Кіріспе

Асура индуистік мифологияда Хираньякашипу (,), сондай-ақ Хираньякашияп деп те аталады, Пураналарда асуралардың датия патшасы. Инду мифологиясында Хираньякашипудың кіші інісі Хираньякша Вишнудың Вараха (жабайы шошқа) аватарымен өлтірілді. Осыған ашуланған Хираньякашипу Брахманы құрметтеу үшін тапас жасау арқылы жеңілмейтін күшке ие болуға бекінді. Үш әлемді бағындырғаннан кейін, ол Вишнудың Нарасимха (адам-арыстан) аватарымен өлтірілді.

Этимология

Хираньякашипу сөзбе-сөз "алтын шаш" (хиранья "алтын", кашипу "шаш") дегенді білдіреді және көбінесе байлыққа және сезімталдыққа құмар адамды бейнелейтіндей түсіндіріледі. Бірақ, Пураналарда бұл есім атиратр (сома) құрбаны кезінде асура отырған немесе жанында болған "Хираньякашипу" деп аталатын алтын тақтан шыққан деген де айтылады.

Туу

Бхагавата Пуранадағы бір әңгіме бойынша, Хираньякашипу мен Хираньякша – Вишнудың қақпашылары Жая мен Виджая, олар Төрт Кумараның қарғысы салдарынан жер бетіне туған. Сатья Югада Хираньякашипу мен Хираньякша, бірге Хираньялар деп аталған, Дити (Дакшаның қызы) мен абыз Кашьяпаның ұлдары болды. Олардың қосылуынан, күн бату уақытында асуралар дүниеге келгендігі айтылады, ал бұл осындай іс үшін ыңғайсыз уақыт деп есептелген.

Тапас

Хираньякашипудың кіші інісі Хираньякша Вишнудың Вараха аватарының қолынан қаза тапқаннан кейін, Хираньякашипу Вишнуды жек көре бастады. Ол Брахмадан зақымсыздық сыйлығын алып, осылайша оны өлтіруді шешті. Бастапқыда жоспарланғандай болды, Брахма Хираньякашипудың тапасына риза болды. Брахма Хираньякашипудың алдына келіп, оған қалауынша сыйлық беруге уәде берді. Бірақ Хираньякашипу мәңгілік өмір сүруді сұрағанда, Брахма бас тартты. Сонда Хираньякашипу былай деп тіледі: "Уа, Раббым, уа, сыйлық берушілердің ең жақсысы, егер сіз маған қалаған сыйлығымды берсеңіз, сіз жаратқан ешбір тірі жаннан менің өлімімді кездестірмеуге рұқсат етіңіз. Мені ешқандай үйдің ішінде де, сыртында да, күндіз де, түні де, жерде де, аспанда да өлтірмеңіз. Сіз жаратқан ешбір жаратылыс, қару-жарақ, адам немесе жануар менің өлімімді келтірмесін. Мен тірі немесе өлі ешбір жаратылыстан өлімді жоламауымды маған нәсіп етіңіз. Сонымен қатар, мені жарты тәңірлер, жын-перілер немесе төменгі әлемдерден келген үлкен жылан өлтірмесін. Сізді шайқаста ешкім өлтіре алмайтындықтан, сіздің бәсекелесіңіз жоқ. Сондықтан маған да қарсылас болмайтындай сыйлық беріңіз. Маған барлық тірі жандар мен құдайлардың үстінен билік беріп, осы билікпен иемденетін барлық салтанатты билікті сыйлаңыз. Сонымен қатар, маған ұзақ уақыт бойы тақуалықпен айналысып, йоганы үйрену арқылы қол жеткізген барлық құдіретті күштерді беріңіз, өйткені олар ешқашан жоғалмайды. Басқа Пураналарда да осы сыйлықтың көптеген нұсқалары келтірілген. Шива Пуранада Хираньякашипудың құрғақ немесе ылғалды қаруларға, найзағайларға, тауларға, ағаштарға, зымырандарға немесе кез келген қаруға зақым келмейтінін сұрағаны айтылады. Ваю Пуранада Хираньякашипу тек Вишну ғана оны өлтіре алатындай күшті болуын тілегені айтылады. Басқа нұсқаларда тірі ешбір жанның өлтірмеуі, күндіз немесе түнде өлмеу және жоғарыда немесе төменде өлмеу жатады. Махабхараттың "Анушасана Парва" бөлімінің 14-тарауында дана Упаманю Кришнаға Хираньякашипуның Шиваға жақындасу үшін тапас жасағанын қысқаша айтты. Шива Хираньякашипуға теңдесі жоқ жауынгерлік шеберлік, садақ пен басқа да қаруларды қолданудағы ерекше дағды, сондай-ақ Индра, Яма, Кубера, Сурья, Агни, Ваю, Сома және Варуна сияқты барлық құдайлардың күшін сыйлады. Осы екі сыйлықтың нәтижесінде Хираньякашипу өте күшті болды, тіпті Гималай тауларын түбінен шайқап тастай алды. Равана бірде Хираньякашипудың құлақтарын көтеруге тырысты, бірақ олар өте ауыр болғандықтан, көтере алмады. Хираньякашипу өзін жеңімпаз сезініп, үш әлемді жаулап алды және Индраның тағына отырды. Сканда Пуранаға сәйкес, Хираньякашипу ғаламды 107,28 миллион жыл бойы биледі.

Өлім

Хираньякашипу осы баталарды алу үшін тапас орындап жатқанда, Индра және басқа да тәңірлер оның үйіне шабуыл жасап, оның жоқтығынан пайдаланды. Осы кезде құдайлық қасиетті Нарад Хираньякашипудің әйелі Қаядхуды қорғауға араласты. Нарад Қаядхуды қамқорлығына алды, және оның басшылығымен оның тумаған баласы (Хираньякашипу ұлы) Прахлада, тіпті ана құрсағында бола тұрып, дананың жоғары трансценденттік нұсқауларымен әсерленді. Кейін, бала кезіне жеткенде, Прахлада Нарадтың нәресте кезіндегі тәрбиесінің жемісін көре бастады және әкесінің наразылығына қарамастан, Вишнуға адал жандаушы ретінде танылды. Хираньякашипу ұлының Вишнуға деген құлшынысынан ашуланып, оны өлтіру керек деп шешті, бірақ әрбір әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі Прахладаны Вишнудың құдіретті күші қорғады. Сұраққа жауап бергенде, Прахлада әкесін ғаламның жоғары құдайы деп мойындаудан бас тартып, Вишнудың барлық жерде таралғанын, әр нәрседе бар екенін мәлімдеді. Сонда Хираньякашипу жақын маңдағы бағанаға көрсетіп: "Ей, бақытсыз Прахлада, сен әрқашан меннен өзге жоғары күшке сипаттадың, бәрінен биік, бәрінің иесі және барлық жерде бар күшке. Бірақ Ол қайда? Егер Ол әр жерде болса, неге менің алдымда осы бағанада көрінбейді?" деді. Прахлада: "Ол бағанада да бар, кішкентай шаң бөлшегінде болғандай", - деп жауап берді. Ашуын баса алмай, Хираньякашипу бағананы жойды. Күшті дауыс естіліп, бұзылған бағанадан Нарасимха түріндегі Вишну пайда болып, Прахладаны қорғау үшін Хираньякашипуға шабуыл жасады. Нарасимха асура патшасын өлтіруге қажетті барлық жағдайға ие болды. Хираньякашипуды адам, тәңір немесе жануар өлтіре алмады, бірақ Нарасимха олардан ешқайсысы емес еді, ол жартылай адам, жартылай жануар болғандықтан. Ол Хираньякашипуға күн мен түннің аралығында (күндіз де, түн де емес), ауланың табалдырығында (ішінде де, сыртында да емес) шабуыл жасады және асураны өз жамбасына орналастырды (жерде де, ауада да емес). Тырнақтарын (тірі де, өлі де емес) пайдаланып, ол асураның ішегін жарып, өлтірді. Хираньякашипудың өлімінен кейін де, қасындағы құдайлар мен жартылай құдайлар Нарасимханың ашуын баса алмады. Сондықтан барлық құдайлар мен әйелдер оның жұбайы Лакшмиге көмек сұрады, бірақ ол да көмектесе алмады. Содан кейін Брахманың тілегімен Прахлада Нарасимхаға ұсынылды, ол соңында оның адал дұғаларымен тынышталды.

Холи

Хираньякашипу өзінің ұлы Прахладаны өлтіруге тырысқан бір жолы – оны әпкесі Холикамен бірге өртке тастау болды. Холиканың оттан зақым көрмейтін арнайы құдіреті болған. Прахлада Вишнудың есімін жарылай айтқанда, жақсылық пен жамандық арасындағы күресте Холика жанып кетті, ал Прахладаға ештеңе болмады. Прахладаның аман қалуы индуизмде Холи мерекесі ретінде тойланады.