Кіріспе

Жыланға құрмет көрсету - индустар мейрамы Маха-Бхаратта дана Астика патша Жаннамеджаяны жылан нәсілін құрбандыққа шалудан және ақырында оны жоюдан (Сарпа Сатра) тоқтатады. Бұл құрбандықты жыландардың патшасы Такшака өлтірген әкесі Парикшитаның өлімі үшін Жанамаджая жасаған. Құрбандық шалу Шравана айының Шұқла пакша Панчми күні тоқтатылды. Бұл құрбандық кезінде тұтас Маһабхаратаны алғаш рет Вайсампаяна дана адам баяндады. Содан бері бұл күн Нага Панчми ретінде аталып келеді.

Этимология

Панчами - айдың көтерілу және/немесе кемуінің он бес күнінің бесінші күні. Бұл ерекше күн жыланға табынушылықтың айлық Шравана айының шілде/тамыз айларында айдың кемуінің бесінші күніне сәйкес келеді. Сондықтан бұл Нага Панчами (Нага: кобра; немесе жай ғана, жылан) деп аталады.

Аңыздар

Индуизм мен фольклорда жыланға табынудың маңыздылығына қатысты көптеген аңыздар бар. Хинду Пураналары мен Маһабхаратаға сәйкес, ғаламдық жаратушы Брахма Иесінің немересі Кашьяпа Праджапати Дакшаның екі қызы Кадру мен Винатаға үйленді. Кейін Қадру Нага нәсілін туғызды, ал Вината Арунаны тудырды, ол Күн құдайы Сурьяның күймешісіне айналды, сондай-ақ Вишнуның тасымалдаушысы болған үлкен бүркіт Гаруданы тудырды. Нага Панчми - бұл Ахара, дәстүрлі үнді күрес залдары, жыланның мистикалық символикасын құрметті атап өту үшін арнайы мерекелер өткізетін күн. Жерде құрбандық шалатын шатыр арнайы орнатылған болатын. Жер бетіндегі жыландарды өлтіретін құрбандықты ғалымдар бастаған. Жанамажаяның алдында жасалған құрбандық өте күшті болғандықтан, ол барлық жыландарды Ягна кундасына (құрбандыққа арналған отқа) құлатты. Діни қызметкерлер тек Париссихитаны тістеп өлтірген Такшаканың ғана Индраның қорғанысына қашып кеткенін білгенде, даналар такшаканы және Индраны құрбандыққа шалу үшін мантраларды (жалған сөздер) оқудың қарқынын арттырды. Текшака Индраның төсегіне оралып, құрбандыққа шалудың күші соншалықты күшті болды, тіпті Индра мен Такшака отқа қарай сүйрелді. Бұл құдайларды үрейлендіріп, Манасадевиге мәселені шешу үшін өтініш жасады. Содан кейін ол ұлы Астикадан ягнаға баратын жерге барып, Сарпа сатра ягнасын тоқтатуды Жанамаджаяға өтініш жасауын өтінді. Астика Джанамеджаяға барлық састрларды (кітаптарды) білгені үшін таң қалдырды, ол оған бата іздеуге рұқсат берді. Сол кезде Астика Жанамеджеядан сарпа сатрасын тоқтатуды өтінді. Патшаның брахманға берілген сыйдан бас тартқаны белгілі болғандықтан, ол ягнаны орындайтын ришилердің қорғауына қарамастан, мойынсұнды. Содан соң ягна тоқтатылып, Индра мен Такшаканың және оның басқа жылан нәсілінің өмірі сақталды. Бұл күн, индустар күнтізбесіне сәйкес, Надивардини Панчми (мосондық маусым кезінде Шравана айдың жарық он екі күнінің бесінші күні) болып табылады. Содан бері бұл күн Нагалардың мерекесі болып табылады, өйткені олардың өмірі осы күні сақталған. Сонымен қатар, Индра Манасадевиге барып, оған ғибадат етті. Гаруда Пуранаға сәйкес, осы күні жыланға дұға ету - жақсылық әкелетін және адам өмірінде жақсы жаңалық әкелетін күн. Содан кейін брахмандарды тамақтандыру керек.

Халық аңыздары

Есімде қалған жыландар мен той туралы жазбалардан басқа, халық аңыздары да көп. Бұған ауылдағы бір шаруаның әңгімесі мысал бола алады. Оның екі ұлы бар еді, олардың бірі егін егіп жүргенде үш жыланды өлтірді. Сол түні жыланның анасы өш алып, шаруаны, оның әйелі мен екі баласын шағып өлтіреді. Бір күні ата-анасы мен аға-інілерінің өліміне қатты қайғырып, қайғырып қалған жалғыз қыздары бір табақ сүт әкеліп, жылан анасының алдына барып, ата-анасы мен аға-інілерінің өліміне кешірім сұрап, тірілтуін сұрады. Осы құрбандыққа риза болған жылан оларды кешіріп, шаруа мен оның отбасын қайта тірілтті. Халық аңыздарында жыландар жаңбырлы мезгілге, яғни санскрит тіліндегі варша ритуға да қатысты. Олар көлдер мен өзендердің құдайлары ретінде бейнеленеді және олар өз орларынан су көзі сияқты шығып жатқан судың тұлғасы деп айтылады.

Өңірлік дәстүрлер

Жыланның адамнан да күшті екендігіне сенушілердің айтуынша, оның Шива, Деви, Вишну және Субраманиямен байланысы болғандықтан, қорқыныш сезіледі, нәтижесінде кобраны құдайландыру және бүкіл елде индустар оны құлшылық етеді. Жыланның индуистік астрологияда белгілі Ай түйіндерімен байланысы бар. Жыланның басын Раху ("Аждаһаның басы") және құйрығын Кету ("Аждаһаның құйрығы") бейнелейді. Егер адамның зодиак картасында барлық жеті ірі планета кері ретпен (сағат тіліне қарсы) Раху мен Кетудің арасында орналасса, онда бұл Каласарпа дошасын (қара жыландарға байланысты ақау) білдіреді, бұл адамның өміріндегі жамандық пен қиындықты алдын ала білдіреді, сондықтан Нага Панчами күні жыландарға табыну арқылы қанағаттандырылады.

Солтүстік және Солтүстік-Батыс Үндістан

Нага панчамиі Солтүстік Үндістанның барлық жерінде аталып өтеді. Кашмирде ежелден-ақ жыландарға табынушылықты индустар жасап келген, ал олардың ғибадат орындары 700-ге жуық деп есептеледі. Солтүстік-батыс Үндістанда, Бенераст сияқты қалаларда, Нага Панчами мерекелерінің бір бөлігі ретінде аххаралар (жанұя күрес және жарыстар) безендірілетін уақыт; бұл жағдайда аххаралар мұқият тазартылады және қабырғалар жыландар бейнелерімен боялады, діни қызметкерлер басқарады, гурулар демеушілермен бірге құрметтеледі. Оның мәні - күрескерлер ерлік үшін, ал Нага - ерліктің схемасын білдіреді. Ахараларда сүт ішетін жыландар бейнеленген. Бағдат хандығының Нарсинггарх ахарасында Нага Раджаға (Жылан патшасына) арналған арнайы ғибадатхана бар. Онда жыланның бейнесі үстіне ыдыс ілінеді. Оған сүт құйылып, ол жылан құдайына құрбандық ретінде құйылады. Бұл күні барлық қалалар мен ауылдарда жылан сиқыршылары өздерінің себеттерінде жыландарды көрсетеді, онда барлық жыландар, мысық жыландар мен кобралар араласады. Кейбір жылан сүйгіштер мойнына жылан іліп алады, ал көпшілік осы көріністерге куә болады. Бұл мерекенің құрметіне себеттегі жыландарға да табынады. Алайда, Пәнжабта бұл мейрам басқа айда және басқа форматта, Бхадра айында (қыркүйек қазан) атап өтіледі және Гуга Наувами деп аталады (айдың жарық жартысы кезінде ай айының тоғызыншы күні). Бұл мерекенің құрметіне қамырдан жылан мүсіні жасалып, оны "жұмыртқаны жуып-шаю себетіне" салып, ауылды аралап жүреді. Ауыл тұрғындары мүсінге арнап ұн мен сары майды ұсынып, құрбандыққа шалады. Парад соңында жыланды жерлейді, әйелдер оған тоғыз күн бойы құлшылық етіп, қамырдан жасалған тартулар береді.

Батыс Үндістан

Бүкіл елдегідей, Нага Панчми Батыс Үндістанда да аталып өтіледі және ол Кетарпал немесе Кшетрапал деп аталады, яғни өз иелігін қорғаушы. Еліміздің бұл бөлігінде жыланға Бхужанг деп аталады, бұл санскрит тілінде жыланның атауы. Бұл атау Бхуджаңнан кейін Бхуджия деген төбенің астында орналасқан Бхудж қаласына берілген, өйткені бұл жыландар мекендеген. Бұл төбе басында Бхудзиа форты деп аталатын бекініс бар, онда жылан құдайына арналған ғибадатхана салынған, ал екінші ғибадатхана төбе басында Нани Деви деп аталады. Бхуджа бекінісі Кутч билеушісі Дешальджи І мен Кутчқа шабуыл жасаған Гуджараттың моғол вице-падышасы Шер Буланд хан арасындағы ірі шайқастың сарайы болды. Бұл Дешалджидің билігінің алғашқы кезеңінде болған. Қатч әскері жеңіліп бара жатқанда, Нага бауаларының бір тобы Нага ғибадатханасына барып, ғибадат ету үшін Бхуджа қақпасын ашып, Шер Буланд ханның әскеріне қарсы шайқасқа қосылды. Дешальджи мен жеңіске жеттім. Сол күннен бастап Наға Бавалар мен олардың басшылары Наға Панчами күні өтетін шеруде үлкен орын алады. Қалдықтың бір бұрышында Бхужанг Нагаға (жылан құдайы) арналған шағын шаршы мұнара бар. Бхужанг Нага Катиявардан шыққан және Кучті дайтиялар мен раксалар деп аталатын жындардың қысымшылығынан азат етті. Жылан ғибадатханасы Дехалжи I билік құрған кезде төбені нығайту кезінде салынған және шатримен қамтамасыз етілген. Жыл сайын Нага Панчми күні ғибадатханада жәрмеңке өткізіледі. Синдхи қауымында Нага Панчми Гогоның құрметіне аталып өтеді.

Шығыс және Солтүстік-Шығыс Үндістан

Үндістанның шығыс және солтүстік шығыс штаттарында, мысалы, Батыс Бенгалия, Жаркханд, Орисса және Ассамда құдайға Манаса деп табынады. Инду мифологиясына сәйкес Манаса жылан құдайы, оны Жартақеру деп те атаған және жартақеру есімді брахман данасының әйелі. Бұл мерекенің құрметіне Манаса құдайының символы - Манасаның бұтақшасы (euphorbia lingularum) жерге қойылып, Шраван айында ғана емес, Бхадра Маса айында да құлшылық етіледі. Мереке үйдің ауласында өтеді.

Оңтүстік Үндістан

Оңтүстік Үндістанда жылан Субраманиямен (аспан әскерінің қолбасшысы) және сонымен қатар Шива мен Вишнумен бірдейленеді. Карнатакада бұл мерекеге дайындық биманай амавасияның жаңа ай күнінде, яғни панчами мейрамына бес күн қалғанда басталады. Қыздар ақ балшықтан жасалған, ақ нүктелермен боялған мүсіндерге дұға етеді. Олар құмыраға малынған жіпті оң қолтығына байлап, ант береді. Үйдің алдындағы еденге жыланның суреті суреттеліп, сүт тарту етіледі. Олар мейрамның алдындағы түні толықтай ораза ұстайды немесе тұзсыз диета жасайды. Поджадан кейін ас-су қонағы ұйымдастырылады. Оңтүстік Үндістанда жыланның мүсіндеріне де, тірі жыланға да табынады. Әр ауылдың жылан құдайы бар. Ол Нава Нага деп аталатын бір жылан немесе тоғыз жылан ретінде табынады, бірақ танымал түрі - екі жылан "Эскулапиялық таяқ" түрінде. Оңтүстік Үндістанның әрбір ғибадат етушісі жыландар тұратын құмырсқалар үйіне табынады. Әйелдер құмырсқа үйін құмыра, қызыл шайыр және бидай ұнымен араластырылған қантпен безендіреді. Олар оны ағаштан жасалған қабырғаға байланған жіптердің көмегімен гүлдермен безендіреді. Махараштрада құлшылық ету кезінде құмырсқалар үйірімінен бес рет айналып, жылан құдайларын дәріптеп ән айтады. Әртүрлі себептермен балалы болмаған әйелдер жыланның тас мүсіндерін піпел ағашының астына орнатып, жылан құдайының балалы болуына батасын сұрайды. Бұл жыландар ерлікті бейнелейді және құнарлылық пен құрсақ көтермеушілікке әсер етеді деп есептеледі. Карнатакадағы Кург қаласында ата-бабалар платформасы нока деп аталады, ол жылан түрінде ата-бабалардың инкарнациясы деп есептелетін дөңгелек тастармен орнатылған, бірақ Нага Панчами күні олар міндетті түрде табынуға тиіс емес. Кералада Ежавалар мен Найрлар жыланға табынады. Әдетте ата-бабалар үйінің оңтүстік-батыс бұрышында жылан құдайының ғибадатханасы орнатылады. Нага Панчами күні әйелдер бір күн бұрын ораза ұстайды. Олар Нага Панчами күні таңертең суға түсіп, сарпа кавуға барып, дұға етеді. Олар Тиртам сүтін үйге алып кетеді. Шембарти (хибискус) гүлін сүтке малып, бауырдың арқасына бүркіп, арти жасалады. Содан кейін бауырластың оң қолынан құмыраға батырылған жіп байланады. Содан кейін қонақасы беріледі.

Непалдағы мереке

Бұл рәсім Непалда кеңінен қолданылады, әсіресе Гаруда мен үлкен жылан арасындағы шайқас үшін. Катмандудағы Чангу Нараян ғибадатханасында Гаруданың мүсіні бар, оны Гаруда өзі орнатты деп айтылады. Нага Панчами күні мүсін оның алып жыланмен болған ұлы күресін еске түсіріп терлейді; адамдар терді жинап, оны алапес ауруын емдеуге қолданады. Непалдық диаспоралар бұл рәсімді Непалдан тыс жерлерде де өздерінің қоныстанған елдеріне алып кетті.

Пәкістанда атап өтілетін мереке

Пакистанның Синдх тайпасы Нага Панчмиді жылан шағылудан қорғайтын мифтік кейіпкер Гогроға құрмет көрсету арқылы атап өтеді.