Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы өзен Лимпопо өзені (/l//I//m//'//p//ou//p//ou/) Оңтүстік Африкада басталып, Мозамбик арқылы негізінен шығысқа қарай ағып, Үнді мұхитына құяды. Лимпопо атауы Ривомо (Ливомо/Лебомо) деген сөзден шыққан, бұл Хоси Ривомо басқарған Тосонга тайпасының тобы, олар таулы аймаққа қоныстанды және аймақты өздерінің көшбасшысының құрметіне атады. Жергілікті Венда қауымдастықтары бұл өзенді Вембе деп атаған, ал қазір Оңтүстік Африка үкіметі солтүстіктегі аудандық муниципалитетінің атауы ретінде қабылдады. 2002 жылы бұл атау провинцияның болу мүмкін атауы ретінде ұсынылған, бірақ дауысқа түсіріліп қабылданбады. Өзеннің ұзындығы шамамен километрді құрайды, ал су жинау алабының ауданы шамамен километр шаршы. Жылдық орташа су шығыны аузында секундқа текше метрді құрайды. Лимпопо – Замбези өзенінен кейін Үнді мұхитына құятын Африкадағы екінші ірі өзен. Өзенді алғаш еуропалықтардың арасынан Васко да Гама 1498 жылы көріп, оны Эспирито-Санто өзені деп атады. Оның төменгі ағысын 1868-69 жылдары Сент-Винсент Уитшед Эрскин зерттеді, ал капитан Дж. Ф. Элтон 1870 жылы орта ағысымен саяхаттады. Лимпопо өзенінің су жинау алабы геологиялық уақыт өте келе азайды. Кейінгі плиоцен немесе плейстоцен дәуіріне дейін Замбези өзенінің жоғарғы ағысы Лимпопо өзеніне құйып келген. Су жинау шекарасының өзгеруі – қазіргі Лимпопо өзенінің солтүстігіндегі жер бетін көтеріп, суды Замбези өзеніне бұрған эпирогендік қозғалыстың нәтижесі.

Курс

Өзен үлкен доғамен ағады, бастапқыда солтүстікке, содан кейін солтүстік-шығысқа, одан кейін шығысқа және ақырында оңтүстік-шығысқа бұрылады. Ол шамамен , Оңтүстік Африканы оңтүстік-шығыста, Ботсвананы солтүстік-батыста және Зимбабвені солтүстікте бөліп тұратын шекара қызметін атқарады. Марико және Крокодил өзендерінің қосылған жерінде Лимпопо өзені пайда болады. Өзен Оңтүстік Африканың ішкі жартастарында құлайтын кезінде бірнеше тасылдар кездеседі. Нотване өзені – Лимпопоның маңызды саласы, ол Ботсванадағы Калахари шөлінің шетінен басталып, солтүстік-шығысқа қарай ағады. Лимпопоның ең ірі саласы – Олифант өзені (Піл өзені) жылына шамамен 1 233 миллион м³ су жеткізеді. Басқа маңызды салалары: Шаше, Мзингване, Крокодил, Мвенези және Лувуву өзендері. Оңтүстік Африканың солтүстік-шығыс бөлігінде өзен Крюгер ұлттық паркімен шектеседі. Мозамбиктегі Xai Xai порты өзеннің сағасына жақын орналасқан. Олифанттан төмен өзен теңізге дейін жүзеді, бірақ құмдар тоғаны үлкен кемелердің кіруіне кедергі келтіреді, тек толы су кезінде ғана мүмкін болады.

Бассейннің ерекшеліктері

Лимпопо өзенінің суы баяу ағып, құрамында көп мөлшерде лай бар. Рудьярд Киплинг өзенді "ұлы сұр-жасыл, майлы Лимпопо өзені, қызба ағаштармен тоңкерілген" деп сипаттаған, ал "Осылай болды" әңгімелерінде "Екі түсті питон тас жыланы" оның ішінде мекендейді. Жаңбыр маусымдық және тұрақсыз: құрғақ жылдары өзеннің жоғарғы бөліктері 40 күн немесе одан аз ағып тұрады. Калахари шөліндегі су жинау алабының жоғарғы бөлігі шөлді, бірақ өзен бойында төмен қарай жағдайлар азая бастайды. Келесі бөліктері Ватерберг массивінен су жинайды, ол жартылай жапырақты орман және сирек халық тығыздығына ие биом. Құнарлы жазықтар халықтың тығыз орналасуына мүмкіндік береді, ал Лимпопо алабында шамамен 14 миллион адам тұрады. Жаңбырлы маусымда төменгі ағыста су тасқыны кейде проблема туғызады. 2000 жылдың ақпан айында циклонның өтуі кезінде ауыр жаңбырлар Мозамбиктегі 2000 жылғы апатты су тасқынына әкеп соқты. Лимпопо өзеніндегі бегемоттардың ең көп шоғырланған жері Моколо мен Могалаквена өзендері арасында орналасқан. Лимпопо өзенінің алабында кең ауқымды кен өндіру қызметі жүргізілуде, шамамен 1900 жұмыс істеп тұрған кені бар, тасталған 1700 кені есепке алынбаған.

Тарих

Васко да Гама өзінің алғашқы экспедициясында, 1498 жылы өзен сағасына тоқтағанда, оны көрген алғашқы еуропалықтардың бірі болған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл аймақта адамдар көне заманнан бері қоныстанған – Мокопане қаласының жанындағы Макапанс аңғарындағы қазбалар 3,5 миллион жыл бұрынғы австралопитектердің қаңқаларын сақтайды. Кейін Оңтүстік Африканың бас геодезисі болған Сент-Винсент Уитшед Эрскин 1868-1869 жылдары өзен сағасына саяхат жасады. 1950 жылдың шілде айында Лимпопо және Лувуву өзендерінің қосылған жерінен жүздеген километр жоғарыда Замбези акуласы ұсталды. Замбези акулалары тұщы суға төзімді және Лимпопо өзенінің бойымен шалқарып жүзе алады. 2013 жылы жақын орналасқан Ракуэна крокодил шаруашылығындағы су тасқыны салдарынан шамамен 15 000 Нил крокодилі өзенге кездейсоқ түрде босатылды.