген. Тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басында ағынның ең жоғары деңгейіне жеткен, ал сәуір айының соңы мен мамыр айының басында ағынның ең төменгі деңгейі байқалған.

Бахр-эль-Газал және Собат өзені

Бахр әл-Газал және Собат өзендері – Ақ Нілдің су шығыны бойынша ең маңызды екі саласы. Бахр әл-Газалдың су жиналатын алабы Нилдің барлық салаларының арасында ең ірісі, бірақ ол судың салыстырмалы түрде аз мөлшерін, шамамен жыл сайын, қосады, себебі Судд батқалықтарында судың көп бөлігі жоғалады. Но көлінен төмен орналасқан жерде Нілге құятын Собат өзені, Бахр әл-Газалдан жартысына жуық аумақты кемеді, бірақ жыл сайын Нилге үлкен үлес қосады. Тасқын кезінде Собат көп мөлшерде шөгінділерді алып жүреді, бұл Ақ Нілдің түсін айтарлықтай өзгертеді.

Сары Ніл

Сары Ніл – б.з.д. 8000-ден б.з.д. 1000 жылдарға дейін шығыс Чадтың Уаддай жоталарын Нил өзені аңғарымен байланыстырған бұрынғы сала. Оның қалдықтары Уди-Ховар деп белгілі. Уди Гарб-Дарфур аймағынан өтіп, Чадпен солтүстік шекараға жақын жерде Нил өзенімен қосылады, шамамен Ұлы иілімнің оңтүстік нүктесіне жақын.

Тарих

Нил өзені Тас дәуірінен бері Египеттегі өркениеттің өмірлік көзі болды, Египет халқының көп бөлігі және барлық қалалары Асуанның солтүстігіндегі Нил аңғарының осы бөліктері бойында дамыды. Дегенмен, Нил бұрын Ливиядағы қазіргі Уди Хамим мен Уди аль-Макар аймақтары арқылы батысқа қарай ағып, Сидра шығанағына құйылатын. Соңғы мұз дәуірі аяқталғанда теңіз деңгейі көтерілген кезде, қазіргі Солтүстік Нил Асют маңындағы ежелгі Нилді басып алды. Климаттың осы өзгерісі шамамен б.з.д. 3400 жылдары Сахара шөлінің қазіргі аумағының қалыптасуына әкелді.

Хуфу саласы

Гиза пирамида кешені бастапқыда қазір жоқ Нил өзенінің саласын бақылап тұрды. Бұл сала Африканың ылғалды дәуірінде ең жоғары деңгейде болған.

Интеграцияланған Нил

Нил өзенінің қалыптасуына қатысты екі теория бар. Бірі – Нил өзенінің су жинау жүйесі жас, ал Нил алабы бұрын жеке-жеке алаптарға бөлінген. Тек солтүстікке орналасқан алап ғана Мысыр мен Судан жеріндегі Нил өзенінің қазіргі бағытымен ағып жатқан өзенге су жеткізген. Рушди Саид Мысырдың өзінің тарихының бастапқы кезеңдерінде Нил суының көп бөлігін қамтамасыз еткенін жорамалдайды. Екінші теория бойынша, Эфиопиядан Көк Ніл, Атбара және Такацзе сияқты өзендер арқылы келген су ағыны, бұрынғы кездерде, тіпті Терциар дәуірінен бері Мысыр Нілі арқылы Жерорта теңізіне құйып келген. Салама Палеоген және Неоген кезеңдерінде (66 миллион – 2,588 миллион жыл бұрын) Суданның Рифт жүйесінің ірі бөліктерін жеке-жеке жабық континенттік алаптар алып жатқанын айтады: Меллут рифті, Ақ Ніл рифті, Көк Ніл рифті, Атбара рифті және Саг Эль Наам рифті. Меллут алабының орталық бөлігі шамамен терең. Бұл рифт әлі де белсенді болуы мүмкін, оның солтүстік және оңтүстік шекараларында тектоникалық қызмет туралы хабарлар бар. Алаптың орталық бөлігін құрайтын Судд батпағы әлі де шөгіп жатуы мүмкін. Бахр-эль-Араб рифтісінен сәл ғана шалғын болса да, Ақ Ніл рифт жүйесінің тереңдігі шамамен терең. Көк Ніл рифт жүйесін геофизикалық зерттеулер шөгінділердің тереңдігін бағалап шықты. Бұл алаптар олардың шөгуі тоқтағанға дейін бір-бірімен байланыспаған, ал шөгінділердің жиналу жылдамдығы оларды толтырып, біріктіруге жеткілікті болды. Мысыр Нілі Судан Ніліне қосылды, ол Шығыс, Орталық және Судан Рифт жүйелеріндегі тектоникалық белсенділіктің қазіргі кезеңдерінде Эфиопия мен Экваторлық бастауларын қабылдайды. Нилдің әртүрлі салаларының қосылуы циклдық ылғалды кезеңдерде жүзеге асты. Атбара шамамен 100 000 – 120 000 жыл бұрын болған ылғалды кезеңде өзінің жабық алабынан асып тасты. Көк Ніл 70 000 – 80 000 жыл бұрынғы ылғалды кезеңде негізгі Нилге қосылды. Бахр-Эль-Араб және Ақ Ніл рифттеріндегі Ақ Ніл жүйесі Африканың ылғалды кезеңінде Виктория Нілінің негізгі жүйеге қосылуына дейін, шамамен 12 500 жылға дейін жабық көл ретінде сақталды.

Мысыр өркениетінің негізін қалаудағы рөлі

Грек тарихшысы Геродот «Мысыр – Нілдің сыйы» деп жазған. Ол – тамақтың тоқтаусыз көзі, мысырлық өркениеттің дамуында шешуші роль атқарған. Өзен жыл сайын жағалауын толыстырып, жаңа саз қабаттарын қалдырғандықтан, айналасындағы жер өте құнарлы болды. Ежелгі мысырлықтар Нілдің бойында бидай, зығыр, папирус және басқа да дақылдарды өсіріп, сауда жасаған. Бидай аштық азабы шеккен Таяу Шығыста аса маңызды өнім болды. Бұл сауда жүйесі Мысырдың басқа елдермен дипломатиялық қарым-қатынасын нығайтып, экономикалық тұрақтылыққа үлес қосты. Нилдің бойында ежелден бері кең ауқымды сауда-саттық жүргізіліп келеді. Нилге арналған ән, ежелгі Мысыр халқы Нілдің су тасқыны және оның Мысыр өркениетіне әкелген кереметтері туралы жырлаған. Су бұқалары Азиядан әкелінді, ал ассириялықтар 7 ғасырда түйелерді әкелді. Бұл жануарлар ет үшін өсірілді, үйретіліп, жер жыртуға (ал түйелердің жағдайында – көлікке) пайдаланылды. Су адамдар мен мал үшін өте қажетті болды. Нил адамдар мен тауарларды тасымалдаудың ыңғайлы және тиімді құралы болды. Нил ежелгі Мысырдың рухани өмірінде де маңызды орын алған. Хапи – жыл сайынғы су тасқынының құдайы еді, және оның да, фараонның да су тасқынын бақылауға қабілетті деп есептелді. Нил өмірден өлімге және кейінге апаратын жол деп саналды. Шығыс – туу мен өсудің орны, ал батыс – өлімнің орны деп есептелді, себебі Ра, Күн құдайы, күн сайын аспанды кесіп өтетін кезде туып, өліп, қайта тіріледі. Сондықтан, барлық қабірлер Нилдің батысында орналасқан, өйткені мысырлықтар кейінге өмірге кіру үшін өлімді бейнелейтін жақта жерлену керек деп сенді. Нил өміріндегі маңызды фактор болғандықтан, ежелгі күнтізбе тіпті Нилдің үш циклына негізделген. Әрқайсысы отыз күндік төрт айдан тұратын бұл маусымдар Ақет, Перет және Шему деп аталды. Ақет, яғни су тасқыны, жылдың Нилдің суға толып, бірнеше қабатты құнарлы топырақ қалдыратын, ауыл шаруашылығының өсуіне көмектесетін кезеңі болды. Перет – өсіп-өну маусымы, ал Шему, соңғы маусым, жаңбырсыз өнім жинау маусымы болды. Өзеннің бастауын анықтауға жасалған әртүрлі экспедициялар сәтсіз аяқталды. Агатархид Птолемей II Филадельф тұсындағы әскери экспедиция Көк Нілдің ағысымен өте алысқа барып, жазғы су тасқыны Эфиопияның биік тауларындағы қатты маусымдық жаңбырлардан туындайтынын анықтады, бірақ Ежелгі Еуропалықтардың Тана көліне жеткені туралы мәлімет жоқ. 1154 жылы Рожерия тақтасында бұлақ үш көл ретінде бейнеленген. Еуропалықтар Нилдің шығу тегі туралы 14 ғасырда Папаның Моңғолияға, Үндістан, Таяу Шығыс және Африка арқылы өтіп, елшілікпен жіберген монахтары айтқан Әбіссинияда (Эфиопияда) орналасқандығы туралы хабарламалар арқылы біле бастады. Кейін 15-16 ғасырларда Эфиопияға саяхатшылар Тана көлін және көлдің оңтүстігіндегі таулардағы Көк Нілдің бастауын аралады. Эфиопиядағы венециялық саяхатшы Паоло Тревизани (шамамен 1452–1483) Нил бастауына жасаған саяхаты туралы күнделік жазған, бірақ ол қазір жоғалып кеткен. Джеймс Брюс бұл су көздерін алғаш көрген еуропалық екенін мәлімдесе де, қазіргі жазушылар бұл құрметті иезуит Педро Паэзге береді. Паэздің Нил бастауы туралы баяны – Эфиопия туралы толық және жанды сипаттама. Ол тек 20 ғасырдың басында толыққанды жарияланды, бірақ Паэздің замандастарының, соның ішінде Балтазар Телез, Афанасиус Кирхер және Иоганн Михаэль Ванслебтің еңбектерінде де кездеседі. Еуропалықтар Эфиопияда 15 ғасырдың соңынан бері өмір сүрген, және олардың бірі бұрынғысырақ су басына барып, жазба қалдырмаған болуы мүмкін. Португалдық Жоао Бермудес 1565 жылы жазған естеліктерінде Тис-Иссат шарлауығының алғашқы сипаттамасын берді және оны Цицеронның «Республика» еңбегінде айтылған Нил шарлауығымен салыстырды. Педро Паэзден кейін көп ұзамай келген Жеронимо Лобо Көк Нілдің бастауын сипаттайды. Теллес де оның мәліметтерін пайдаланады. Ақ Нілдің суының мәні одан да аз болды. Ежелгілер Нигер өзені Ақ Нілдің жоғарғы ағысын білдіреді деп қате ойлаған. Мысалы, Плиний Үлкен Нилдің бастауы «Төменгі Мавританиядағы таудан» шығып, «көп күн» бойы жер бетімен ағып, содан кейін жер астына өтіп, масаесильдер жерінде үлкен көл ретінде қайта пайда болатынын, кейін шөл далаға қарай қайтадан құлап, «эфиопиялықтарға дейін 20 күндік сапармен» жер астынан ағып өтетінін жазады. Нил алабын зерттеудің қазіргі заманғы кезеңі 1821 жылдан бастап Мысырдың Османдық вице-королі Мұхаммед Әли мен оның ұлдарының солтүстік және орталық Суданды жаулап алуымен басталды. Осының нәтижесінде Көк Ніл Эфиопияның төмендіктерінен шығуына дейін, ал Ақ Ніл – Собат өзенінің сағасына дейін белгілі болды. 1839 мен 1842 жылдар арасында түрік офицері Селим Бимбаши басшылығымен үш экспедиция жасалды, және екеуі қазіргі Жуба портынан тысқары жерге жетті, онда елдің көтеріңкі жері мен тасымалды жасауды қиындататын шағын тоғандар бар. 1858 жылы британдық саяхатшы Джон Ханнинг Спик Орталық Африканы зерттеу және үлкен көлдерді табу үшін Ричард Фрэнсис Бертонмен бірге саяхаттап, оның оңтүстік жағасына жеткенде, еуропалықтар алғаш рет көріп тұрған «ашық судың кең аумағын» көріп, оны Нилдің бастауы деп есептеді және көлге Виктория патшайымның құрметіне ат қойды. Аурудан жазылып, Таңanyika көлінің жағасында оңтүстікте демалып жатқан Бертон, Спик өзінің жаңалығын нақты Нилдің бастауы деп дәлелдегеніне наразы болды, өйткені Бертон бұл мәселені әлі шешілмеген деп есептеді. Осыдан ғылыми қоғамдастықта қызу пікірталас пен Спиктің жаңалығын растау не жоққа шығаруға ұмтылған басқа саяхатшылардың қызығушылығы оянды. Британдық саяхатшы және миссионер Дэвид Ливингстон батысқа тым алыс кетіп, Конго өзені жүйесіне кіріп кетті. Ақырында, Уэльс-Америкалық саяхатшы Генри Мортон Стэнли Спиктің жаңалығын растады, Виктория көлін айналып өтіп, көлдің солтүстік жағасындағы Рипон шарлауығындағы үлкен ағын туралы хабарлады.

1950 жылдан бастап

Ніл өзені ұзақ жылдар бойы жүктерді тасымалдау үшін қолданылып келді. Қысқы желдер өзен бойымен оңтүстікке қарай соғады, сондықтан кемелер желкендерді пайдаланып өзен ағысына қарсы, ал ағыс бойымен жүзуге болады. Мысыр халқының көп бөлігі Ніл аңғарында тұрса да, 1970 жылы Асуан тоғанының құрылысы аяқталуымен жазғы су тасқындары мен олардың құнарлы топырақты жаңартуы тоқтатылды, бұл шаруашылық жүргізу тәсілдерін түбірінен өзгертті. Ніл өзені жағасында тұратын көптеген адамдарды қамтамасыз етеді, бұл египеттіктерге Сахараның өзгеше қиын өңірлерінде өмір сүруге мүмкіндік береді. Өзен ағысы бірнеше жерде Нілдің шаршылауларымен бұзылады, бұл қайықпен жүзуге кедергі келтіреді. Судд та су кедергісін тудырады және су ағымын баяулатады, сондықтан Судан бір кезде батпақты айналып өту үшін Джонглей каналын салуға тырысқан. Ніл өзені бойындағы қалаларға Хартум, Асуан, Луксор (Теба) және Гиза-Каир агломерациясы жатады. Өзен сағасына ең жақын шаршылау – Асуанда, Асуан тоғанының солтүстігінде орналасқан. Өзеннің бұл бөлігі – туристердің таныс бағыты, онда круиздік кемелер мен феллука деп аталатын дәстүрлі ағаш желкенді қайықтар жүзеді. Көптеген круиздік кемелер Луксор мен Асуан арасындағы маршрутты жүзеді, жол бойында Эдфу мен Ком-Омбода тоқтайды. Қауіпсіздік мәселелері көп жылдар бойы солтүстік бөлігінде круиздік сапарларды шектеді. Нилдің экономикалық дамуын жоспарлау мақсатындағы компьютерлік модельдеу зерттеуін 1955-1957 жылдары Суданның гидроэнергетика министрлігі тапсырысымен Х.А.В. Моррис және В.Н. Аллан жүргізді. Моррис олардың гидрологиялық кеңесшісі болды, ал Аллан оның ізашары. Есептеулер 50 жылдық ай сайынғы су ағыны туралы нақты деректерге негізделді. Негізгі қағида – жасыл шалғынды жылдары суды құрғақ жылдарда пайдалану үшін жыл бойы сақтау. Суару, кеме қатынасы және басқа да қажеттіліктер ескерілді. Әр компьютерлік іске қосылыс суды айға және жоғарыдағы деңгейге байланысты босату үшін су қоймалары мен жұмыс теңдеулерінің жиынтығын ұсынды. Су ағыны туралы деректер берілген жағдайда болатын мінез-құлық модельденді. 600-дан астам модельдер іске қосылды. Судандық билік органдарына ұсынымдар берілді. Есептеулер IBM 650 компьютерінде орындалды. Су ресурстарын жобалау үшін жүргізілген модельдеу зерттеулері гидрологиялық көлік модельдері туралы мақалада талқыланады, олар 1980 жылдан бері су сапасын талдау үшін қолданылып келеді. Көптеген су қоймаларының салынуына қарамастан, 1980 жылдардағы құрғақшылық Эфиопия мен Суданда кең таралған ашаршылыққа әкелді, бірақ Мысыр Насер көлінде жиналған сумен қамтамасыз етілді. Құрғақшылық Ніл өзені бассейнінде өлім-жітімнің басты себебі болып табылады. Стратегиялық болжау тобының мәліметтеріне сәйкес, өткен ғасырда шамамен 170 миллион адам құрғақшылықтан зардап шекті, оның жарты миллионы қаза тапты. 1900-2012 жылдар аралығында болған 70 құрғақшылық оқиғасының 55-і Эфиопия, Судан, Оңтүстік Судан, Кения және Танзанияда тіркелді. Уганда, Судан, Эфиопия және Кения сияқты елдер Мысырдың су ресурстарын басып алуына наразылық білдірді. Нил бассейні бастамасы осы мемлекеттер арасында бейбіт ынтымақтастықты дамытуға көмектеседі. Нил суын бөлісетін елдер арасында келісімдерге қол жеткізуге бірнеше әрекеттер жасалды. 2010 жылдың 14 мамырында Энтеббеде (Уганда) Эфиопия, Руанда және Танзания Ніл суын бөлу туралы жаңа келісімге қол қойды, бірақ бұл келісім Мысыр мен Суданның күшті қарсылығын тудырды. Мұндай халықаралық келісімдер Нил бассейнінің су ресурстарын әділ және тиімді пайдалануға ықпал етуі керек. Нилдің болашақ су ресурстарын жетік түсінбесек, осы елдердің сумен қамтамасыз етілуіне, экономикалық және әлеуметтік дамуына байланысты Нилге тәуелді елдер арасында қақтығыстар туындауы мүмкін. Оңтүстік Африка азаматы Хендрик Коетзи басқарған Ақ Ніл экспедициясы Ақ Нілдің шамамен ұзындығын басып өтті. Экспедиция 2004 жылдың 17 қаңтарында Угандадағы Виктория көлінен басталып, төрт жарым айдан кейін Розеттада (Жерорта теңізі) аяқталды.

Көк Ніл

Геолог Паскуале Скатурро мен оның серіктесі, каякшы және деректі фильм түсіруші Гордон Браун бастаған "Көк Ніл" экспедициясы Эфиопиядағы Тана көлінен Жерорта теңізіндегі Александрия жағажайларына дейін Көк Нілдің барлық ағысын бойлай төмен түскен алғашқы адамдар болды. Олардың шамамен 114 күндік саяхаты 2003 жылдың 25 желтоқсанынан 2004 жылдың 28 сәуіріне дейін жалғасты. Экспедицияға басқа да адамдар қатысқанмен, Браун мен Скатурро ғана саяхатты толық аяқтады. Олар тасқын суларда қолмен жүзіп өткенімен, саяхатының көп бөлігінде сыртқы қозғалтқыштарды пайдаланды. 2005 жылдың 29 қаңтарында канадалық Лес Жиклинг пен жаңа зеландиялық Марк Таннер Эфиопияның Көк Нілінен адам күшімен алғашқы рет өтті. Олардың бес айға созылған саяхаты барысында екі соғыс аймағынан және қарақшыларға әйгілі аймақтардан өтіп, қарумен ұсталды.