Кіріспе
Асура индуистік мифологияда Хираньякашипу (,), сондай-ақ Хираньякашияп деп те аталады, Пураналарда асуралардың датия патшасы. Инду мифологиясында Хираньякашипудың кіші інісі Хираньякша Вишнудың Вараха (жабайы шошқа) аватарымен өлтірілді. Осыған ашуланған Хираньякашипу Брахманы құрметтеу үшін тапас жасау арқылы жеңілмейтін күшке ие болуға бекінді. Үш әлемді бағындырғаннан кейін, ол Вишнудың Нарасимха (адам-арыстан) аватарымен өлтірілді.
Hiranyakashipu (, ), also known as Hiranyakashyap, was a daitya king of the asuras in the Puranas. In Hindu mythology, Hiranyakashipu's younger brother, Hiranyaksha, was slain by the Varaha (wild boar) avatar of Vishnu. Angered by this, Hiranyakashipu decided to gain a boon of invulnerability by performing tapas to propitiate Brahma. After his subjugation of the three worlds, he was slain by the Narasimha (man lion) avatar of Vishnu.
Этимология
Хираньякашипу сөзбе-сөз "алтын шаш" (хиранья "алтын", кашипу "шаш") дегенді білдіреді және көбінесе байлыққа және сезімталдыққа құмар адамды бейнелейтіндей түсіндіріледі. Бірақ, Пураналарда бұл есім атиратр (сома) құрбаны кезінде асура отырған немесе жанында болған "Хираньякашипу" деп аталатын алтын тақтан шыққан деген де айтылады.
Туу
Бхагавата Пуранадағы бір әңгіме бойынша, Хираньякашипу мен Хираньякша – Вишнудың қақпашылары Жая мен Виджая, олар Төрт Кумараның қарғысы салдарынан жер бетіне туған. Сатья Югада Хираньякашипу мен Хираньякша, бірге Хираньялар деп аталған, Дити (Дакшаның қызы) мен абыз Кашьяпаның ұлдары болды. Олардың қосылуынан, күн бату уақытында асуралар дүниеге келгендігі айтылады, ал бұл осындай іс үшін ыңғайсыз уақыт деп есептелген.
Тапас
Хираньякашипудың кіші інісі Хираньякша Вишнудың Вараха аватарының қолынан қаза тапқаннан кейін, Хираньякашипу Вишнуды жек көре бастады. Ол Брахмадан зақымсыздық сыйлығын алып, осылайша оны өлтіруді шешті. Бастапқыда жоспарланғандай болды, Брахма Хираньякашипудың тапасына риза болды. Брахма Хираньякашипудың алдына келіп, оған қалауынша сыйлық беруге уәде берді. Бірақ Хираньякашипу мәңгілік өмір сүруді сұрағанда, Брахма бас тартты. Сонда Хираньякашипу былай деп тіледі: "Уа, Раббым, уа, сыйлық берушілердің ең жақсысы, егер сіз маған қалаған сыйлығымды берсеңіз, сіз жаратқан ешбір тірі жаннан менің өлімімді кездестірмеуге рұқсат етіңіз. Мені ешқандай үйдің ішінде де, сыртында да, күндіз де, түні де, жерде де, аспанда да өлтірмеңіз. Сіз жаратқан ешбір жаратылыс, қару-жарақ, адам немесе жануар менің өлімімді келтірмесін. Мен тірі немесе өлі ешбір жаратылыстан өлімді жоламауымды маған нәсіп етіңіз. Сонымен қатар, мені жарты тәңірлер, жын-перілер немесе төменгі әлемдерден келген үлкен жылан өлтірмесін. Сізді шайқаста ешкім өлтіре алмайтындықтан, сіздің бәсекелесіңіз жоқ. Сондықтан маған да қарсылас болмайтындай сыйлық беріңіз. Маған барлық тірі жандар мен құдайлардың үстінен билік беріп, осы билікпен иемденетін барлық салтанатты билікті сыйлаңыз. Сонымен қатар, маған ұзақ уақыт бойы тақуалықпен айналысып, йоганы үйрену арқылы қол жеткізген барлық құдіретті күштерді беріңіз, өйткені олар ешқашан жоғалмайды. Басқа Пураналарда да осы сыйлықтың көптеген нұсқалары келтірілген. Шива Пуранада Хираньякашипудың құрғақ немесе ылғалды қаруларға, найзағайларға, тауларға, ағаштарға, зымырандарға немесе кез келген қаруға зақым келмейтінін сұрағаны айтылады. Ваю Пуранада Хираньякашипу тек Вишну ғана оны өлтіре алатындай күшті болуын тілегені айтылады. Басқа нұсқаларда тірі ешбір жанның өлтірмеуі, күндіз немесе түнде өлмеу және жоғарыда немесе төменде өлмеу жатады. Махабхараттың "Анушасана Парва" бөлімінің 14-тарауында дана Упаманю Кришнаға Хираньякашипуның Шиваға жақындасу үшін тапас жасағанын қысқаша айтты. Шива Хираньякашипуға теңдесі жоқ жауынгерлік шеберлік, садақ пен басқа да қаруларды қолданудағы ерекше дағды, сондай-ақ Индра, Яма, Кубера, Сурья, Агни, Ваю, Сома және Варуна сияқты барлық құдайлардың күшін сыйлады. Осы екі сыйлықтың нәтижесінде Хираньякашипу өте күшті болды, тіпті Гималай тауларын түбінен шайқап тастай алды. Равана бірде Хираньякашипудың құлақтарын көтеруге тырысты, бірақ олар өте ауыр болғандықтан, көтере алмады. Хираньякашипу өзін жеңімпаз сезініп, үш әлемді жаулап алды және Индраның тағына отырды. Сканда Пуранаға сәйкес, Хираньякашипу ғаламды 107,28 миллион жыл бойы биледі.
O my lord, O best of the givers of benediction, if you will kindly grant me the benediction I desire, please let me not meet death from any of the living entities created by you. Grant me that I not die within any residence or outside any residence, during the daytime or at night, nor on the ground or in the sky. Grant me that my death not be brought by any being created by you, nor by any weapon, nor by any human being or animal. Grant me that I not meet the death from any entity, living or nonliving. Grant me, further, that I not be killed by any demigod or demon or by any great snake from the lower planets. Since no one can kill you in the battlefield, you have no competitor. Therefore, grant me the benediction that I too may have no rival. Give me sole lordship over all the living entities and presiding deities, and give me all the glories obtained by that position. Furthermore, give me all the mystic powers attained by long austerities and the practice of yoga, for these cannot be lost at any time. In other Puranas, many variations of the boon are given. The Shiva Purana mentions that Hiranyakashipu asked Brahma that he would be invulnerable to dry or wet weapons, thunderbolts, mountains, trees, missiles, or any form of weapon. The Vayu Purana mentions that Hiranyakashipu asked to be so powerful, only Vishnu would slay him. Other variations include not being slain by any living being, not at daytime or nighttime and not above or below. In section 14, the Anushasana Parva of the Mahabharata, the sage Upamanyu briefly mentioned to Krishna that Hiranyakashipu also performed tapas to propitiate Shiva. Shiva granted Hiranyakashipu the boon that he would have unrivalled combat prowess, exceeding skill in the use of bow and other weapons as well as the powers of all the gods, including Indra, Yama, Kubera, Surya, Agni, Vayu, Soma, and Varuna. In consequence of these two boons, Hiranyakashipu became so mighty that he was able to shake the Himalayas down to their roots. Ravana once tried to lift Hiranyakashipu's earrings but he was unable to do so because they were very heavy. Hiranyakashipu felt invincible and conquered the three worlds, assuming the throne of Indra. According to the Skanda Purana, Hiranyakashipu ruled the universe for 107.28 million years.
Өлім
Хираньякашипу осы баталарды алу үшін тапас орындап жатқанда, Индра және басқа да тәңірлер оның үйіне шабуыл жасап, оның жоқтығынан пайдаланды. Осы кезде құдайлық қасиетті Нарад Хираньякашипудің әйелі Қаядхуды қорғауға араласты. Нарад Қаядхуды қамқорлығына алды, және оның басшылығымен оның тумаған баласы (Хираньякашипу ұлы) Прахлада, тіпті ана құрсағында бола тұрып, дананың жоғары трансценденттік нұсқауларымен әсерленді. Кейін, бала кезіне жеткенде, Прахлада Нарадтың нәресте кезіндегі тәрбиесінің жемісін көре бастады және әкесінің наразылығына қарамастан, Вишнуға адал жандаушы ретінде танылды. Хираньякашипу ұлының Вишнуға деген құлшынысынан ашуланып, оны өлтіру керек деп шешті, бірақ әрбір әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі Прахладаны Вишнудың құдіретті күші қорғады. Сұраққа жауап бергенде, Прахлада әкесін ғаламның жоғары құдайы деп мойындаудан бас тартып, Вишнудың барлық жерде таралғанын, әр нәрседе бар екенін мәлімдеді. Сонда Хираньякашипу жақын маңдағы бағанаға көрсетіп: "Ей, бақытсыз Прахлада, сен әрқашан меннен өзге жоғары күшке сипаттадың, бәрінен биік, бәрінің иесі және барлық жерде бар күшке. Бірақ Ол қайда? Егер Ол әр жерде болса, неге менің алдымда осы бағанада көрінбейді?" деді. Прахлада: "Ол бағанада да бар, кішкентай шаң бөлшегінде болғандай", - деп жауап берді. Ашуын баса алмай, Хираньякашипу бағананы жойды. Күшті дауыс естіліп, бұзылған бағанадан Нарасимха түріндегі Вишну пайда болып, Прахладаны қорғау үшін Хираньякашипуға шабуыл жасады. Нарасимха асура патшасын өлтіруге қажетті барлық жағдайға ие болды. Хираньякашипуды адам, тәңір немесе жануар өлтіре алмады, бірақ Нарасимха олардан ешқайсысы емес еді, ол жартылай адам, жартылай жануар болғандықтан. Ол Хираньякашипуға күн мен түннің аралығында (күндіз де, түн де емес), ауланың табалдырығында (ішінде де, сыртында да емес) шабуыл жасады және асураны өз жамбасына орналастырды (жерде де, ауада да емес). Тырнақтарын (тірі де, өлі де емес) пайдаланып, ол асураның ішегін жарып, өлтірді. Хираньякашипудың өлімінен кейін де, қасындағы құдайлар мен жартылай құдайлар Нарасимханың ашуын баса алмады. Сондықтан барлық құдайлар мен әйелдер оның жұбайы Лакшмиге көмек сұрады, бірақ ол да көмектесе алмады. Содан кейін Брахманың тілегімен Прахлада Нарасимхаға ұсынылды, ол соңында оның адал дұғаларымен тынышталды.
"O most unfortunate Prahlada, you have always described a supreme being other than me, a supreme being who is above everything, who is the controller of everyone, and who is all pervading. But where is He? If He is everywhere, then why is He not present before me in this pillar?" Prahlada then answered, "He is in the pillar, just as he is in the slightest dust." Hiranyakashipu, unable to control his anger, smashed the pillar with his mace. A tumultuous sound was heard and Vishnu in the form of Narasimha appeared from the broken pillar and moved to attack Hiranyakashipu in defence of Prahlada. Narasimha had appeared in the perfect of circumstances that would allow him to slay the asura king. Hiranyakashipu could not be killed by human, deva, or animal, but Narasimha was none of these, as he was an incarnate that was part human and part animal. He attacked Hiranyakashipu at twilight (when it is neither day nor night) on the threshold of a courtyard (neither indoors nor outdoors) and placed the asura on his thighs (neither earth nor in the air). Using his claws (neither living nor non living thing), he disembowelled and killed the asura. Even after Hiranyakashipu's death, none of the gods and the demigods present were able to placate Narasimha's fury. So, all the gods and goddesses called his consort, the goddess Lakshmi, but she was also unable to do so. Then, at the request of Brahma, Prahlada was presented before Narasimha, who was finally calmed by the prayers of his devotee.
Холи
Хираньякашипу өзінің ұлы Прахладаны өлтіруге тырысқан бір жолы – оны әпкесі Холикамен бірге өртке тастау болды. Холиканың оттан зақым көрмейтін арнайы құдіреті болған. Прахлада Вишнудың есімін жарылай айтқанда, жақсылық пен жамандық арасындағы күресте Холика жанып кетті, ал Прахладаға ештеңе болмады. Прахладаның аман қалуы индуизмде Холи мерекесі ретінде тойланады.