Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жерорта теңізі төңірегіндегі жерлер аймағы, Жерорта теңізі климатына ие.
Region of lands around the Mediterranean Sea that have a Mediterranean climate
Биогеографияда Жерорта теңізі бассейні (/m/ɛ/d/ɪ/t/ə/'r/eɪ/n/i/ən/ MEDihtəRAYneeən), сондай-ақ Жерорта теңізі аймағы немесе кейде Mediterranea деп те аталады. Бұл Жерорта теңізі төңірегіндегі, негізінен Жерорта теңізі климатына ие аймақ – жаңбырлы, жұмсақ не салқын қыстар мен жылы, құрғақ жаздарға толы. Онда Жерорта теңізіне тән орман, тоғай және бұталы өсімдіктер өседі. Бұл аймақ Жерорта теңізі цивилизациясының өте маңызды бөлігі болды.
In biogeography, the Mediterranean Basin (,/m//ɛ//d//ɪ//t//ə/'/r//eɪ//n//i//ən/ MEDihtəRAYneeən), also known as the Mediterranean Region or sometimes Mediterranea, is the region of lands around the Mediterranean Sea that have mostly a Mediterranean climate, with mild to cool, rainy winters and warm to hot, dry summers, which supports characteristic Mediterranean forests, woodlands, and scrub vegetation. It was a very important part of Mediterranean civilizations.
География
Жерорта теңізі бассейні үш құрлықтың бөлігін қамтиды: Еуропа, Африка және Азия. Ол су жинау бассейнінен ерекшеленеді, ол Нил және Рона сияқты Жерорта теңізіне құятын ірі өзендердің арқасында оңтүстікке және солтүстікке қарай кеңейеді. Керісінше, Жерорта теңізі бассейніне су жинау бассейніне кірмейтін аймақтар да кіреді. Оның жер бедері алуан түрлі және контрастты. Жерорта теңізі аймағы – биік таулар, тік жартасты жағалаулар, тығыз бұталы өсімдіктер, жартылай шөлді далалар, жағалау ылғалды жерлер, құмды жағажайлар және түрлі пішін мен мөлшердегі көптеген аралдардың мөлдір көк теңіздің арасында шашырап жатуынан тұратын үздіксіз өзгеріп отыратын ландшафт. Көптеген туристік буклеттерде бейнеленген классикалық құмды жағажайлардың суретінен өзгеше, Жерорта теңізі таңқаларлықтай төбелі. Кез келген жерден тауларды көруге болады. Анықтама бойынша, Жерорта теңізі бассейні батыста Макаронезиядан шығыста Левантқа дейін созылады, бірақ кейбір аймақтар көзқарасқа байланысты кіретін немесе кірмейтін болуы мүмкін, мысалы, Макаронезия: кейбір анықтамалар Мадейра және Канар аралдарын ғана қамтиды, ал басқалары бүкіл Макаронезияны (Азор және Кабо-Верде аралдарымен бірге) қамтиды. Батыс Азияда Анатолия түбегінің батыс және оңтүстік бөліктерін, тіпті Иракқа дейін қамтиды, бірақ Түркияның орталық аймағындағы қоңыржай климатты тауларын қоспағанда. Ол Жерорта теңізінің шығыс бөлігіндегі Жерорта теңізі Левантын қамтиды, шығыс және оңтүстік жағынан Сирия және Негев шөлдерімен шектеледі. Солтүстік Африканың Магриб аймағының солтүстік бөлігі Жерорта теңізі климатына ие, ол Атлас таулары арқылы Сахара шөлінен бөлінген, Сахара шөлі Солтүстік Африкаға қарай созылады. Шығыс Жерорта теңізінде Сахара Жерорта теңізінің оңтүстік жағалауына дейін созылады, Ливиядағы Киренаика түбегінің солтүстік шетінен басқа, онда құрғақ Жерорта теңізі климаты басым. Еуропа Жерорта теңізінің солтүстігінде орналасқан. Жерорта теңізі бассейнінің Еуропалық бөлігі шамамен Оңтүстік Еуропаға сәйкес келеді. Оңтүстік Еуропаның үш ірі түбегі – Иберия түбегі, Италия түбегі және Балқан түбегі – Жерорта теңізі климаттық аймағының көп бөлігін құрайды және оның ішіне кіреді. Піреней таулары (Испания мен Францияны бөліп тұрады), Альпі таулары (Италия мен Орталық Еуропаны бөліп тұрады), Динар таулары (шығыс Адриатика бойымен созылады) және Балқан түбегіндегі Балқан және Рила-Родоп тауларының бүктеліс таулары жүйесі Жерорта теңізін Батыс, Солтүстік-Батыс немесе Солтүстік Еуропа, Орталық Еуропа және Шығыс Еуропаның қоңыржай климаттық аймақтарынан бөліп тұрады.
The Mediterranean Basin covers portions of three continents: Europe, Africa, and Asia. It is distinct from the drainage basin, which extends much further south and north due to major rivers ending in the Mediterranean Sea, such as the Nile and Rhône. Conversely, the Mediterranean Basin includes regions not in the drainage basin. It has a varied and contrasting topography. The Mediterranean Region offers an ever changing landscape of high mountains, rocky shores, impenetrable scrub, semi arid steppes, coastal wetlands, sandy beaches and a myriad of islands of various shapes and sizes dotted amidst the clear blue sea. Contrary to the classic sandy beach images portrayed in most tourist brochures, the Mediterranean is surprisingly hilly. Mountains can be seen from almost anywhere. By definition, the Mediterranean Basin extends from Macaronesia in the west, to the Levant in the east, although some places may or may not be included depending on the view, as is the case with Macaronesia: some definitions only include Madeira and the Canary Islands while others include the whole Macaronesia (with the Azores and Cape Verde). In Western Asia, it covers the western and southern portions of the peninsula of Anatolia, as far as Iraq, but excluding the temperate climate mountains of central Turkey. It includes the Mediterranean Levant at the eastern end of the Mediterranean, bounded on the east and south by the Syrian and Negev deserts. The northern portion of the Maghreb region of northwestern Africa has a Mediterranean climate, separated from the Sahara Desert, which extends across North Africa, by the Atlas Mountains. In the eastern Mediterranean the Sahara extends to the southern shore of the Mediterranean, with the exception of the northern fringe of the peninsula of Cyrenaica in Libya, which has a dry Mediterranean climate. Europe lies to the north of the Mediterranean. The European portion of the Mediterranean Basin loosely corresponds to Southern Europe. The three large Southern European peninsulas, the Iberian Peninsula, Italian Peninsula, and the Balkan Peninsula, extend into and comprise much of the Mediterranean climate zone. A system of folded mountains, including the Pyrenees dividing Spain from France, the Alps dividing Italy from Central Europe, the Dinaric Alps along the eastern Adriatic, and the Balkan and Rila Rhodope mountains of the Balkan Peninsula divide the Mediterranean from the temperate climate regions of Western, Northwestern or Northern Europe, Central Europe, and Eastern Europe.
Геология және палеоклиматология
Жерорта теңізі бассейнінің қалыптасуына ежелгі Африка-Арабия материгінің тұрақты Еуразия материгімен солтүстікке қарай жылжуы нәтижесінде болған соқтығысу себеп болды. Африка-Арабия солтүстікке жылжығанда, бұрын Еуразияны Африканың бөлігі болған ежелгі Гондвана суперконтинентінен бөліп тұрған Тетис теңізі жабылды. Шамамен сол кезде, 170 миллион жыл бұрын, Юра дәуірінде, Тетис теңізінің шығыс жағы жабылуға азық қалғанда, шағын Неотетис мұхиты алабы пайда болды. Бұл соқтығысу нәтижесінде Испаниядағы Пиреней тауларынан Ирандағы Загрос тауларына дейін созылған алып тау жүйесі көтерілді. Альпілік орогенез деп аталатын тау құрылысының осы кезеңі негізінен олигоцен (34-23 миллион жыл бұрын) және миоцен (23-5,3 миллион жыл бұрын) дәуірлерінде жүрді. Неотетис осы соқтығысулар мен олармен байланысты бүктелу және субдукция кезінде кеңейді. Миоценнің соңына қарай, шамамен 6 миллион жыл бұрын, Африканың жылжуы Жерорта теңізінің батыс жағын жапты, нәтижесінде теңіздің барлығы буланып кетті. Одан кейін, теңіз деңгейінің төмендеуі мен көтерілуінің бірнеше (талқыланатын) кезеңдері болды, бұл Мессиан тұздылық дағдарысы деп белгілі, ол Атлантиканың Миоценнің соңында бассейнді қайта су басуымен аяқталды. Жақындағы зерттеулер Миоцен дәуірінің соңғы 630 000 жылында құрғату-су басу циклі бірнеше рет қайталанған болуы мүмкін екенін көрсетті, бұл тұздың көп мөлшерде жиналуының бірнеше жағдайларын түсіндіруге болады. Дегенмен, соңғы зерттеулер геодинамикалық тұрғыдан қайталанған құрғақшылық пен су басудың ықтимал еместігін көрсетіп тұр. Миоценнің соңы Жерорта теңізі бассейнінің климатындағы өзгерісті де білдірді. Қазба жәдітеліктері Миоцен кезінде Жерорта теңізі бассейнінде жазғы жауын-шашынмен ылғалды субтропиктік климат болғанын көрсетеді, бұл лавр ормандарын қолдады. Жерорта теңізі климатына көшу соңғы 3,2-2,8 миллион жыл ішінде, плиоцен дәуірінде жазғы жауын-шашынның азаюымен болды. Субтропиктік лавр ормандары шегінді, бірақ олар Атлантика жағалауындағы Иберия және Солтүстік Африкадағы Макаронезия аралдарында сақталды, ал қазіргі Жерорта теңізі өсімдіктері қалыптасты, олар қылқан жапырақты ағаштар мен склерофиллалы ағаштар мен бұталармен басым, олардың кішкентай, қатты, балауыз жапырақтары құрғақ жазда ылғалдың жоғалуын болдырмайды. Адамның мыңдаған жылдар бойы қоныстанған ормандары мен бұталық жерлерінің көп бөлігі танылмас күйге жетті. Бұрын орманды аймақ болған жерде қазіргі кезде салыстырмалы түрде толыққанды табиғи аймақтар өте сирек кездеседі.
The Mediterranean Basin was shaped by the ancient collision of the northward moving African–Arabian continent with the stable Eurasian continent. As Africa–Arabia moved north, it closed the former Tethys Sea, which formerly separated Eurasia from the ancient super continent of Gondwana, of which Africa was part. At about the same time, 170 mya in the Jurassic period, a small Neotethys ocean basin formed shortly before the Tethys Sea was closed at the eastern end. The collision pushed up a vast system of mountains, extending from the Pyrenees in Spain to the Zagros Mountains in Iran. This episode of mountain building, known as the Alpine orogeny, occurred mostly during the Oligocene (34 to 23 million years ago (mya)) and Miocene (23 to 5.3 mya) epochs. The Neotethys became larger during these collisions and associated folding and subduction. About 6 mya during the late Miocene, the Mediterranean was closed at its western end by drifting Africa, which caused the entire sea to evaporate. There followed several (debated) episodes of sea drawdown and re flooding known as the Messinian Salinity Crisis, which ended when the Atlantic last re flooded the basin at the end of the Miocene. Recent research has suggested that a desiccation flooding cycle may have repeated several times during the last 630,000 years of the Miocene epoch, which could explain several events of large amounts of salt deposition. Recent studies, however, show that repeated desiccation and re flooding is unlikely from a geodynamic point of view. The end of the Miocene also marked a change in the Mediterranean Basin's climate. Fossil evidence shows that the Mediterranean Basin had a relatively humid subtropical climate with summer rainfall during the Miocene, which supported laurel forests. The shift to a Mediterranean climate occurred within the last 3.2–2.8 million years, during the Pliocene epoch, as summer rainfall decreased. The subtropical laurel forests retreated, although they persisted on the islands of Macaronesia off the Atlantic coast of Iberia and North Africa, and the present Mediterranean vegetation evolved, dominated by coniferous trees and sclerophyllous trees and shrubs, with small, hard, waxy leaves that prevent moisture loss in the dry summers. Much of these forests and shrublands have been altered beyond recognition by thousands of years of human habitation. There are now very few relatively intact natural areas in what was once a heavily wooded region.
Тарих
Неандертальдықтар Батыс Азия мен Еуропаның мұздықтармен жабылмаған аймақтарында 230 000 жыл бұрын қоныстанды. Қазіргі адамдар Африкадан Батыс Азияға 100 000 жылдан ертерек көшіп келді. Кро-Магнон деп белгілі қазіргі заманғы адамдар шамамен 50-40 000 жыл бұрын Еуропаға келді. Ең соңғы мұздық кезең, Висконсин мұз басуы, шамамен 21 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейіне жетті және шамамен 12 000 жыл бұрын аяқталды. Мұз дәуірінен кейін Холоцен климаттық оптимумы деп аталатын жылы кезең орнады. Бидай, бұршақ және зәйтүн сияқты азық дақылдары, сондай-ақ қой және ешкілер Жерорта теңізінің шығысында б.з.д. 9 мыңжылдықта өсірілді, бұл ауыл шаруашылығы қоныстарын құруға мүмкіндік берді. Таяу Шығыстың дақылдары б.з.д. 7 мыңжылдықта Оңтүстік-Шығыс Еуропаға тарады. Мак пен сұлы Еуропада б.з.д. 6-3 мыңжылдықтар аралығында өсірілді. Ауыл шаруашылығы қоныстары Жерорта теңізінің айналасында тарады. Еуропада мегалиттер б.з.д. 4500-1500 жылдар аралығында салынды. 9000-7000 жыл бұрын жазғы муссонның күшеюі Сахарада жауын-шашын мөлшерін арттырып, көлдері, өзендері және батпақтары бар шөлейт далаға айналдырды. Климаттық тұрақсыздық кезеңінен кейін Сахара б.з.д. 4 мыңжылдыққа қарай шөлге айналды.
Neanderthals inhabited western Asia and the non glaciated portions of Europe starting about 230,000 years ago. Modern humans moved into western Asia from Africa less than 100,000 years ago. Modern humans, known as Cro Magnons, moved into Europe approximately 50–40,000 years ago. The most recent glacial period, the Wisconsin glaciation, reached its maximum extent approximately 21,000 years ago, and ended approximately 12,000 years ago. A warm period, known as the Holocene climatic optimum, followed the ice age. Food crops, including wheat, chickpeas, and olives, along with sheep and goats, were domesticated in the eastern Mediterranean in the 9th millennium BCE, which allowed for the establishment of agricultural settlements. Near Eastern crops spread to southeastern Europe in the 7th millennium BCE. Poppy and oats were domesticated in Europe from the 6th to the 3rd millennium BCE. Agricultural settlements spread around the Mediterranean Basin. Megaliths were constructed in Europe from 4500 – 1500 BCE. A strengthening of the summer monsoon 9000–7000 years ago increased rainfall across the Sahara, which became a grassland, with lakes, rivers, and wetlands. After a period of climatic instability, the Sahara settled into a desert state by the 4th millennium BCE.
Тарихнама
Жерорта теңізі туралы ең алғашқы заманауи зерттеулердің бірі – Фернан Брауделдің 1949 жылы жарық көрген «Филипп II дәуіріндегі Жерорта теңізі және Жерорта теңізі әлемі» (La Méditerranéee et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II) еңбегі. С. Д. Гойтеннің Каир генизасы құжаттарына арналған көп томдық зерттеуі Жерорта теңізі еврей мәдениеті саласындағы маңызды үлес болды.
One of the earliest modern studies of the Mediterranean was Fernand Braudel's La Méditerranéee et le monde méditerranéen à l époque de Philippe II (The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II), published in 1949. S. D. Goitein's multivolume study of the Cairo Geniza documents was another important contribution in the area of Mediterranean Jewish culture.