Кіріспе
Дыбыстан жылдам ұшатын ұшақ Дыбыстан жылдам ұшатын ұшақ - дыбыстан жылдам ұшатын ұшақ. Үшінші ғасырдың екінші жартысында үстіркілді ұшақтар пайда болды. Үшінші ғасырдың басында ғалымдар ғарыштық ұшақтарды зерттеу және әскери мақсаттар үшін қолданған, бірақ тек екі үшеуі ғана, Туполев Ту 144 (алғашқы ұшуы - 31 желтоқсан 1968 ж.) және Конкорд (алғашқы ұшуы - 2 наурыз 1969 ж.) азаматтық мақсатта пайдаланылған. Ұшқыштар - үстірты дыбыстан жылдам ұшақтардың ең кең таралған үлгісі. Аэродинамикасы суперсонда ұшу деп аталады сығымды ағыны себебі, сығымдалуымен байланысты соққы толқындары немесе "сондау бум" арқылы құрылған кез келген объектілер сауыстан жылдам жүреді. 5 Махтан жоғары жылдамдықпен ұшатын ұшақтар гипердыбыстық ұшақтар деп аталады.
A supersonic aircraft is an aircraft capable of supersonic flight, that is, flying faster than the speed of sound (Mach 1). Supersonic aircraft were developed in the second half of the twentieth century. Supersonic aircraft have been used for research and military purposes, but only two supersonic aircraft, the Tupolev Tu 144 (first flown on December 31, 1968) and the Concorde (first flown on March 2, 1969), ever entered service for civil use as airliners. Fighter jets are the most common example of supersonic aircraft. The aerodynamics of supersonic flight is called compressible flow because of the compression associated with the shock waves or "sonic boom" created by any object traveling faster than sound. Aircraft flying at speeds above Mach 5 are called hypersonic aircraft.
Тарих
Тік ұшу кезінде үстіртоңқы жылдамдықпен ұшқан алғашқы ұшақ - американдық Bell X 1 эксперименталды ұшағы, ол сұйық оттегі мен этил спиртімен жұмыс істейтін қозғалтқыш зымыранмен қуаттыланды. Көптеген үстіркілді ұшақтар әскери немесе тәжірибелік ұшақтар болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде авиациялық зерттеулер алғашқы зымыранмен және реактивті ұшақпен жұмыс істеуге әкелді. Соғыста дыбыс кедергісін бұзғаны туралы бірнеше мәлімдеме пайда болды. Алайда, бақылаудағы ұшу деңгейінде адаммен жабдықталған ұшақтың дыбыс жылдамдығынан асып түсетін алғашқы танымал ұшуы 1947 жылы 14 қазанда Чак Йегер ұшқан Bell X 1 эксперименталды зымырандық ұшағымен орындалды. Дыбыс кедергісін бұзған алғашқы өндірістік ұшақ F 86 Canadair Sabre болды, оның басқаруында алғашқы дауыстан жоғары ұшқыш әйел, Жаклин Кокран болды. Дэвид Мастерстің айтуынша, советтер Германияда тұтқындаған DFS 346 прототипі, 32800 фут (10000 м) биіктікте B 29 ұшағынан босатылғаннан кейін, 1951 жылдың соңында 683 миль / сағ (1100 км / сағ) жеткен, бұл сол биіктікте Мах 1 -ден асып кеткен болар еді. Бұл ұшулардың ұшқышы неміс Вольфганг Зизе болды. 1961 жылы 21 тамызда Дуглас DC 8 43 (тіркеу N9604Z) Эдвардс әуе базасында сынақ ұшуы кезінде бақыланатын сүңгуілде Мах 1 -ден асып түсті. Экипаж құрамында Уильям Магрудер (ұшқыш), Пол Паттен (қосалқы ұшқыш), Джозеф Томич (ұшу инженері) және Ричард Х. Эдвардс (ұшу сынақ инженері) болды. Бұл азаматтық авиацияның алғашқы қасақана жасалған үстіркілді ұшуы және Конкорд немесе Ту-144 емес азаматтық авиацияның жалғыз жасағаны болды. Соник бум - ауадағы бір заттың дыбыс жылдамдығынан асып кеткен кезде пайда болатын соққы толқындарымен байланысты дыбыс. Соник-бумдар адам құлағына жарылыс немесе найзағайдың жарқылдауы сияқты естілетін едәуір мөлшерде дыбыс энергиясын шығарады. Үстімізден өтіп бара жатқан дауысты оқ немесе сыбық сыңырығы - шағын дыбыстық жарылыс үлгілері. Үлкен үстіркілді ұшақтардың саңылаулары айрықша қатты және таңғажайып болуы мүмкін, адамдарды оятуы мүмкін және кейбір құрылымдарға аздап зақым келтіруі мүмкін. Олар үнемі су үстімен ұшуға тыйым салуға әкелді. Олардың алдын-алу мүмкін болмаса да, зерттеулер көлік құралын мұқият құрастыру арқылы олардың зиянды әсерін азайтып, жер бетінен үстімен үндеуден жылдам ұшуды практикалық таңдау ретінде қарастыруға болады.
Суперкруиз
Суперкруиз - тиімді жүкті, жолаушыларды немесе қару-жарақты тиімді түрде орындайтын, әдетте өте тиімсіз арттағы күйдірушілерді немесе "қайта қыздыруды" пайдалануды болдырмайтын, үнемі созылатын ұшақтың үнемі созылатын үдемелі ұшуы. Көптеген белгілі соғыс ұшақтары суперкруизге қабілетті емес, олар қысқа уақыт аралығында, әдетте, кейіннен жану құралдарымен, 1+ Мах ұшуын ғана ұстай алады. SR 71 Blackbird сияқты ұшақтар соңындағы күйдіру құрылғысы қосылған кезде дыбыстан жоғары жылдамдықпен ұшуға арналған. Суперкруизге қабілетті ұшақтың ең танымал үлгілерінің бірі - Конкорд. Коммерциялық авиалайнер ретінде ұзақ уақыт қызмет еткендіктен, Конкорд суперкруизде ең көп уақыт өткізген рекордты ұстайды; басқа барлық ұшақтардың жиынтығынан көп.
Үндеуден жоғары бизнес-жолаушы
Үндеуден жоғары жылдамдықты бизнес-ұшақтар (SSBJ) - ұшақтардың ұсынылып отырған кіші класы. Әлі күнге дейін ондайлар ұшқан жоқ. Әдетте онға жуық жолаушыны тасымалдауға арналған SSBJ-лер дәстүрлі субсониктік бизнес ұшақтармен бірдей мөлшерде. Үлкен көлемдегі және бизнес-джет (төмендегі қараңыз) жолаушылар үшін үстіртолақ және үстіртолақ жолаушылар ұшақтарының жобалары (Aerion SBJ, Spike S 512, HyperMach SonicStar, Next Generation Supersonic Transport, Tupolev Tu 444, Gulfstream X 54, LAPCAT, Reaction Engines LAPCAT A2, Zero Emission Hyper Sonic Transport, SpaceLiner және т.б.) ұсынылды және қазір әзірленуде.
Үстір дауысты стратегиялық барлау
Кейбір үстіркілді стратегиялық бомбалаушылар, мысалы, "Сухой Т-4" де барлау роліне қабілетті (бұл "Сухой" прототипі болып қала бергенімен). Lockheed SR 71 Blackbird арнайы осы рөлге арналған және ол Lockheed A 12 барлау ұшағының 1962 жылы алғаш рет ұшқан үлкен дамуы болды.
Үдемелі ұшақтар
Үшінші ұшақ - "Жұмысшы" ұшағы. Олар үстіртұңғыш ұшақтардың басым көпшілігін құрайды және кейбіреулері, мысалы, Микоян Гуревич МиГ 21, Локхид F 104 Starfighter және Dassault Mirage III, көп мөлшерде өндірілді. Көптеген әскери үстіркілді ұшақтар мен осыған ұқсас төртінші және бесінші буын ұшақтары бірнеше елдерде, соның ішінде Ресей, Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Үндістан, Иран және АҚШ-та әзірленуде.